Kitapsyz da dúnıe bos

Alǵash ret mektep betin kórip, árip tanyp ájelerimizden esti­gen ertegini qaǵazdan oqýdyń ǵanıbetin túsin­genimizden bastalǵan kitapqumarlyǵymyz ómir boıy jalǵasyp, bir tolastaǵan joq. Bilim­niń azyǵyn, ómirdiń mánin tasqa basylǵan paraqtardan izdep kelemiz.

Bilgenge, adam balasynyń bar jıǵanyn osy kitap betinde qaldyryp, Adamata men Haýana jer betine túskeli aǵyp jatqan ǵasyrlardyń tájirıbesi de osynda basylǵandaı. Eki aıaqty pendeniń bir-birimen qarym-qatynasynyń, minez-qulqynyń san alýan sıpaty, ómir súrýdiń baǵa jetpes tájirıbesiniń shejiresi de osynda. Myqty avtorlardyń murasyn oqyǵan saıyn óremiz ósip, dúnıetanymymyz aıasynan asyp erekshe aqyl-oıdyń úlgisine tánti bolamyz.

Myna tirlikte beımaza oılardan arylǵy­myz kelse de kitapqa úńilemiz. Kitap-qazyna toqyǵanǵa aqyl-keńesin berip qoımaı, oqyr­manynyń dúnıetanymyn qalyptastyryp, qundylyǵyn qunttap, dúnıege basqa kózben qaratyp, jaratylystyń qupııasyn tanýǵa áser ete bastaıdy. Mazalaǵan suraqtyń jaýabyn kitaptan tapqanda, kóńiliń ósedi. О́mirdiń mánin tereńirek túsinesiń. Ásirese álem ádebıetiniń jaýharlaryn tizbelegen saıyn jaratylystyń aqıqaty ortaq ekenine kózim jetip keledi. Tili bólek, sózi bólek, ádet-dástúri men ustanymy kereǵar, biraq umtylysy bir báriniń de izdegeni úılesim, ińkárlik, mahabbat. Sonda ómir bo­ıyna izdep ótetinimiz osy úılesim eken ǵoı dep tańǵalamyz. Úılesim de san sıpatty. Onyń baǵasyn kitap oqyǵan saıyn paryqtaı alasyń.

Qaı zamanda bolmasyn, adamdardyń jan azyǵyn kitaptan izdeýdiń syry osynda. Búginde búkil álemge eń kóp taraǵan kitaptyń tırajy 6 mlpd bolypty. Tasqa basylǵan dúnıeniń ta­ra­lymy jaǵynan alǵa shyqqan Injildi Jer sharynyń turǵyndarynyń barlyq tiline aýdaryp, áli kúnge deıin úzdiksiz basylýda. Kelesi keń taralǵan basylym Mao Szedynnyń aıtqan sózderi, eýropasha aıtqanda, «Qyzyl kitap» eken. Ol dúnıege 900 mln danamen taralypty. Kóp taralǵan kitaptardyń ondyǵynda kóbimizge tanys anyqtamalyqtar, sózdikter taǵy basqa jalpyǵa ortaq oqylymdy basylymdar bar. Bir qyzyǵy, olardyń ishinde kórkem ádebıetter joqtyń qasy. Sebebi túsinikti. Kórkem ádebıet – tek sózdiń parqyn biletinderdiń ǵana tisi batatyn – asyl qazyna.

Qazir ár taraptan aqparattyń quıylyp jatqan ýaqyty. Árkim qal-qaderinshe aqpa­ratymen bólisýge asyǵady. Sol nópir shynaıy oqyrmandardyń altyn ýaqytyn aıaýsyz tar­typ alyp jatyr. Táýligine ózimizge qajetti dúnıeni kitapqa úńildirýge mursha bermeı, jarqyraýyq ótken-ketken dúnıelermen basymyzdy toltyryp alatyn boldyq. Aqy­ryn­da, bas-aıaǵy joq azyn-aýlaq arzymaıtyn nárse­lerge toqmeıilsip, izdenbeıtin kúıge jet­tik. Dúnıeniń shurq tesiginen atqylaǵan aq­parat legi emes, bizdiń ishki álemimizge, jan dú­nıemizge jaryq túsiretin – uly dúnıeler. Ol úshin kún sanap, qolymyz qalt etkende ki­tapty paraqtap yjdaǵattylyq tanytýymyz kerek. Bara-bara ınemen qudyq qazǵandaı al­ǵan bilimimiz shalqar kólge aınalady. Jaǵa­laýynda jelkildep ósken quraqtaı jan dúnıe­ńiz qulpyryp sala beredi.

Búginde bar ýaqytyn gadjetter men ınter­netke zaıa etkenderge janym ashıdy. Klas­sıka­lyq dúnıelerdiń uly tulǵalarynyń máń­gilik úl­gisin bilmeı ótken ómirzaıa osy ǵoı. Tele­dı­dardan bastalyp qol telefonmen aıaq­tal­ǵa­ly,  (múmkin áli de  «ómir jegish» zattar paı­­da bolar) adam balasynyń bir kemdigi artyp, bilim­­sizdigi, keń oılaı almaıtyndyǵy, ja­sam­­pazdyǵy joǵalyp barady. Aýzyndaǵy aıtar sózi de aza­ıyp, oıyndaǵysyn jetkizýge shorqaq.

Kitap oqýǵa da mashyqtanǵan jón.

О́z basym birneshe kitapty qatar oqımyn. Qaıtalap oqıtyn, muqabasy mújilgen kitap­tarym da joq emes. Baspadan jańa shyqqan, árip­teri úlken kórkem bezendirilgen kitapty alǵash qolyma alǵanda kóńilmen birge kózim de qýanady. Syrtqy sánine mazmuny saı kelse, ol da bir mereke. Keıde qyzyq emes dep keıinge qaldyrǵan avtorlarym da tartymdy bolatyn kezi bolady. Sondaı qupııaly, árbir joly syrǵa toly avtorlarym jetkilikti. Mysaly, Abaıdan keıin Maǵjandy oqysam aqylym tolyp, Jumekendi jattasam, kemeldengendeı bolamyn. Muqaǵalıdy oqyǵan saıyn júregimniń kiri ketip jeńildep qalamyn. Alyp Muhtardyń mysy basady, tili tógilip turǵan Ábishten keıin qalamym qamshy saldyrmaı, ózinen ózi jelip ketedi. Tynymbaı aǵammen birge, Beıimbetti eske alyp men de ómirge qarap jadyrap bir kúlip alamyn. Aıta berseń, árqaısysynyń adamǵa áseri ártúrli. Ony sezinýdiń ózi ǵa­jap. Oqyǵan kitaptan alǵanyńyz bolmasa, myna dúnıeni tanyp, adamdardyń is-áreketin baǵam­daý qıynǵa soǵar. Mahabbatsyz ǵana emes, kitapsyz ótken ómirdiń de maǵynasyz tirshilik ekenin umytpaıyqshy.

Amangeldi KEŃShILIKULY