Jasyl jelekti saqtaý – udaıy nazarda

Búginde el aýmaǵynda zııandy organızmderdiń 5 túri tirkelip otyr. Jalpy, asa qaýipti zııandy organızmder oqtyn-oqtyn jappaı kóbeıýge jáne taralýǵa beıim. Nur-Sultan qalasynyń aýmaǵynda ekonomıkaǵa, ekologııaǵa zalal keltiretin mundaı asa qaýipti, zııandy organızmderdiń eki túri – saıaq shegirtkeler men shalǵyn kóbelegi tirkelgen. Bul organızmder jappaı taraǵan kezde aýyl­sharýashylyq salasyna orasan zor zııan keltiredi. Sondyqtan zııandy organızmderge qarsy kúres is-sharalaryn der kezinde ári sapaly júrgizý olardyń jappaı taralýynyń aldyn alady jáne taralý oshaqtaryn joıady. Bul rette zııandy jáne erekshe qaýipti organızmderdiń sany men olardan keletin shyǵyndy azaıtý maqsatynda birqatar is-shara qolǵa alynǵan.

Birinshiden, zııandy orga­nızm­der mekendeıtin oryndar­dy anyqtaý jóninde fıto­sa­nıtarlyq monıtorıng júr­giziledi. Ekinshiden, zııandy orga­nızmderge qarsy hımııalyq óńdeý júrgizý úshin pestısıdter (ýly hımıkattar) satyp alynady. Úshin­shiden, pestısıdterdi saqtaý men ony sebetin jerge deıin jetkizý jumysy atqarylady. Tórtinshiden, zııandy organızmder EZSh-den (ekonomıkalyq zııandy shegi) kóp mekendeıtin oryndarǵa hımııalyq óńdeý júrgizý jumystary iske asady. Máselen, osy jyly qala aýmaǵyndaǵy 18 300 gektarǵa saıaq shegirtkelerge qarsy zert­teý jumystaryn júrgizý jospar­lan­ǵan. Zııandy organızmderge qar­sy hımııalyq óńdeýge 814 gektar jer usynylyp otyr. Búginde zertteý jumystarynyń nátıjesinde zııan keltirýdiń ekonomıkalyq sheginen asqan 250 gektar aýmaqta hımııalyq óńdeý jumystary júr­gizildi. Sondaı-aq shalǵyn kóbe­legine qarsy 600 gektar jáne úıir­li shegirtkelerge qarsy 3 900 gek­tar jer zertteýge usynylǵan.

Zertteý jumystaryn Respýb­lıkalyq fıtosanıtarlyq dıag­­nostıka jáne boljamdar ádis­temelik ortalyǵynyń mamandary men Nur-Sultan qalasy boıynsha aýmaq­tyq ınspeksııa­nyń ósimdikterdi qor­ǵaý jóninde­gi memlekettik ınspek­torlary jáne Nur-Sultan qalasynyń qa­lalyq orta sapasy jáne baqy­laý basqarmasynyń mamandary bir­lesip atqardy. Kók­temgi-jazǵy ke­zeńdegi zertteý jumystary­nyń nátıjesinde saıaq shegirtke, sonyń ishinde kishi aıqyshty saıaq shegirtke, atbasar­lyq saıaq shegirtke, fısher saıaq shegirtkesi, aq jolaqty shegirtke dárnásilderi anyqtaldy. Qaladaǵy tabıǵı shópter, saıabaqtar, jol jıekteri, bos jatqan tastandy jerlerde dárnásilderdiń ortasha tyǵyzdyǵy sharshy metrge 3-8 dana, maksımaldy kórsetkish sharshy metrge 5-15 danaǵa deıin boldy.

Saıaq shegirtkelerdiń qanat­ta­nýy maýsym aıynda baıqaldy. Olar kóbine-kóp «Avtokólik ba­zary» aýmaǵynda, Taldykól mańa­ıynda, Qaraǵandy-Pavlodar aınalmaly tas jolynda, Sofıev­­ka baǵytyndaǵy tasjolda, Mega Silk Way, Qaraǵandy-Qosshy aınal­maly tasjoly boıyndaǵy aýmaq­tarda qonystanǵan. Atalǵan aýmaqtarda jerge hımııalyq óń­deý jumystary atqaryldy. Zııan­dy organızmderge qarsy fıto­sanıtarlyq is-sharalar el aýma­ǵynda qoldanýǵa ruqsat etilgen pes­­tısıdtermen óńdeldi.

Nur-Sultan qalasynyń aýma­ǵynda qolaıly fıtosanıtar­lyq ahýaldy qamtamasyz etý degeni­miz qala aýmaǵyna jetkiziletin ­karantınge jatqyzylǵan ımport­tyq ónimderdiń, sondaı-aq oblys­tar arasynda tasymaldanatyn ónimderdiń fıtosanıtarlyq ta­laptarǵa sáıkestigine turaqty ba­qylaý júrgizý, karantındik jáne asa qaýipti organızmderdiń taralý oshaqtaryn anyqtap, olarǵa qarsy oqshaýlaý jáne joıý is-sharalaryn iske asyrý degen sóz. Búginde Eý­razııalyq ekonomıkalyq oda­ǵy aýmaǵynda barlyǵy 234 ka­ran-­
tındik organızmder tizimi be­kitilgen. Sol organızmderdiń 56 túri atalǵan ekonomıkalyq odaq aýmaǵynda shekteýli taralǵan bolsa, osy 56 túrdiń 14-i el aýmaǵynda shekteýli taralǵandar sanalady. Olardyń qatarynda karantındik nysannyń 8 túri, karantındik aramshópterdiń 4 túri, karantındik aýrýdyń 1 túri, nematodanyń 1 túri bar. Al elorda aýmaǵynda olardyń jataǵan (qyzǵylt) ý ke­kire – Acroptilon repens DC jáne aramsoıaýlar – Cuscuta spp syndy tek 2 túri tir­kelgen.

Joǵaryda atalǵan karantın­dik nysandar jappaı taralǵan jaǵdaıda aýylsharýashylyq sa­lasyna orasan zor zııan kel­tire­tini anyq. Soǵan baılanys­ty Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­li­gi Agroónerkásiptik ke­shendegi ­mem­­lekettik ınspeksııa ko­mı­te­tiniń Nur-Sultan qalasy boıynsha aýmaqtyq ınspeksııasy ózine júk­telgen mindetterdi barynsha sapaly atqaryp keledi. Máselen, bıyl qala aýmaǵynda karantındik aramshópterge qarsy 4 417 gektar aýmaqta zertteý jumystary júrgizildi. Snyń ishinde 4 637 gek­tardaǵy jataǵan ý kekirege jáne 300 gektardaǵy aramsoıaýǵa qarsy zertteý uıymdastyryldy. О́tken jylǵy zertteý jumystary kezinde aramsoıaý men ý kekire oshaqtary anyqtalmaǵan edi.

Qazaqstan Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaqtyń jáne Dú­nıe­­júzilik saýda uıymynyń mú­she­si bolǵandyqtan, jyl saıyn­ elimizge álemniń 100-den asa mem­leketinen túrli ósimdik tektes ónimder ımporttalýda. Ol óz ke­zeginde elimizge karantındik or­ganızmderdiń jańa túrleriniń enip ketý qaýpin týdyrady. Al bul jaǵdaı elimizdegi karantındik fı­tosanıtarlyq baqylaýdy (qa­daǵalaýdy) sapaly ári tıimdi júr­gizýdi talap etedi. Osylaısha, el­ordalyq ósimdikter karantıni jó­nindegi memlekettik ınspektorlar­men bıyl barlyǵy 19 305,0473 tonna, 8 547 456 dana, 3 333,681 sharshy metr ımport, al eksporttaý kezinde – 359,46 myń tonna, 471 184 dana, oblysaralyq tasymaldaýda – 1 487 676,2 tonna, 4 361 547 dana kóleminde karan­tın­ge jatqyzylǵan fıtosanıtar­­­lyq táýekeli joǵary ónimderdi ka­­ran­tındik fıtosanıtarlyq baqy­laýdan ótkizdi.

Osy jyldyń birinshi jartysynda ınspeksııa mamandary karantındik organızmdermen zalaldanǵan ónimderdi ákelýdiń 5 faktisin anyqtady. Máselen, bir jaǵdaıda Reseıden ákelingen burysh ónimderinen batys gúl trıpsi anyqtalyp, ónim keri qaıtarylsa, eki jaǵdaıda Lıtva jáne Kenııa elderinen ákelingen jańa kesilgen gúlderden batys gúl trıpsi anyqtalyp, ol ónimder turaqty komıssııa músheleriniń qatysýymen órteý ádisi boıynsha joıyldy. Taǵy eki jaǵdaıda arpa ónimderinen jataǵan ý kekire anyqtalyp, ónim ıelerine tıisti nusqamalar berildi.

Memlekettik qyzmet kór­setý aıasynda ınspeksııa fı­to­­­­sa­nı-
tarlyq táýe­ke­li jo­ǵa­ry ósimdik tektes ónim­derdi oblys­ara­­lyq tasymal­daý­ǵa, eks­port­taý­ǵa ruq­sat ete­tin ka­rantındik jáne fıto­sanı­tarlyq se­rtı­fı­kattardy rá­simdeıdi. Má­selen, ósimdikter karantıni salasynda memleket­tik qyzmet kórsetý barysynda 2021 jyldyń birinshi jartysyn­da barlyǵy 3 355 sertıfıkat rásimdeldi. Sonyń ishinde 2 825 karantındik sertıfıkat jáne 530 fıtosanıtarlyq sertıfıkat bar.

Karantındik sertıfıkattar memlekettik qyzmet kórsetý stan­dartyna engizilgen ózgeriske sáı­kes tek elektrondy túrde júr­giziledi. Bul qadam jeke jáne zańdy tulǵalardyń ýaqytyn únemdeýge múmkindik beredi. Inspeksııada qyzmet alýshylarǵa qolaıly jaǵ­daı jasalǵan. Máselen, ınternetke qosylǵan kompıýtermen jabdyqtalǵan ózine ózi qyzmet kórsetý buryshy (jeke kýálikten elektrondy qoltańbany oqıtyn) kartrıder qurylǵysy bar. Ja­ńar­tylǵan aqparattyq stendter, teledıdarda www.egov.kz porta­lynda ótinimdi elektrondy túrde berý týraly beınerolıkter orna­lastyrǵan.

Abat JANǴALIEV,

Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligi Agroónerkásiptik keshen­degi memlekettik ınspeksııa komıtetiniń Nur-Sultan qalasy boıynsha aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy