Talıbter qysymdy kúsheıtti

Tájikstan shekarashylary seriktes­­tik týraly kelisim boıynsha elge ótýge ruqsat berdi. Aýǵan­stan­­dyq­­tar Dýshanbege kelisimen: «О́z ómi­rimizdi qutqarý úshin osyǵan bardyq», dep málimdedi.

Memleket kúshteriniń ókilderi ózderin qutqarýdy maýsymda bas­tap ketken. Olardyń alǵashqy legi, ıaǵnı 200-den astam jaýynger 2 maý­symda Tájikstanǵa ótken-di. Bas­qa­lary Ámýdarııa arqyly О́zbek­stanǵa qaıyqpen ketken. Naqty sany jarııalanbaǵanymen, ol top ta 200 adamnan turǵandyǵy boljanyp otyr. О́zbekstan úkimeti qashyp kelgenderdiń 53-i tekseristen keıin Aýǵanstanǵa qaıtarylǵanyn habarlady.

Resmı emes derekter boıynsha О́zbekstannyń arnaıy qyzmeti bosqyndar arasynan kezinde osy elden radıkaldy toptar qatarynda soǵysýǵa ketken azamattardy tabýǵa tyrysýda. Olar terrorıstik top dep tanylǵan ál-Kaıda, Islam memleketiniń músheleri bolýy múmkin.

Dál osyndaı «tazalaý» Tájik­stan­da da júrgizilip jatýy múmkin. Degen­­men, sebebi basqa bolýy da ǵa­jap emes. О́ıtkeni qashyp kelgender qa­tarynda burynǵy Tájikstan qarý­ly oppozısııasynyń músheleri bolýy múmkin degen boljam bar. Olar – 1990-jyldardyń ortasyndaǵy azamat­tyq soǵys kezinde Tájikstan prezıdenti Emomalı Rahmonǵa qarsy shyqqandar.

Qandaı jaǵdaı bolsyn, jaýyn­ger­lerdiń top bolyp óz elinen qashýy – birinshi ret bolyp otyrǵan jaǵ­daı. Sarapshylar mundaı oqıǵany Aýǵan­stan prezıdenti Ashraf Ganı ákim­shi­li­giniń sátsiz jumysynyń nátı­jesi dep baǵalaıdy. Ol AQSh pen NATO áskeri elden ketkennen keıin jaǵ­daıdy baqylaýdan shyǵaryp aldy degen pikir aıtady.

Buqaralyq aqparat quraldary talıb­ter eldiń soltústiginen úkimet ás­kerin yǵystyryp jatyr degen habar taratyp jatyr. Keı ýezder men pro­vınsııalarda qarýly qaqtyǵystar bolǵan. Al Badahshandaǵy jaýyngerler esh qarsylyqsyz berilgen. Osy­laısha, Ganı úkimetiniń jumyldyrý baǵdarlamasy júzege aspaı qaldy.

Prezıdent Ganıdiń taǵdyry týraly boljam jasaý qıyn. Keıbir sarapshylar tipti ol BUU mıssııasynyń keńsesinen talıbter qýyp shyqqan Nadjıbýllanyń taǵdyryn qaıtalaıdy degen de boljam aıtady.

Osy rette Ganı taǵy da AQSh kómegine júginýi múmkin. Tipti bul másele talqylanyp qoıǵan bolý kerek. Al ázirge Ganı ákimshiligi birneshe aı boıy Katar astanasynda «Talıban» jetek­shilerimen mezgil-mezgil kez­desip otyrdy, biraq aıtarlyqtaı jetis­tik­terge qol jetkize almady. «Talıban» sodyrlary urys alańynda úlken jetistikke jetkendikten, pikirtalas kúsheıe túsken sııaqty.

Jeksenbide Aýǵanstan úkimeti men «Talıban» qozǵalysynyń delegasııa­lary Dohada taǵy kezdesti. Katar as­tana­syndaǵy eki kúndik nátıjesiz kelis­sózderden keıin beıbit kelis­sózderdi jedeldetý josparlanǵany ǵana málim boldy. Negizi, kezdesýdiń aldynda «eki tarap kelisimge kel­meıinshe kelissózder jalǵasady», dep ýáde berilgen-di.

Kabýl úkimetiniń joǵary laýazymdy tulǵalary, onyń ishinde Ulttyq tutastyq jónindegi Joǵarǵy keńestiń basshysy Abdýlla Abdýlla eki kún boıy qarqyndy kelissózder júrgizdi. Onda AQSh-tyń óz áskerin aımaqtan shyǵarýyna baılanysty máseleler de qarastyryldy.

Biraq kelissóz júrgizgen Katar ókili: «Taraptar azamattardyń qurban bolýynyń aldyn alý úshin jumys isteımiz dep kelisti, bul buryn keli­sil­gen atysty toqtatý sharttaryna sáıkes kelmeıdi», degen málimdeme jasady.

«Talıban» lıderi Haıbatýlla Ahýndzada onyń toby soǵysty toqtatýdyń sheshimin tabýǵa daıyn ekenin aıtty. AQSh áskeri aımaqtan ketken boıda qysym kórsetkenine qaramastan, Aýǵanstan úkimetin osyndaı jıyndarda «ýaqytty bos ótkizdi», dep aıyptap úlgerdi.

Ne degenmen, Islam álemi úshin mańyzdy sanalatyn Qurban aıt merekesi kezinde oq atpaý týraly usynysqa oń jaýap berilmedi. Oǵan qosa, Aýǵanstan úkimetiniń tutqyn­dar­dy bosatý jónindegi ótinishi de jaýapsyz qaldy.

Buǵan deıin arab aqparat quraldary Dohadaǵy aýǵanaralyq kelissózderge qatysýshylar 20 shildede bastalatyn Qurban aıt merekesi kezinde bi­tim or­natýy múmkin, sondaı-aq jeti myń tut­qyn bosatylady degen habar taratqan.

Qazirgi ýaqytta bul top eldiń 400 aýdanynyń jartysyna jýyǵyn, birneshe mańyzdy shekara ótkelderin basqarýyna aldy jáne birqatar provınsııa astanasyn qorshaýǵa alǵany belgili.

Aýǵan qaýipsizdik kúshteriniń ókili úkimetke qarsy shyqqan sodyrlar 244 operasııa jasap, 967 jaýyngerdi óltir­ge­nin málimdedi. Qaza tapqandar qa­ta­ryn­­da laýazymdy tulǵalar da bar eken.

«Qazirgi ýaqytta biz 24 aýdandy qaıtardyq,  bizdiń maqsatymyz – bar­lyq aımaqty túgeldeı qaıtarý ... Biz elimizdi qorǵaýǵa daıynbyz», dedi Qorǵanys kúshteriniń ókili Adjmal Omar Shınvarı.

«Talıbannyń» kúsheıe túsýi álem elderin alańdatyp otyr. Máselen, Reseı Mazarı-Sharıfte ornalasqan kon­sýldyǵynyń jumysyn toqtat­ty. О́zbekstan bolsa, shekarada lager uıym­dastyrýǵa kiristi. Ol Aýǵan­stan­ǵa jaqyn ornalasqan Termezde qurylady.

AQSh Qazaqstanǵa da qolqa saldy. Tájikstan, О́zbekstanmen qatar, 9 myń bosqyndy panalatýǵa ótinish aıtty.

«Talıbannyń» Aýǵanstan soltús­tigine nege kóz tikkeni kópshi­lik úshin  túsinik­siz. О́ıtkeni eldiń soltústik bóli­ginde pýshtýndar tym az. Al pýshtýn­­dar «Talıbandy» qoldaıtyny bel­gili. Atalǵan aımaqty ózbekter, tá­jik­­­ter, túrikmender kóbirek qonys­tan­­ǵan. Sarapshylar endi talıb­ter olar­­men birigip, nyǵaıýǵa kóshýi múm­kin degen qaýipte. Buǵan qosa, Ortalyq Azııa men Reseıden keletin qarý-jaraq tasy­malyna núkte qoıý sebebi de bolýy yq­tımal. Al eń úlken boljam esirt­kige baılanysty. «Talıban» Aýǵan­stan­nan ózge elderge ketetin esirtkini óz baqy­laýyna alǵysy keledi degen pikir bar.

«Talıban» uzaq ýaqyt boıy bir­tutas bolyp kórindi, tıimdi qolbas­shylyq arqyly áreket etti jáne onyń bó­linýine qatysty qaýesetterge qa­ra­mastan, kúrdeli áskerı joryqtar júr­gizdi. Soǵan qaraǵanda «Talıban» kóshbasshysy úkimetpen kelisimge qol qoıǵan kúnniń ózinde ýádesinde tura qoıýy ekitalaı degen boljam da jasalyp otyr.