Osy oraıda Túlkibas aýdany, Abaı aýylynyń turǵyny Dosjan Qydyrálıevtiń aýlasynan tabylǵan ortaǵasyrlyq qulpytas pen áýlıelerge tán eskertkish orny elimizdiń, onyń ishinde óńir tarıhyna tyń derekter qosary anyq. О́zindik tarıhyn ishine búgip, belgili bir tulǵanyń ómirinen habar beretin qulpytas san ǵasyrlar boıy jer astynda saqtalyp kelgen.
Jádigerdiń qupııasyn bilmek bolǵan úı ıeleri birden kóne jazýlardy oqıtyn arnaıy mamandarǵa habar bergen bolatyn. Ǵalymdar endi zertteý jumystarynyń alǵashqy nátıjelerin jarııa etip otyr. Atap aıtsaq, Áziret Sultan memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń qyzmetkerleri Iаsaýı izimen ǵylymı-tanymdyq ekspedısııasy aıasynda Abaı aýylyna baryp, tarıhı orynmen tanysqan. Arab, parsy, kóne túrki tilderiniń mamany Záripbaı Orazbaıuly bastaǵan ǵalymdar qulpytas betindegi mátinge tildik zertteý júrgizip, arab áripterimen kýfı úlgisinde: «Bul qabir Muhammed Nuran Bab» degen jazý baryn anyqtady. Qulpytastar ádette zırat basyna qoıylatyny belgili. Osyǵan oraı, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń arheolog ǵalymdary Nápil Bazylhan jáne Nurbolat Bógenbaevtyń jetekshiligimen arheologııalyq qazba jumystary júrgizilgen. Ǵalymdar eskertkishti osy aımaqtyń baıyrǵy ataýyna baılanysty «Áldıbastaý áýlıesi» dep ataǵan. Arheologııalyq qazba jumystarynyń nátıjesinde osy jerde uzyndyǵy – 4 metr, eni – 1,65 metr, qabyrǵasynyń bıiktigi – shamamen 2 metrge jýyq qurylys bolǵany anyqtalady. Eskertkishtiń qabyrǵalaryn jaqyn mańdaǵy Kókbulaq ózeniniń jumyr tastarymen qııýyn kelistirip, arasyn saz balshyqpen bekitip qalaǵan. Sondaı-aq qazba jumystary barysynda metaldan, súıekten, qyshtan, shynydan jasalǵan birqatar arheologııalyq artefaktiler tabyldy. Ǵalymdar tabylǵan zattaı aıǵaqtarǵa ǵylymı zertteýler nátıjesine súıenip eskertkish shamamen X-XI ǵasyrlarda qazaq dalasynda ómir súrgen ózi usta, ári dinı-aǵartýshylyq qyzmet atqarǵan Muhammed Nuran bab atty áýlıege arnalǵan degen qorytyndy jasaýǵa negiz baryn aıtady. Qazba jumystary barysynda atalǵan aımaqtan bulaq kózi shyǵyp, sýdyń kóterilýi ári qaraı zertteýge kedergi bolǵan. Áıtse de jer astynan arshylǵan túrli jádigerler men qurylys nysandarynyń irgetasy kóptegen tyń málimetke jol ashty. Ǵalymdardyń pikirinshe, qulpytastyń tik turýy bul aımaqta qabir jatqandyǵyn ańǵartady. «Qulpytas qabirdiń basyna qoıylady. Bul eskertkishti áli de tereńirek zertteý qajet. Meniń pikirimshe, Muhammed Nuran babtyń qabiri qulpytastyń astynda 1,5-2 metr tereńdikte jatqan bolýy múmkin. О́kinishke qaraı, bulaqtyń kózi ashylyp, sý aryq sııaqty tolyp aǵyp jatyr. Qulpytas ornatylǵan tulǵa ustalyqpen aınalysqan bolýy múmkin. Sebebi qazba oryndaryna qarap óte erekshe ári aýqymdy jumys júrgizilgen peshtiń ornyn baıqadym. Bul máselelerdi saralaı kele, Nuran babtyń qabiri ustahanasynyń janyna ornalastyrylǵan nemese shákirtteri ustazynyń qurmetine qabir janynda ustalyq isin jalǵastyrǵan dep paıymdaýǵa bolady. Peshtiń úlgisi men aınalasynan shyqqan qaldyqtarǵa qarap temir qorytatyn orny bolǵanyn da baıqaýǵa bolady. Elbasy N.Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda: «Ata-babalarymyz jańa, neǵurlym berik metaldar óndirý isin damytyp, olardyń jedel tehnologııalyq ilgerileýine jol ashty. Qazba jumystary barysynda tabylǵan metall qorytatyn peshter men qoldan jasalǵan áshekeı buıymdary, ejelgi dáýirdiń turmystyq zattary men qarý-jaraqtary bul týraly tereńnen syr shertedi. Osynyń bári ejelgi zamandarda bizdiń jerimizdegi dala órkenıeti tehnologııalyq turǵydan qanshalyqty qarqyndy damyǵanyn kórsetedi» degen bolatyn. Iаǵnı biz áńgime etip otyrǵan jádigerler metall óńdeý, ustalyq ónerinen habar beredi. Bizdi tańǵaldyrǵany – arheologııada tek tastan qalanǵan peshtiń mundaı úlgisi birinshi ret kezdesip otyr, ári ózenniń jumyr tastarynan órip óte tamasha jasaǵan», deıdi belgili arheolog-ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Marat Tuıaqbaev.
Eskertkishti qazý barysynda ǵalymdar kóne tós pen shala qorytylǵan temirdiń birneshe bólikterin tapqan. Nuran babanyń bolattan quıyp jasaǵan tósi óte berik ári salmaqty eken. Ǵalymdar mundaı baıyrǵy tós Qazaqstanda alǵash ret tabylyp otyrǵanyn aıtýda. Tóstiń betindegi aıqysh-uıqysh balǵa izderinen ustanyń uzaq jyldar boıy paıdalanǵanyn birden baıqaýǵa bolady. Al endi Muhammed Nuran bab esimine qatysty ǵalymdar ańyz-áńgimelerde babtardyń, sol sııaqty dinı tulǵalardyń ártúrli súıikti kásipteri bolǵanyn aıtady. Iаǵnı Arystan bab, Lashyn bab, Qarǵa bab, Ysqaq bab, Júsip ata, Sádýaqas ata syndy tulǵalardyń biri qus baptaýmen, endi biri qasapshylyqpen, kelesisi júzim, baý-baqsha ósirýmen aınalasyp, halyqtyń iltıpat-qurmetine bólene júrip kásibine sáıkes laqap atqa ıe bolǵan. Bab sózi arab tilinde «esik, qaqpa», ıaǵnı dinniń qaqpasyn ashýshy degen maǵyna beredi. Sondyqtan alǵash ret Bab esimi jazylǵan qulpytastyń tabylýy mamandar tarapynan úlken jańalyqqa balanyp otyr. «Áldıbastaý áýlıesi» eskertkishinen 100-150 metr qashyqtyqta jergilikti halyq aıaq asty etpeı, áýlıelerdiń tabany tıgen qasıetti oryn dep qurmet tutatyn shaǵyn tóbeshik bar. Aýyl qarııalarynyń aıtýynsha, dinge qarsy ateıstik kózqaras ornaǵanǵa deıin dál osy jerde juma saıyn jan-jaqtan halyq jınalyp namaz oqıtyn, al astynda zikir salyp, aýrý-syrqaýlardy shildege salatyn oryn bolypty. Kónekóz qarııalar qadir tutyp qasterlegen, búgingi aýyldastary da kózdiń qarashyǵyndaı qorǵap otyrǵan tóbeni kórgen tarıhshy-ǵalymdar úıindini belgili bir dinı ǵımarattyń orny bolǵan dep tujyrymdaýda. Iаǵnı ǵalymdar Abaı aýylyndaǵy jerasty qylýetine uqsas bul úıindiniń syrtqy kelbeti Túrkistan qalasyndaǵy Qumshyq ata qylýetine uqsas ekenin aıtady. «Iаsaýı ilimin jalǵastyrǵan sopylardyń dinı rásimder ótkizýine arnalǵan Qumshyq ata meshiti eki bólmeli, uzynsha kelgen, eni tar dálizdi, shyǵa berisinde esigi bar úńgir qurylys. Qylýet sharshy pishindi shıki kirpishterden qalanyp, tóbesi shatyrly kúmbezben kómkerilgen. Oǵan irgeles dıametri 2,5 metr jáne bıiktigi 2 metrdeı dóńgelek pishindi úı kúmbezdelip jabylǵan. Dálizi ıirli kelgen, onyń negizgi qurylysy kúıdirilgen kirpishten qalanyp, kúmbezben kómkerilgen. Al myna jerdegi jerasty qylýetiniń ústine kesekten qalap meshit turǵyzylypty. Bálkim, bul Muhammed Nuran babtyń dáýirinde salynǵan nysan bolsa kerek. Naqtysy zertteý jumystarynan keıin belgili bolady», deıdi arheolog Marat Qymyzuly.
Abaı aýylynan tabylǵan jumbaǵy mol «Áldıbastaý áýlıesi» eskertkishi jaıly zertteý, zerdeleý jumystary áli de jalǵasýda.
Túrkistan oblysy
