Qalam muqalmasyn, sóz súrinbesin!

Oq ornyna sóz atylǵan myltyqsyz maıdan áli de júrip jatyr. Búginde sol maıdannyń shebinde, kerek deseńiz ulttyq qaýipsizdiktiń shekarasynda turǵan «áskerı bólimshelerdiń» – aqparat quraldarynyń sany elimizde tórt jarym myńnan asyp otyr. Olardyń qarýy – qalam, jaýyngeri – jýrnalıst.

Qoǵamnyń tynys-tirshiligin, tamyryn tap basyp aıtý úshin de tabandylyq kerek. Tabandylyq bolmaǵan jerde talap ta bolmaıdy. Talap bolmaıtyn bolsa, aqıqat ta aıtylmaıdy. Sol tabandylyqty adamzat balasy aldymen jýrnalıstiń ózinen, sodan keıin baryp onyń aıtqan árbir sózinen izdeıdi. «Dáriger adamdy emdese, mal dárigeri bú­kil adamzatty emdeıtini» se­kildi, aqparat quraldary qoǵam­dy rýhanı qorashtyqtan, ádilet­sizdikten tazartady. Buryn solaı bolǵan, búgin de solaı, erteń de solaı bola bermek. Jýrnalıstiń mindeti – shyndyq izdep shyryldaý, aqıqat izdep alasurý.

«Aqparat kimniń qolynda bolsa, álem sonyń ýysynda». Alaıda attandap alǵa umtylǵannyń bá­rin ar-ujdannyń, aqıqattyń aýyr júgin arqalap júr degenge aýyz barmaıdy. «Til – tas ja­rady, tas jarmasa, bas jarady». Eń aldymen, buqaralyq aq­parat quraldary – bılik pen bu­qara arasyndaǵy altyn kópir. Ult ustazy Ahań (Ahmet Baıtursynuly) bir sózinde «Gazet – halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili» degen edi. «Kóz» kórip, «qulaq» estip, «til» sóılep tur. Oǵan qulaq asatyn bılik te bar. Bul úrdis Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev usynǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket tujyrymdamasyna» oraı tipti kúsheıe túskendeı.

Máselen, 2019 jyly «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Elý jyl burynǵy eski parom eldi qa­shanǵy áýrege túsiredi?» degen taqyryppen turǵyndardyń janaıqaıy jazylǵan maqala jaryq kórgen edi. Prezıdent baspasóz betinde jaryq kórgen osy máseleni óz baqylaýyna alyp, sol jyly 19 qyrkúıekte Twitter-degi jeke paraqshasynda «Egemen Qazaqstan» gazeti ShQO Kúrshim aýdanynyń 20 myńnan astam turǵynyn tolǵandyrǵan ózekti máseleni kóterdi. Halyq 50 jyl buryn salynǵan eski parommen qatynap júr. Úki­metke ShQO ákimdigimen birge Buq­tyrma sýqoımasyna kópir salý úshin qarjy bólý máselesin qaras­tyrýdy tapsyramyn», dep naqty tapsyrma júktedi.

Bıyl 27 mamyrda Memleket basshysynyń qabyldaýynda bolǵan Shyǵys Qazaqstan obly­synyń ákimi Danıal Ahmetov Prezıdentke eń aldymen osy Buqtyrma sýqoımasy arqyly ótetin kópirdiń qurylysy bo­ıyn­sha berilgen tapsyrmanyń oryn­dalýy jóninde baıandady. Osy­laısha, kúni keshe Qazaq­standaǵy eń uzyn kópirdiń qu­rylysy bastaldy. Keleshekte Kúrshim men Kókpekti aýdandaryn jalǵaıtyn qos jolaqty kópirdiń jalpy uzyndyǵy 1,3 shaqyrymnan asady dep jos­parlanýda. Merdiger kompanııa qurylys jumystaryn 2024 jylǵa deıin aıaqtaýy tıis.

Bul – baspasóz betinde kó­terilip, Memleket basshy­synyń nazaryna alynǵan jalǵyz másele emes. Sol 2019 jyly «Egemen Qazaqstan» gazetinde Qyzylorda oblysynyń Aral aýdanynda qarasty Sekseýil kentindegi bi­lim oshaǵyna qatysty taǵy bir ózek­ti maqala jaryq kórdi. Osy máseleni de Qasym-Jomart Kemeluly óz baqylaýyna alyp, 2019 jyly 11 jeltoqsanda Twitter-de «Egemen Qazaqstan» gazetindegi «Temir joldy jaǵa­lap top bala júr» atty maqa­la­dan Sekseýil kentinde 360 bala kúndelikti mektepke barý úshin 13 relsti kesip ótetinin oqy­dym. Bul – óte ózekti másele. Ony sheshý úshin Úkimet naqty sha­ralar qabyldaýy qajet», dep buǵan jaýapty quzyrly organ­dardyń aldyna mańyzdy mindet qoıdy.

Memleket basshysynyń tapsyrmasy jerde qalmaǵanyn osy óńirdiń turǵyndary jaqsy biledi. Keshikpeı Sekseýil ken­tinde 300 balaǵa arnalǵan mektep qurylysy qolǵa alynyp, jańa mektep boı kóterdi. Mektepten bólek, osy óńirde tozyǵy jetken aýrýhananyń bary da eskerilip, onyń da qurylysy qolǵa alyndy. Mine, bılik pen halyq ara­syndaǵy altyn kópir osyndaı bolýy tıis. Esesine, ıgiligin – el kóredi. Kúrmeýi sheshilmegen kúrdeli máselelerdiń túıini tar­­qap jatsa, buqaranyń buıym­taıyn buqpantaılamaı búk­pesiz jetkizetin tabanynyń búri, jú­re­giniń túgi bar jýrnalıs­ter­diń eńbeginiń jemisi bul.

Fransýz jazýshysy Onore de Balzaktyń sózimen aıtsaq, búgin sol «tórtinshi bıliktiń» tól meıramy. Jýrnalıster qaýymynyń kásibı merekesi. Alǵashynda BAQ ókilderi bul ataýly datany «Túrkistan ýálaıaty» gazetiniń alǵashqy sany jaryq kórgen 10 mamyrda merekelep kelgen edi. Keıin kásibı mereke BAQ týraly qazaqstandyq alǵashqy zań shyqqan 1997 jylǵy 28 maýsymǵa aýystyryldy. 2011 jyly qa­zanda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev elimizdegi kásibı jáne basqa da merekeler tiziminiń jańa redaksııasyn maquldap, 28 maýsym Baılanys jáne aqparat quraldary qyz­metkerleri kúni bolyp beki­tilgen bolatyn. Al 2019 jyly 24 maýsymda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Twitter-de «Úki­metke arnaıy qaýlymen Qazaq­stan jýrnalısteriniń kásibı merekesin bekitý jóninde tapsyrma berdim. Bul BAQ-tyń qoǵam­daǵy mańyzdy rólin aıqyn­daıtyn ádil sheshim bolmaq», dep jýrnalısterdiń kásibı merekesi taǵy bir aıqyndaldy.

Bıylǵy BAQ qyzmetkerleri kásibı merekesi el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy aıasynda atalyp ótip jatyr. Osy jyldar aralyǵynda otandyq jýrnalısterdiń qata­ry qalyńdady, aqparat qural­darynyń sany kóbeıdi. «El Tá­ýelsizdiginiń 30 jyly ishin­de memleketimizben birge – otan­dyq medıa salasy da ja­ńa­rý, damý kezeńinen ótti. Táýel­siz­dik­tiń alǵashqy jyldary eli­miz­de tek 407 aqparat quraly sonyń ishinde 2 telearna ǵana bol­sa, qazir olardyń sany tórt jarym myńnan asady», deıdi Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Aıda Balaeva. Vedom­stvo basshysynyń aıtýynsha, jalpy el aýmaǵynda búginde 181 telearna, 79 radıo, 790 aqpa­­rattyq agenttik bar eken. Bar bolsyn, kóp bolsyn deıik. Aqparat quraly kóp bolsa eń aldymen – elge sep. Qoǵamdyq baqylaýdyń qýaty artady, «Ha­lyq únine qulaq asatyn memleket» qalyptastyrý úderisi jedeldeıdi degen sóz.

Aıtpaqshy, jýrnalıstiń «arqalaǵany – altyn, jegeni – jantaq» (Sherhan Murta­za). Jantaq jedik eken dep jańa­lyqtan jańylyp, aqparattan qaǵylyp, jantalaspaı júrgen jýrnalıst bar ma osy? Joq. Memleket basshysy aıtqandaı, jýrnalıster «ult múddesin bárinen bıik qoıyp, el qamy úshin qalam tartyp júr». Qalam muqalmasyn, sóz súrinbesin!