Ult kıesi: Soǵys órtimen shyr etken sábı nemese alǵashqy syr

Bir ǵajaby, aýyldyń janynda Mek­sıka fılmderinde kórsetiletin ejelgi taý túnerip tur. Olaı deıtinim, ǵasyrlar boıy tabıǵattyń nebir qıturqy mine­zin basynan keshkendigi tastary mújil­gendiginen baıqalady. Áıtse de talaı tarıhı syrlardy qoınyna tyǵyp, tymyraıyp jatqandyǵy anyq.

Mine, osyndaı órkenıetten aýlaqta jatqan, qońyrqaı tirshiligimen ózderin baqytty sanaıtyn qazaqy ortada 1941 jyldyń maýsymynyń 22-jul­dy­zyn­da, shamamen tańǵy 7-de jaryq dú­nıe­ge Qalybektiń uly keldi. Naq osy sátte Ger­manııa fashısteri Keńes Oda­ǵyna tut­qıyldan shabýyl jasap, Ekinshi dú­nıe­júzilik soǵysty bastaǵan bolatyn.

Álbette sol sátte sábıdiń ata-anasy soǵys oty tutanǵanyn estigen joq edi. Jazýshy aǵanyń esteliginde aıtylǵandaı, aýyl adamdary soǵystyń bastalǵany týraly jamanat habardy estigen joq, esitse esimin basqasha atar ma edi. Ákesi «Sofy» dep úsh ret qulaǵyna sybyrlady. Sofy – danyshpan, dana degen maǵynany bildiredi. Sirá, ákesi ulynyń bı, sheshen, ne qalamger bolǵanyn qalaǵan shyǵar.

Eki kún boıy shildehana toıynda máz-meıram bop júrgen aýyl halqy úshinshi kúni jetpis shaqty azamatty jylap júrip maıdanǵa shyǵaryp salǵan.

Álbette soǵys salǵan aýyrtpalyq sal­darynan Sofylar tym erte eseıdi. Bala­lyqtyń bal kúlkisi, shattaný, alańsyz oınaý degendi olar kórgen de, bilgen de emes.

Sofekeńniń aýylyna Aqadyr jaǵy­nan at basyn tiregen soń, oń jaqtaǵy dala jolyna tússeńiz, elý shaqyrymnan ári qaraı Betpaqdalaǵa enesiz. Qaraǵandy men Jambyl oblystarynyń túıisken tusy Taıatqan-Shunaqta qazaqtyń bas batyr­larynyń biregeıi Aǵybaı Qońyr­baıuly jerlengen. Úzeńgiles dostary Dýlat, Shopat pen Mamyt batyrlardyń beıitteri de sol mańda.

Jazýshy aǵamyz da bala kezinen qasıetti jerdi aralap, qarttarǵa erip, duǵaǵa qatysyp, qazirgi balalar mán bermeıtin tarıhı shejireni muqııat tyń­dap ósti. Sol kezdegi batyrlar ja­ıyn­daǵy hıssalar bala Sofynyń kóki­regine ultyna degen súıispenshilik se­zi­min uıalatsa kerek. О́ıtkeni ol ómir boıy tek óz ultyna qyzmet etýmen ke­ledi. Týǵan jerdiń kıesi boıyna da­ry­­ǵan jas jetkinshek óse kele óz ul­ty­nyń ar-namysyn tereńnen tolǵap, óz shyǵarmalaryndaǵy bultartpas de­rekti oqıǵalarymen júz myńdaǵan, tip­ti mıllıondaǵan oqyrmannyń oı-sa­na­synda tyń serpilis týdyrdy. Bul – jaı quby­lys emes, Sofy Smataev ja­­saǵan rýhanı ­revolıýsııa; júzdegen jyl boıy «uıyqtap jatqan» halyqty dúr silkintip oıatatyn poetıkalyq qýaty kúshti, epıkalyq týyndylar bolatyn.

Sóıtip, týǵan jerden bastalǵan ada­mı mahabbat ýaqyt óte kele Sofy Sma­taevty óz ultynyń kıeli jazýshysyna aınaldyrdy.

Muhtar Áýezovtiń aqyly nemese ekinshi syr

Tarıhqa baı, tunyp turǵan shejireli ólkede týyp-ósken Sofy aǵanyń ishki jan dúnıesiniń de rýhanı baılyqqa toly bolmaýy múmkin emes-ti. Ádette ishtegi tolǵanystar erte me, kesh pe, báribir, syrtqa shyqpaı qoımaıdy.

Bizdiń bas keıipkerimizdiń qalamgerlik joldy qalap, Almatyǵa oqý izdep barýy da zańdylyq. Onyń kishkentaıynan kózimen kórip, júregimen sezingen áser­li jaıttary – Taıatqan-Shunaq, Qalmaq­qyrǵan, О́rmekshi áýlıeniń «Syrǵanaǵy», Aqjoltaı Aǵybaı batyr, onyń úzeń­gi­lesteri, atasy Jarylǵap batyr, t.b. qo­lyna eriksiz qalam alǵyzdy.

Sofy Qalybekulynyń qazynaly Qara­ǵandy ólkesinen kelgenin, túbinde talantty jazýshy bolaryn sezgen danyshpan Muhtar Áýezov «Menińshe, se­niń áýeli Máskeýdegi metallýrgııaǵa qatysty bir ınstıtýtty támamdaǵanyń jón sııaqty» dep aqjarma tilegin aıtady. Shyndyǵynda alyp óndiristerdi kórgen, kórip qana qoımaı, sol jerde eńbek etken talantty jastyń kóp-kóp nárseni kóńiline túıeri daýsyz edi.

Stýdent Sofy da esh sózge kelgen joq, ulaǵatty ustazynyń aıtqanyn eki etpeı oryndady. Máskeýdiń bolat jáne ken qorytý ınstıtýtyn bitirip shyqty.

1961 jyly óziniń usynysyn qabyl al­ǵan QazMÝ-diń stýdenti Sofyǵa Muhtar Omarhanuly aǵasy rızashy­lyq kóńilmen tómendegi hatty (qu­jat jazýshynyń jeke muraǵatynan alynǵan – A.S.) jazady:

Qabyl alsań, qapy qalmassyń

Sarybala, sen jazýshy bolam dep júrsiń ǵoı. Sol bolashaq tirligińe demeý bolar úsh taraý aqylymdy aıtaıyn. Qa­byl alsań, qapy qalmassyń.

Araqty áý basta em-dom úshin shyǵar­ǵan. Azdap ishseń – dárý, kóp ishseń − ý. Jónimen tata bilseń, artyqtyq etpeıdi ol. Al qatań eskerterim: temekige jolama! Adam aǵzasyn arylmas dertke ushyratatyn kesirli keseldiń eń zııandysy. Bul bir.

Jazýshynyń óte bir baǵa jetpes qun­dysy – ýaqyty. Osy qundynyń asa qas jaýy – karta deıtin azarty mol oıyn. Ol nemeń – ýaqytyńdy urlaýmen qosa dostaryńnan ajyratatyn zándeminiń ózi. О́ıtkeni utylsań – aqshań bolmaı, bere almaýyń múmkin. Utsań – qolma-qol ala almaı, aralaryń sýysyp ketýi ǵajap emes. Sondyqtan kartadan aýlaq bol.

Úshinshiden, bizdiń jasaǵan qatelik­terimizdi qaıtalamańdar. Joǵary oqý oryndarynda oqyp júrgenimizde qazaq qyzdary ortalaý mektepti de bitirmeıtin edi. Sodan ba, «teń-teńimen» degenge áýlekilenip «qolymyz jetkenimiz» orys qyzyna, odan keıingilerimiz tatarǵa, basqa ult boıjetkenderine úılendik. Ulttyń ult bolyp uıýy besikten bastalaryna mán bermeppiz. Al ulttyń ulylyǵyn saqtaý úshin óz jurtyńnyń arýymen bas qosýdyń asa qajettigin keshigip sezip, san soǵyp júrmiz. Sender elden alysta júrsińder. Búginde qazaǵyńnyń oqyǵan qarakózderi jetkilikti. Bizdiń qateligimizdi túzetýge tyrysyńdar.

Solaı, Sofy balam. Keńesime qulap túspese de, qulaq asar urpaq bolsa eken deıtin tilegimniń bir parasy osy.

Muhtar Áýezov,

Máskeý, 1961 jyl.

Sofy aǵa Máskeýdiń Bolat jáne ken qorytý ınstıtýtyn 1966 jyly bitirip shyqty. Sol kezdegi Odaqtyń zańyna sáıkes ınjener mamandyǵyn ıgeretin stýdentter teorııa men tájirıbeni ush­tastyratyn, ıaǵnı óndiriste eńbek etetin. Jazýshylyqty armandaǵan, biraq, uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń aqylymen tehnıkalyq joǵary oqý orynynda oqyp jatqan qazaq jigiti Máskeýdiń «Serp ı molot» zaýytynda slesar, keıinnen shoıyn quıýshy bolyp jumys istedi. Týla men Qaraǵandy metallýrgııa kombınattarynda eńbek etip, tájirıbe jınaqtady.

«Jarqyraıdy Temirtaýdyń ottary» nemese úshinshi syr

Hrýshev zamanynda tehnıkalyq jo­ǵary oqý orynyn bitirý ońaı bolmaı­tyn. О́ıtkeni kez kelgen stýdent óndiris oshaǵynan aınalyp óte almaıtyn. Táji­rıbe jınaqtaý kezinde Sofekeń de Temir­taýdaǵy Qazaqstan magnıtkasynda júrdi. Aǵa gornovoı Nursultan Nazarbaevpen sondaı qarbalas sáttiń birinde tanysty.

– Sofy, – dedi kásipqoı metallýrg, – óziń de bilesiń. Bizde Máskeýden oqyp kelgen maman tapshy. Bitirgen soń bizge joldama alsańshy. Birge eńbek eteıik. Munda qazaǵymyz az bop tur.

Sol kezdegi eńbek adamy, búgingi El­­­basy aıtsa aıtqandaı eken, óz ulty­myz­dyń jigitteri sanaýly bolyp shyqty.

 Rasynda qazaq dalasy buryn mun­daı alyp ónerkásip ornyn kórmegen. Salynyp jatqan qurylys degenińiz úıi­lip jatqan taý sııaqty. Jaýyrtaý ete­ginde kúni-túni shyrqalyp jatqan eńbek sımfonııasyna súısine qarap turyp, myń­daǵan ystyq gradýsta burq-sarq qaı­nap, aqyrynda ózen tárizdi aǵyp jat­qan shoıyndy kórgende óziń de bilek sy­banyp, gornovoı (shoıyn qorytýshy) Nursultan Nazarbaevtyń janynda beri­lip jumys istegiń keledi. Ne otyra qalyp, tarıhı shyǵarma jazýǵa ańsaryń aýady. Sofy aǵanyń «Alaý» atty povesi osyndaı tabıǵı áserden týǵan bolýy múmkin. «Astana ottary» atty tuńǵysh óleńder jınaǵy da metallýrgııadaǵy tyń shabyttan soń dúnıege kelgen-aý, sirá.

Nursultan Ábishulynyń me­tallýrgııa salasyndaǵy tynymsyz eń­­­beginiń qyr-syryn, onyń qara ju­mys­tan bastalǵan ómiriniń ósý joldaryn So­fekeńdeı eshkim anyq bilmesi haq. Baz bi­reýler «Osyndaı tanysy bola tura So­­fekeń nege memsyılyqtan qaǵylyp júr?» degen qazaqbaıshylyq suraq qoıa­dy. Gáp mynada: Sofy aǵa ómirde eshkimge jaǵ­daıyn aıtyp, ótinish jasap kórgen emes.

Jazýshy Prezıdent dosyna «maǵan kó­mek bermediń» dep renjigen emes, Pre­zıdent bolsa, «Sofy maǵan ótinish aıtpady» dep tymsyraıa qalǵan emes. Nege? О́ıtkeni ekeýi de biledi: shyn­dyq­tyń túbinde tasty da jaryp shyǵatynyn.

Qaraǵandy metallýrgııa kombı­na­tynda biraz ýaqyt eńbek etken soń Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń metallýrgııa jáne ken-baıytý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda áýelde ınjener, keıinnen aǵa ınjener qyzmetin atqardy Sofekeń.

Ýaqyt-patsha óziniń degenine jetti. 1968 jyly Sofy aǵa júrek qalaýy bo­ıynsha qalamgerlikke birjola den qoıdy. «Juldyz» jýrnalynda birneshe bólimdi basqardy. Onyń osy bir san taraýly, aýyr mindetti abyroımen atqarǵandyǵyn jáne talantty jazýshy ekendigin kezinde R.Berdibaı, Sh.Eleýkenov, S.Qırabaev, T.Sydyqov, Z.Seriqqalıev sııaqty synshylar joǵary baǵalady.

Kóp uzamaı ınjener-metallýrg jazý­shynyń alǵashqy kitaptary kóktemde týǵan ólkesine saǵynyp jetetin qarly­ǵashtardaı ár oqyrmannyń úıine rýhanı uıasyn turǵyza bastady...

«Elim-aı» – el tarıhy nemese tórtinshi syr

Aqıqatyn aıtýǵa tıispiz, Sofy Sma­taevtyń 1970 jyly baspaǵa usynǵan jańa romany «Juldyz» jýrnalynyń eki sanynda basylyp, keıbir áripteste­ri úshin kútpegen sensasııa boldy. Esh­­kim ınjener-jazýshydan mundaı shy­ǵarmashylyq erlikti kútpese kerek. Iá, bul shyn mánindegi erlik edi. Ilııas Esen­berlınniń «Kóshpendilerinen» keıin tarıhı tamasha týyndy paıda bolaryna eshkim senbese kerek. Avtordyń alǵashqy kitabynyń segiz jyl boıy baspada shań basyp jat­qandyǵy sondyqtan da bolar. Kórealmaýshylardyń da ózindik tu­jyrymy bolmaı qoıǵan joq. Árkim ózin­she boljam aıtty.

Alaıda qazaqy qyzǵanysh sezimi Sofy aǵamyzdyń shyǵarmashylyq shabytyna tosqaýyl qoıa almady. Qalamgerlik qýatyn báseńdete almady. Saǵyn syndyra almady. Kerisinshe, bizdiń keıipkerimiz domna peshinde qyz-qyz qaınaǵan qu­ryshtaı shyńdalyp, «Elim-aıyn» trı­logııaǵa jetkizý úshin eseli eńbek etti.

Smataevtyń qudireti sonda: qazaq ­hal­qynyń basyna túsken qaıǵy-qasi­ret­ke toly jyldardyń kartınasyn til she­ber­ligimen, oqıǵany baıandaýdaǵy tap­qyrlyǵymen, shynaıy obrazdarymen, ǵa­jap aqyndyǵymen, t.b. erek­she stı­limen júzdegen jyldan soń qaı­tadan qazaq ataýlynyń sanasyn jań­ǵyrt­ty. О́kinishtisi sol: áli kúnge deıin Sofekeńniń «Aqtaban shubyryndy, Alqa­kól sulama» zamanyn sýretteıtin «Elim-aıyn» Qazaqstanda kórkem fılm etip shyǵaratyn birde-bir rejısserdiń týmaǵandyǵy.

Romandaǵy basty keıipkerler – Jáń­gir sultan, Oshaǵan bı, Qazybek bı, Bó­genbaı, Raıymbek, Oljabaı, t.b. tarıhı tul­ǵalardyń obrazdary kez kelgen oqyr­mannyń ar-namysyn oıatady, bir tý­dyń astyna birigýge shaqyrady. Al Qýat pen Jomart batyrlardyń otbasy basy­nan keshken qaıǵyly oqıǵalar sol kezdegi qazaqtyń bárine ortaq ekendigin túısinesiz.

Qazaq ádebıetiniń klassıgi Ǵabıt Mú­sirepov: «Qazaq prozasynyń endigi býy­nynyń kósh basynda «Elim-aı» roma­nynyń avtory – Sofy Smataev turatyny sózsiz», dep batyl tujyrym jasasa;

Sol kezdegi Memleket basshysy Din­mu­ha­med Qo­naev: «Muhańnyń» Abaı jolynan» ke­ıin sondaı kesek týyndylar jazylmaı ketti dep aýzymyzdy qur shóppen súrtip keldik qoı… «Halqym! Elim!» deıtin jú­regińdi tanydym, taptym, ulym. «Ulym» degenimdi durys uq, Sofy-jan», dep yrzashylyǵyn bil-­
dirgen.

Qyrǵyzdyń asqaq jazýshysy Shyń­ǵys Aıtmatov: «Sofynyń «Elim-aı» dı­logııasy – ystyq júrekpen, sheber de she­­shen tilmen, zerek zerdemen ja­zyl­­ǵan, azamatyn erlikke, áleýmetin bir­­likke sha­qyrýymen áserli týyndy. О́ıt­keni ótken kúnderdiń ókpesin syqqan qasi­retinen qany sorǵalaǵan halqyn sýyryp alǵan sol birlik búgin de kerek», dep qýa­na álemge jar salsa;

Jaýynger jazýshy Qalmuqan Isabaev: «Aqtaban shubyryndy oqıǵasyn tuńǵysh ret qaǵazǵa túsirip jarııa etýshi osy Sofy bolatyn. Qalaıda ol óz shyǵarmalary-­
men halqymyzdy ózine-ózin tanytyp, eńse­sin kóterdi ǵoı», dep shyndyqty jaıyp saldy.

Bir shyndyq bar: kórealmaýshylary «Sofy Smataevtyń esimin shyǵarmaımyz, joǵary marapat alýyna jol bermeımiz» dep qansha kergise de, basqa shyǵarmalaryn aıtpaǵannyń ózinde, jazýshynyń «Elim-aıy» jyl ótken saıyn adamzattyń rýhanı sanasynyń bıik shyńdaryna qa­raı kóterile túspek. Sofy Smataev esimi kóp uzamaı álem ádebıetiniń aldyńǵy kóshi­nen oryn alary sózsiz. О́ıtkeni Sofekeń óziniń shedevri arqyly ózine máńgilik eńseli eskertkish ornatyp qoıǵan klassık qalamger.

Biz osyǵan senemiz.

Ulttyq múdde úshin kúres nemese besinshi syr

Qazaq ádebıetinde «Elim-aı» atty ta­rıhı shyǵarmasymen rýhanı silkinis, silkinis emes-aý, revolıýsııa jasaǵan So­fy Smataevtyń «bardy qanaǵat tu­typ», únsiz qalýy múmkin emes-ti. О́ıt­keni adaldyqty jan-tánimen súıe­tin keıipkerimizdiń bolmys-bitimi, ta­bıǵı minezi jaǵympazdardy, ótirikshi-sýaıt­tardy, óz múddesin ult múddesinen joǵary qoıatyn jemqorlardy jek kóretin.

1984 jyly Qazaqstan Kompar­tııa­synyń Ortalyq komıteti mádenıet bó­liminiń sektor meńgerýshiligine Sofy Sma­­taevty shaqyrǵanda «aıtqanyn bul­­­jytpaı oryndaıtyn qyzmetker» dep dá­me­lense kerek. Aqıqatyn aıtýǵa tıis­piz, qarymdy qalamger ultaralyq qa­tynas, ádebı-mádenı ómir, óner, t.b. ózek­­ti máselelerdi sheshý barysyn­da á de­gennen óziniń adaldyǵymen kóz­ge uryn­dy. Ádiletsizdikke jol ber­medi. Ta­lant­tylardy qorǵady, tıisti meke­melerdiń qamqorlyqqa alýyn qadaǵalady. Sóıtip, respýblıkadaǵy ıdeologııa ju­my­synyń jaqsarýyna ózindik úlesin qosty.

Mine, bizdiń keıipker jazýshymyz dál osy kezeńde qolyndaǵy bıligin paıdalanyp, ulttyq múdde úshin kúresin bas­tady. Keıbir laýazymdy sheneýnik tá­rizdi jeke basynyń qamyn oılaý­men shektelgen joq. Onyń dáleli: 1986 jyl­ǵy Jeltoqsan kóterilisindegi Sofy aǵamyzdyń azamattyq erligi. Ult bola­shaǵy úshin basyn qaterge tikkendigi.

Osy sát belgili jazýshy Ǵabbas Qa­bysh­ulynyń «Taza adam taza jolmen jú­redi» atty esteliginen («Túrkistan» gazeti, 8 jeltoqsan, 2011 jyl) úzindi kel­tirsek, aıtpaq oıymyz uǵynyqty bolar:

«D.Qonaevtyń ornyna syrttan G.Kol­­bın degenniń ákelip qoıylǵanyna na­razylyq bildirgen almatylyq jas­tar­­dyń ortalyq alańǵa jınala basta­ǵa­nyn alǵash baıqaǵan, olardyń arasyna bir emes, birneshe ret baryp, arandap qal­maýlaryn ótingen qyzmetkerlerdiń biri – Sofy. Jazýshy Sofy Smataevty tanıtyn jastar ony ár joly qorshalap alyp, ózderin alańǵa alyp kelgen órepki oı suraqtaryn qoıdy: «Shetten Kolbın degendi ákelgenderi qalaı?!. Qazaqstandy basqaratyn ne qazaq, ne orys ózimizden tabylmaǵany ma?!. Máskeý bizdi qashanǵy bılep-tósteı beredi?!. Endi ne bolady, ne isteýimiz kerek?!» desti. Qalamger aǵa olardy túsinip, oryndy saýaldaryna ornyqty jaýap qaıtardy: «Partııanyń óktem ekenin bilesińder, ol bul sheshimin endi ózgertpeıdi. Sender oılanyńdar, ashýǵa jeńdirmeńder. Kolbın birer jyldan keıin keter, basshy ózimizden bolar. Sál shydańdar, aınalaıyn, ini-qaryndastarym, sabyr saqtańdar, oılanyńdar, tarańdar, arandatýǵa ury­nyp qalmańdar, bular senderge qarsy kúsh qoldanýdan tartynbaıdy», dedi.

 Jeltoqsandyq jastardy qorǵaı­myn dep partııa basshylaryna qarsy shyq­qanda, laýazymy joǵarylardyń kóbi kekshil keledi, oǵan sol kezeńde Sofynyń da kózi jetti. «Ultaralyq jaǵdaıdy jaq­sartýymyz kerek» dep sebep tapqan Kolbın bir aptadan keıin ony Aqtóbe oblysyna jumsady. Kamalıdenovke baǵynbaǵany bar, Ýstınovtyń ne dep jamandap qoıǵanyn da ıt bilsin, áıteýir, kelimsek «kósem» – ony qyryna alǵan edi. «Densaýlyǵym syr berip júr, ja­qyn oblystardyń birine baraıyn» de­genin qulaǵyna ilmeı: «Aqtóbege ba­rýyń kerek!» dep qasarysty. On shaqty kún­ge sozylǵan saıası sarsańda júıkesi shabaqtalǵan Sofy sol kúni, qyzmet ús­tinde, júrek talmasyna (ınfarkt) ushy­rap, jedel járdemmen aýrýhanaǵa jet­kizildi.

Ádette, laýazymy joǵarylardyń kó­bi qolastyndaǵylardyń hal-ahýalyn, den­saýlyq jaǵdaıyn oılaı qoımaıdy. So­fynyń oǵan da kózi jetti. Aıdaǵan jaǵyna júrmegen «qyńyr Smataev» ­aýrýhanadan shyqqan soń kolbındik qara myltyqtyń qaraýylyna qaıtadan ilikti. Arada bir apta ótkende Kolbın men Ka­ma­lıdenovtiń tapsyrýymen Ortalyq Ko­mıtettiń úgit-nasıhat, mádenıet bó­limderiniń úsh «myqtysy»: «Sofy Sma­taev joldas partııa basshylaryn tyń­damaıdy, mindetin durys atqarmaı­dy, ultshyldyq pıǵyly basym» dep betaldy kiná taqqan jazbasha málimdeme jasap, onyń tártibi Ortalyq komıtet hatshylarynyń májilisinde qaralatyn boldy. Májiliste álgi úsh «myqtynyń» baıandamalarynan keıin Kolbın birden: – Túsinikti boldy, káne, Smataevqa qan­daı jaza qoldaný kerek, aıtyńyz­dar! – deıdi, qaraqoshqyl betiniń túgi tik turyp. Sofy sońǵy sózin aıtýǵa haqy ba­ryn paıdalanyp, anaý úsheýdiń jamaý-jasqaýly pikirleriniń sýyn syǵyp, ilip alar eshteńesi joǵyn kórsetip beredi. Úsheýdiń biri (qazekeń) sıpaqtap: – Solaı jazý kerek dep tapsyrǵan soń... – dep súlkıe túregelgende Ortalyq komıtettiń ekinshi hatshysy Saǵıdolla Qubashev oǵan zildene qarap: – Mińgirlemeńiz, otyryńyz! Oıly adam jala jabýmen áýestenbes bolar! – deıdi, ádeıi qazaq tilinde sóılep. Jalma-jan arashashy bolǵysy kelip aýzyn asha bergen Ýstı­novtyń dertesin Sákeń: – Vse ponıatno, sadıtes! – dep bir-aq qaıyryp, Sofy­ny kolbındik jazadan qorǵap qalypty. Ininiń azamattyq qasıetin tanyǵan Sákeń­deı aǵa kóp bolsa ǵoı, shirkin!

Keraýyz kelimsektiń quzyrynda en­di júrgisi kelmegen Sofy sol «mińgir má­jilistiń» erteńinde ekinshi ótinishin jazyp, «Aq úıden» aýlaq ketti. Birinshi ret ótinishti aýrýhanada jatqanynda jazǵan edi, biraq «qudaılar» eskermeıdi, óıtkeni olar «tómendegi» kommýnıst Smataevqa ese jibermeý úshin oǵan shara qoldanýǵa asyqqan bolatyn. Sofy birde Kolbınniń kadr saıasatyndaǵy solaqaılyǵyn betine basqan. «Meni synaıtyndaı sen kimsiń?!» dep tebitkenine Sofynyń: «Synaýǵa haqym bar, siz ben biz – bir partııanyń múshesimiz!» degen oq-sózi Kolbınniń qara júregine qadalyp qalǵan...

Sofy «Aq úıdegi» alapes tirlikten azat bolyp, qalamyn qolǵa biryńǵaı aldy.

Osy bir erlikke toly oqıǵanyń ótke­nine de 35 jyl ýaqyt ótipti.

О́kinishtisi sol: Qazaqstan oqyr­man­dary aqıqatshyl Sofy Smataevtyń ult­ty qalaı súıý kerektigin dáleldegen qaı­sar­lyǵyn endi ǵana estip, tańǵalysyp jatyr...

Aıtbaı SÁÝLEBEK