«Eldestirmek – elshiden»

Dıplomatııalyq qyzmettiń irgetasy osylaı qalandy

KSRO ydyraǵan soń «toǵyzynshy ter­rı­torııa» atanǵan Qazaqstan úshin syrt­qy saıasatty derbes júrgizý ońaıǵa soq­qan joq. Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, áli býyny qatpaǵan memleketke sheteldik derjavalar kúmánmen qarady. Tipti Qazaqstandy kezekti saıası oıyn alańyna aınaldyrýdy kózdegender de tabylǵanyna tarıh kýá. Oǵan qosa, elimizdiń ıadrolyq arsenaly da biraz saıasatkerdiń basyn aýyrtqany belgili.

Ekinshiden, jas memleket úshin tyr­naqaldy syrtqy saıası qadamdar aýyrǵa soǵady. Sondyqtan Qazaqstanǵa óziniń syrt­qy saıasatyn tyńnan bastaýǵa týra keldi. О́ıtkeni syrtqy saıası baǵytty qalyp­tas­tyrýdyń negizgi qıyndyǵy eldiń óz táýelsizdigin tynysh ta turaqty jaǵdaı­da emes, múldem jańa  geosaıası ahýal kezinde bastaýǵa týra keldi. Dál osyn­daı kezeńde Qazaqstannyń múddele­rine tikeleı nemese janama áseri bar halyq­a­ralyq prosesterdegi elimizdiń ustanym­daryn múltiksiz belgileý qajet bolatyn. 

Úshinshiden, is júzinde Qazaqstanda kúrdeli syrtqy saıası mindetterdi sheshýge ókiletti kásibı dıplomattar jetispedi. Keńestik dáýirde Qazaq KSR Syrtqy ister mınıstrliginde, negizinen, hattamalyq is-sharalarmen jáne halyqaralyq mádenı áriptestikpen aınalysatyn birneshe adam ǵana jumys istedi. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev osy kezeńdi «Táýelsizdik dáýiri» kitabynda bylaı eske alady:

«Men kúrdeli mindetterdi sheshý aldynda turǵan bizdiń elimizdiń, dástúrli saıası máselelerdi aıtpaǵanda, shetelde birde-bir ókildiliginiń joqtyǵyn, syrtqy saıası máselelerdiń qarapaıym tájirıbeleri de bilikti mamandary da joqtyǵyn talaı márte aıtqanmyn.

Bastapqy kezde, basqa da jas táýelsiz mem­leketter sııaqty, Qazaqstannyń ha­lyq­­­aralyq múddelerin Reseı qorǵady. Alaı­­da mundaı amalsyz shara uzaqqa sozy­­lýǵa tıis emes edi. Mindetti túrde ózi­miz­diń syrtqy saıası jáne dıplomatııalyq júıe­mizdi jyldam qurýymyz kerek bolatyn.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda eýrazııalyq keńistiktiń bolashaǵy ázirge beımálim boldy, biz sheteldik úlgilerdi kórsoqyrlyqpen qaıtalamaı, kerisinshe, tek ózimizdiń ulttyq múddelerimizdi bas­shylyqqa ala otyryp, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń syrtqy saıası baǵytyn qalyptastyrdyq».

Mine, osydan bastap «toǵyzynshy ter­rıtorııanyń» dıplomatııalyq turǵy­da órleý kezeńi bastaldy. 1992 jyl Syrt­qy ister mınıstrligin tolyqqandy ınstı­týt retinde qurý jumystary aıaqtal­dy. Osyǵan oraı Elbasy shilde aıyn­da Syrtqy ister mınıstrligi, dıplo­ma­tııalyq qurylymdar mártebesi men ókilet­tiligin resmı túrde aıqyndaǵan ere­jeni bekitti. Osylaısha, olardyń uıym­d­a­s­tyrýshylyq jáne kadrlyq má­sel­e­leri sheshildi.

Syrtqy ister mınıstrligi bos jumys oryndaryna respýblıkalyq baıqaý jarııa­lady. Kadrlyq jáne tildik komıssııalar qurylyp, olardyń quramyna tájirıbeli dıplomattar, sonyń ishinde buǵan deıin KSRO men Reseı Federasııasynyń Syrtqy ister mınıstrlikterinde jumys istegen otandastarymyz kirgizildi.

1992-1993 jyldary elimizdiń BUU-daǵy, Reseıdegi, Qytaıdaǵy, AQSh-taǵy, Túrkııadaǵy, Fransııadaǵy, Belgııadaǵy, Vengrııadaǵy, Irandaǵy, Úndistandaǵy, My­syr­daǵy, О́zbekstandaǵy, Qyrǵyz­standaǵy, Ázerbaıjan men Ýkraınadaǵy elshi­likteri men dıplomatııalyq ókil­dikteri ashyldy.

Osy oraıda myna máseleni aıta ketken jón. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Keńes Odaǵy kezinde Sıngapýr, Qytaı elderindegi KSRO-nyń elshiliginde tabysty qyzmet atqarǵany málim. Keńes Odaǵy ydyrap, elimiz táýelsiz memleket retinde álemdik qoǵamdastyqqa kirýdiń kúrdeli kezeńin bastaǵanda Elbasy qytaı, aǵylshyn, fransýz, orys tilderin jetik biletin jas dıplomat, alǵyr azamatty Qazaqstanǵa jumysqa shaqyrdy.

Bastapqyda Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary, keıin Syrtqy ister mınıstri qyzmetin abyroımen atqar­ǵan Qasym-Jomart Kemeluly Elbasy tapsyrmasyna sáıkes syrtqy saıası ıns­tıtýttardyń qalyptasýy men damýyna, táýelsiz Qazaqstannyń kópvektorly baǵytyn aıqyndaýǵa bilek sybana kirisip, belsene atsalysty.

Dıplomatııalyq qyzmettiń taǵy bir jetistigi retinde memlekettik shekarany shegendeýdi atap ótken abzal. Keńes Odaǵy taraǵan soń táýelsizdigin alǵan elder arasynda osy máselede túrli daý boldy. Tipti sonyń saldary búginge deıin jalǵasyp kele jatyr.

Qazaq eliniń baǵyna oraı, Elbasy bastamasymen jas memleketimizdiń dı­plomatııalyq mıssııasy shekarany delı­mı­tasııalaý men demarkasııalaýda oıda­ǵydaı tabystarǵa qol jetkizdi. Máselen, Qazaqstannyń bastamasymen 1991 jyly 8 jeltoqsanda Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn qurý týraly kelisimde, sondaı-aq sol jyldyń 21 jeltoqsanynda qabyldanǵan Almaty deklarasııasynda shekara máselesine erekshe ekpin berildi.

Jalpy, shekarany shegendeý máselesi 10 jylǵa sozylǵany málim. Ásirese, Qytaımen aradaǵy memlekettik shekara máselesin sheshý óte kúrdeli júrgeni belgili. О́ıtkeni Qazaqstanǵa KSRO-dan birneshe daýly shekara aımaǵy muraǵa qaldy. 1994 jylǵy 26 sáýirde Qazaqstan Respýblıkasy men Qytaı Halyq Respýb­lıkasy arasyndaǵy memlekettik shekara túbegeıli belgilendi. Daýly ýchaskelerdi Qa­zaqstan paıdasyna sheshýde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń dıplomatııalyq tapqyrlyǵyn aıta ketken jón. Qytaıdyń sol kezdegi basshysy Szıan Szemınmen kez­desýde Elbasy el múddesin qorǵap qal­dy.

Keıinirek basqa kórshiles memleketter – Reseımen, Qyrǵyzstanmen, О́zbek­stanmen, Túrikmenstanmen kelissóz­der júrgizildi. Dıplomat Qasym-Jo­mart Toqaevtyń shekarany shegendeý máselesinde de eńbegi eren. Elbasy tapsyrmasyn abyroımen oryndap, Qytaı, Reseı, О́zbekstan syndy kórshilerimizben aradaǵy shekara beıbit jaǵdaıda sheshildi. 2018 jyly Kaspıı teńiziniń quqyqtyq már­tebesi týraly konvensııaǵa qol qoıyl­­ǵannan keıin qurlyqtaǵy ǵana emes, teńizdegi shekaramyz da birjola aıqyn­­dalyp, túpkilikti bekitildi.

Jahandyq beıbitshilikke qosqan úles

Syrtqy saıasat pen dıplomatııa týraly sóz qozǵalǵanda elimizdiń álemdik arenada qol jetkizgen tabystaryna toqtalmaı ketýge bolmaıdy. Máselen, Qazaqstannyń jahandyq jáne óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý boıynsha kótergen jáne iske asyrǵan bastamalary az emes. Kópvektorly saıasatqa ıek art­qan elimiz – bul turǵyda shartaraptyń bas­qa elderine úlgi. Sonyń ishindegi biregeıi, ıaǵnı elimizdiń jahandyq bedeline tikeleı áser etken teńdessiz oqıǵa – Qazaqstannyń Semeı polıgonyn jaýyp, ıadrolyq qarýdan bas tartýy. Bul bastama jer-jahanda ıadrolyq qarýsyzdanýǵa qatysty mańyzdy sheshim qabyldaýǵa tikeleı áser etti.

Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin Qazaq­stan­nyń enshisine óte mol ıadrolyq ar­senal muraǵa qalǵany málim. Bul – «qyr­ǵı-qabaq soǵys» kezinde básekeles­ken AQSh-ty beıjaı qaldyrǵan joq. Ha­lyqaralyq qoǵamdastyq ta «toǵyzynshy terrıtorııaǵa» kúdikke toly kúmánmen qaraǵan-dy. Biraq Qazaqstan ıadrolyq arsenalynan túbegeıli bas tartty.

Bul kútpegen qadam edi. О́ıtkeni Qa­zaqstannyń oqtumsyqtary Batystyń betke ustar dıplomattarynyń uıqysyn qashyrǵany belgili. Túrli sebepti syltaýratyp, olar elimizge jıi-jıi at basyn buratyn. Máselen, 1991 jylǵy 31 tamyzda Ulybrıtanııanyń burynǵy premer-mınıstri Margaret Tetcher sol kezdegi astanamyz Almatyǵa kelip, El­basy Nursultan Nazarbaevpen kezdesti. Kelissózder barysynda «Temir ledı» ıadrolyq qarý týraly suraǵan eken.

Osy kezdesýdi Elbasy «Táýelsizdik dáýiri» kitabynda bylaı eske alady: «Tetcher birinshi kezdesýdiń ózinde maǵan: «Siz ıadrolyq qarýdy ne istemek oıdasyz?» degen saýaldy tikesinen qoıdy. Ishteı kesimdi sheshim qabyldap qoısam da, áli de oılaný ústindegideı qalyp tanyt­tym. Bir jaǵynan maǵan onyń mundaı tik minezi unady. Ekinshi jaǵynan, Tetcherdiń bul saýaldy óz tarapynan ǵana emes, son­daı-aq batystaǵy tutas saıasatkerler ortasy atynan qoıyp otyrǵanyn túsindim».

Elbasymen emen-jarqyn áńgimelesken Tetcher hanym keıinirek aǵynan jarylyp: «Qazir jahandyq saıasatta 5-6 iri jáne yqpaldy saıasatker bar. Solardyń biri – Nursultan Nazarbaev. Men oǵan senemin jáne onyń barlyq bastamalaryn qoldaımyn», degeni esimizde.

Elbasy Nursultan Nazarbaev 1991 jylǵy 29 tamyzda Semeı polıgo­nyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoı­dy. Ha­lyq­aralyq uıymdar Qazaqstan­nyń ıad­rolyq qarýdan bas tartýyn bu­ryn-sońdy tarıhta bolmaǵan tyń jáne batyl bastama dep moıyndady. 2009 jyly BUU-nyń Bas Assambleıasy Qazaq­stan tarapynyń usynysy negizinde 29 ta­myzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyq­aralyq is-qımyl kúni dep jarııalady.

Osy oraıda Qasym-Jomart Toqaev kezinde Syrtqy ister mınıstri retinde ıadrolyq qarýdan bas tartý isine tike­leı aralasyp, alyp derjavalarmen kelis­­sóz­derdiń tabysty ótýine zor úles qosqanyn aıta ketken jón. Ol ıadro­lyq qarýdy taratpaý sekildi ózekti halyq­aralyq saıası máseleni ońtaıly sheshýde úlken ról at­qardy. Sóıtip 1996 jyly Nıý-Iorkte Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa, 2005 jyly Semeı qala­synda Ortalyq Azııada ıadrolyq qarý­dan azat aımaq qurý týraly shartqa qol qoıyldy.

Halyqaralyq qoǵamdastyq moıyndaǵan bastamalar

Qazaqstan halyqaralyq jáne óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge eleýli úles qosyp keledi. Elbasynyń bastamasymen qurylǵan uıymdar sonyń aıǵaǵy. Máselen, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti (AО́SShK) qurý jáne Shanhaı yntymaqtastyq uıymyn (ShYU) qurýǵa Qazaqstannyń belsene qatysqanyn aıta ketken jón. Al mundaı qadamnyń álemdik arenada «toǵyzynshy terrıtorııanyń» bedelin arttyratyny aıtpasa da túsinikti.

Shanhaı yntymaqtastyq uıymy ke­ıingi kezde aımaqtyq deńgeıde ǵana emes, dú­nıejúzilik aýqymda serpindi túrde da­­my­ǵan kópsalaly, jetekshi yn­ty­maq­tas­­tyq uıymdarynyń birine aınal­dy. Qa­zir­gi tańda ShYU saıası dıplo­matııalyq sı­pa­­ty­na sáıkes turaqty túrde nyǵaıyp keledi.

Elbasynyń Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti qurý usynysy der kezinde jasalǵan edi. Nur­sultan Nazarbaev osy uıymdy qurý týra­ly máseleni 1992 jyly BUU Bas Assam­bleıasynyń 47-sessııasynda kó­tergen bolatyn. Bul bastama Azııa óńiri­niń qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaq­tas­tyqtyń jańa formatyn qalyptastyrýǵa sony serpin berdi.

Ýaqyt AО́SShK-tiń ózektiligin kór­setti. Onyń aıasynda saıası dıalogti ıns­tı­týttandyrý jáne azııalyq memleket­terdi jańa saıası jaǵdaıǵa beıimdeý júr­giziledi. Qazaqstan jáne AО́SShK pro­sesin qoldaǵan memleketter osyndaı tetik qurýdyń mańyzdylyǵyn aıqyn túsin­di. Elbasy atap ótkendeı, búgingi kúni AО́SShK – tyńǵa túren salǵan, túrli jaǵ­daıǵa daıyn biregeı forým. Ol ıdeıadan praktıkalyq jáne naqty jumys isteıtin qurylymǵa aınaldy.

Kórshiles elder ıntegrasııalyq qury­lymdar uıymdastyrǵanda ǵana ekono­mıkalyq qarym-qatynastar keńinen óristeıtini belgili. Bul ózara yqpaldastyqty damytyp qana qoımaı, eldiń áleýetin arttyrýǵa zor úles qosady. Máselen, Eýropalyq odaq sekildi uıymdar osy maqsatta qurylǵany belgili. Keńes Odaǵy taraǵannan keıin Elbasy Eýrazııa qurlyǵyn qamtıtyn úlken uıym qurý qajettigin jete túsindi. Sondyqtan da Nursultan Nazarbaev 1994 jylǵy 29 naý­ryzda M.Lomonosov atyndaǵy Más­keý memlekettik ýnıversıtetinde táýel­siz memleketterdiń kópjaqty, teń qu­qyly yntymaqtastyǵy formatynda eýra­zııalyq ıntegrasııa ıdeıasyn jarııa etti.

Osylaısha, qazirgi Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaqtyń irgetasy qalana bastady. Bul baǵyttaǵy jumysty jandandyrý úshin 2000 jylǵy 10 qazanda elordada ótken sammıtte Qazaqstan, Belarýs, Reseı, Tájikstan jáne Qyrǵyzstan memleketteriniń basshylary Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq (EýrAzEQ) qurý jónindegi kelisimge qol qoıdy. Atalǵan qujatta saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty tyǵyz ári tıimdi júrgizýdiń tujyrymdamasy bekitildi.

2006 jyly Mınskide bolǵan sammıtte memleketter basshylary EýrAzEQ-tyń bazasynda Birtutas ekonomıkalyq keńistik jobasynyń sheńberinde Keden oda­ǵyn qurý týraly kelisim jasady. Soǵan sáıkes bolashaq ıntegrasııanyń jol kar­tasy qamtylyp, Eýrazııalyq ekono­mıkalyq komıssııanyń jáne 2012 jyl­dyń 1 qańtarynan jumys isteı bas­taǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńistik negizi qalandy.

Qazirgi tańda Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaq 184 mıllıon turǵyny bar alyp aýmaqty qamtıtyn, ómirlik mańyzy bar saýda-ekonomıkalyq dálizge aınaldy. Uıymǵa múshe-memleketterdiń syrtqy saýda aınalymy 750 mlrd AQSh dollarynan asqan.

Qazaqstannyń álemde qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge qosqan úlesi munymen shektelmeıdi. Tatýlyq pen ózara kelisim ornatý jolynda Qazaqstan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezin dinaralyq jáne órkenıetaralyq dıalog órbitýdiń mańyzdy alańyna aınaldyra bildi. О́z jerinde túrli etnostar men din ókilderi beıbit ómir súrip jatqan Qazaqstan Nur-Sultanda bir ústeldiń basynda musylman, hrıstıan, býddızm, ıýdaızm jáne basqa da dinderdiń kóshbasshylaryn jınap, ózekti halyqaralyq máselelerdi birlesip sheshý joldaryn talqylaýǵa múmkindik jasady.

Budan bólek, Qazaqstannyń jahandyq uıymdarǵa tórelik etýi de dıplomatııalyq qyzmettiń tabysty jumys isteýimen tyǵyz baılanysty. Mysaly, 2010 jylǵy EQYU sammıtiniń elordada ótýi de kári qurlyqtaǵy birqatar máseleniń sheshimin taýyp berdi.

BUU-nyń bergen baǵasy

Qazaqstan dıplomatııasynyń taǵy bir sony jetistigi retinde Qasym-Jomart Toqaevtyń BUU Jenevadaǵy bó­lim­shesiniń Bas dırektory jáne BUU Bas hatshysynyń orynbasary, Qarýsyzdaný jónindegi konferensııadaǵy jeke ókili re­tinde taǵaıyndalýyn erekshe atap kór­setken jón. Budan bólek, ol TMD Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń jáne Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń tóraǵasy bolyp saılandy. Pan Gı Mýn: «Men oǵan Jenevadaǵy úlken jáne paıdaly jumysy úshin óte rızamyn. Men ony joǵary baǵalaımyn. Sondaı-aq BUU-nyń eń iri keńsesin basqarǵan adam retinde men oǵan óte razymyn», dep Qasym-Jomart Toqaevtyń kásibı qasıetteri men jemisti qyzmetine joǵary baǵa berdi.

Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńe­sine turaqty emes múshe retinde enýi men atalǵan uıymǵa tóraǵalyq etýi elimiz­diń jer-jahannyń qaýipsizdigi men tu­raq­ty­lyǵyna erekshe kóńil bóletinin aı­ǵaqtaıdy.

Osy oraıda atalǵan uıymdarǵa tóra­ǵalyq etý ońaıǵa soqpaıtynyn, oǵan qol jetkizý úshin elimizdiń dıplomattary kóp ter tókkenin aıta ketken jón. Mysaly, BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesin uıymǵa múshe memleketter saılaıdy. Iаǵnı ár memleket – bir daýys. Oǵan qol jetkizý úshin shartaraptyń túkpir-túkpirindegi eldermen tyǵyz ju­mys istep, Qazaqstannyń beıbitsúıgish baǵy­tyn dáleldeı bilý qajet. Bul dıplomat­tarymyzdyń moınyna artylǵan úlken mindet edi.

Sırııadaǵy azamattyq soǵys júz myń­daǵan adamnyń ómirin jalmap, mıllıon­daǵan turǵyndy bosqynǵa aınaldyr­ǵany týraly talaı márte jazylyp, bıik minberlerden aıtyldy. Alaıda elde­gi shıelenisken jaǵdaıdy saıası jol­men beıbit sheshýge umtylǵandar sanaýly. Osy oraıda Qazaqstan Taıaý Shyǵys­taǵy memlekettiń tynyshtyǵyn saqtaý maq­satynda kelissóz alańyn usynǵany belgili. Astana prosesi retinde tanyl­ǵan bul jıynnyń tıimdiligi búginde halyq­aralyq qoǵamdastyq tarapynan joǵary baǵalandy.

Dıplomattarymyzdyń halyqaralyq arenadaǵy jetistikteriniń biri – Qaırat Ábdirahmanovtyń EQYU-nyń Az ulttar isteri jónindegi Joǵarǵy komıssary laýazymyna saılanýy ekeni sózsiz. Bul – beıbitshilik pen etnosaralyq kelisimniń qazaqstandyq úlgisi álemdik deńgeıde moıyndalǵanynyń dáleli.

Sonymen qatar byltyr Qazaqstan ólim jazasynan bas tartty. Naqtyraq aıtsaq, Parlament Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń ólim jazasynan bas tartýǵa mindetteıtin ekinshi fakýltatıvti hattamasyn ratıfıkasııalady.

Jalpy, 1991 jyldan bastap sharta­rap­tyń túkpir-túkpirinde Qazaqstannyń 103 dıplomatııalyq mıssııasy ashyldy. Sonyń ishinde 66 elshilik, 17 bas konsýldyq bar. Budan bólek, alys-jaqyn shetelderden 70 elshilik «toǵyzynshy terrıtorııada» dıplomatııalyq qyzmet etedi. Sondaı-aq 38 halyqaralyq uıymnyń elimizde ókildigi bar. Búginge deıin 186 memleketpen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatylyp, tórt myńnan astam halyqaralyq qujatqa qol qoıylǵan.

Tarıh úshin qas qaǵym sát sanalatyn otyz jyl ishinde Elbasy Nursultan Nazarbaev negizin qalap, kópvektorly baǵytyn aıqyndap, sara jolǵa salǵan jáne  Prezıdent, kórnekti dıplomat Qasym-Jomart Toqaev syndarly sabaqtastyqpen jańa belesterge bastaǵan Qazaqstannyń dıplomatııalyq qyzmeti tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizgeni daýsyz.