Dıde KANESS: Qazaqstan – ekonomıkalyq máseleler boıynsha aımaqtaǵy basty seriktesimiz

– Fransııa men Qazaqstan ara­syndaǵy dıplomatııalyq qarym-qaty­nas 1992 jyly ornady. Sodan beri eki el arasyndaǵy baılanys qan­daı baǵytta damyp otyr?

– Keler jylǵy qańtar aıynda eki el arasyndaǵy ekijaqty qarym-qaty­nastardyń 30 jyldyǵyn atap ótemiz. Bul yntymaqtastyq aıtarlyqtaı jetis­tikterge toly. Buǵan dálel retinde 2008 jyly qol qoıylǵan eki el arasyndaǵy strategııalyq áriptestik jónindegi shartty keltirsek bolady.

Saıasat salasynda Fransııa Qaza­q­stanmen ózara senimdi qatynas ornatty. Qazaqstan – biz úshin aımaqtaǵy qaýipsizdik pen turaqtylyqty saqtaýǵa qatysty basty seriktesimiz.

Fransııa Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń saıası jańǵyrtý men reformalar saıasatyn qoldaıdy. Ásirese, Memleket basshysynyń adam quqyq­taryn nyǵaıtýdaǵy jigerli is-sharalaryn aıryqsha quptaımyz. Osy rette ótken jyly ólim jazasynyń qol­danystan tolyqtaı alynǵany – saıası turǵydan mańyzy zor qadam.

Qazaqstan – ekonomıkalyq máseleler boıynsha aımaqtaǵy basty seriktesimiz. Yntymaqtastyǵymyzdyń irgetasy berik, óıtkeni Fransııa memleketi Qazaqstan ekonomıkasyna qarjy quıǵan basty sheteldik ınvestorlar qatarynda. Kelesi onjyldyqqa belgilegen maqsatymyzdan kóp úmit kútemiz.

Qazirgi ýaqytta energetıka men kólik salalarynda ornatylǵan yntymaq­tastyqty odan ári nyǵaıtyp, sonymen qatar jańa salalarda, ıaǵnı sıfrly tehnologııalar, jańa energııa kózderine kóshý men jasyl ekonomıka jáne aýyl sharýashylyǵy men týrızm salalarynda yntymaqtastyqty damytýdy kózdeımiz.

Jol kartamyzda kóptegen joba bar. Mádenıet pen bilim berý salasy da ekijaqty qarym-qatynasymyzdyń mańyzdy bóligi. Almatyda ornalasqan eki franko-qazaqstandyq joǵary bi­lim berý mekemesin, atap aıtqanda, Sorbonna-Qazaqstan ınstıtýty men «Geo-energetıka» ortalyǵyn maqtan tu­tamyz.

Jaqynda densaýlyq saqtaý salasynda úlken yntymaqtastyq baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa kiristik. Bul baǵdarlama onkologııalyq aýrýlardy emdeý, ana men bala densaýlyǵy jáne birinshi medısınalyq kómek kórsetý salalaryna negizdelgen. Mundaı mysaldar óte kóp. Qysqasha aıtqanda, bizdiń qarym-qatynasymyz óte tyǵyz, alýan túrli salada órbip keledi. Biz strategııalyq seriktestikke negizdelgen osy qarym-qatynasty odan ári damytqymyz keledi. 

– Fransııa – Qazaqstannyń Eýro­padaǵy negizgi saýda seriktesiniń biri. Qazirgi tańda ekijaqty taýar aınalymy qandaı deńgeıde? Buǵan pandemııa qanshalyqty áser etti?

– Eki el arasyndaǵy saýda baılanysy 2021 jyly jaqsy kórsetkishke ıe bolyp otyr. Áıtse de, saýda-ekonomıkalyq qa­ty­nasymyz epıdemııalyq daǵdarys áse­rinen zardap shekti.

 2020 jyly Qazaqstanǵa kelgen fransýz taýarynyń kólemi artty. Máselen, byltyr bul kórsetkish 594 mln eýrony qurap, 2019 jylǵa qaraǵanda 40,3 paıyzǵa ósti.  Munyń basty sebebi kólik quraldary tasymalyna baılanysty. Alaıda Fransııaǵa ımporttyń kólemi munaı baǵasynyń tómendeýi men oǵan álemdegi suranystyń azaıýy saldarynan kúrt tómendep, 1,6 mln eýroǵa deıin tústi. Bul 2019 jylmen salystyrǵanda 50,4 paıyzǵa az.

2021 jyldyń alǵashqy tórt aıynyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstannan keletin ımporttyń kólemi aıtarlyqtaı artyp, 886 mln eýrony qurady. О́tken jylǵy osy merzimdegi kórsetkishpen salystyrǵanda 106 paıyzǵa ulǵaıdy. Bul álemdegi munaı baǵasynyń qymbat­taýyna baılanysty. О́tken jyly kólik quraldarynyń satylymy jaqsy nátıje kórsetkenimen, bıyl bizdiń eksporttyń kólemi azaıdy. Tıisinshe 140 mln eýrony qurap, 30,2 paıyzǵa tómendedi.

– Kelesi jyly Fransııada prezıdent saılaýy ótpek. Aldaǵy saıa­sı dodaǵa daıyndyq barysy qalaı?

– Saılaýaldy naýqan bastaldy. Kúzde saıası partııalar ózderiniń saılaý strategııalaryn bekitip, kandıdattaryn usynýy kerek. Qazirgi kezeńde naq­ty aqparat joq. Dástúrli ońshyl Respýblıkalyq partııany alsańyz da, solshyl Sosıalıstik jáne ekologııalyq qozǵalystar qatarynda da kandıdattar kóp. Prezıdent Emmanýel Makron men onyń En Marche partııasy kelesi prezıdenttik saılaýda tabysqa jetýi úshin aldaǵy aılarda saıası kúntizbesin bekitýi kerek.

– Qazirgi tańda prezıdenttikke basty úmitker retinde prezıdent Emmanýel Makron men Marın La Pen­niń aty atalady. Bir qyzyǵy, Jak Shıraktan keıin memleket basshy­lary ekinshi merzimge saılanbaǵan eken. Osyǵan baılanysty qazir ha­lyq pikiri qandaı?

– Aıtyp ótkenimdeı, biz prezıdenttik saılaýǵa qatysatyn úmitkerlerdiń tolyq tizimin áli bilmeımiz. Prezıdenttikke saılaý kelesi jyldyń mamyr aıynda, al parlamenttik saılaý maýsym aıynda ótetinin aıta ketkim keledi. Oǵan deıin áli ýaqyt bar. Osy merzim ishinde biraz ózgeris bolýy múmkin. Sondyqtan boljam jasaýǵa erterek sııaqty. Sonymen qatar demokratııalyq tájirıbege senetin bolsaq, saılaý nátıjeleri saılaý kúni ǵana belgili bolady.

– Fransııa Eýropa odaǵynyń jetekshi elderiniń biri ekeni belgili. Taıaýda EO tarapy Úndistanmen saýda baılanysyn nyǵaıtýǵa kóńil bóle bastady. Bul máselede Fransııanyń usta­nymy týraly aıta ketseńiz?

– 2021 jyly 8 mamyr kúni Eýropa odaǵy men Úndistan arasynda sammıt ótti. Bul is-sharaǵa birinshi ret Eýro­pa odaǵyna múshe memleketter basshylary men úkimetter basshylary qatysty. Osyǵan oraı, Eýropa odaǵy men Úndistan arasynda birneshe mańyz­dy sheshimge qol jetkizildi. Saýda baı­lanysyna qatysty kelisimderdiń júr­gizilýine múmkindik berildi. Bul, ásirese, geografııalyq belgilerdi qorǵaý salasyna qatysty.

Saýda-sattyq jónindegi máselelerge baılanysty jańa qurylymdar quryl­dy. Úndistan men Eýropa odaǵy arasyndaǵy saýda jáne ınvestısııalar jónindegi joǵary deńgeıdegi dıalog naryqqa kirý máselesine qatysty bir­neshe jobanyń saıası dárejede she­shilýine úlesin qosady.

Fransııa Eýropa odaǵy men Úndistan arasyndaǵy saýda-sattyq baı­lanystyń artýyna múmkindik beretin bastamalardy quptaıdy. Iаǵnı Eýropa odaǵynyń Úndi-tynyq muhı­ty aımaǵyndaǵy úlesiniń artýyn, ıaǵnı bul aımaqta turaqtylyq pen qaýip­sizdiktiń ornyǵýyn, onyń turaqty damýy men kórkeıýin qoldaıdy.

– Eýropa odaǵy elderiniń basshylary Qytaı saıasatyn synap júr­geni belgili. Degenmen, soǵan qara­­mastan, Eýropa odaǵy Qy­taı­men taıaý­da ın­ves­tısııalyq kelisim jasasty. Osy­nyń mánin túsindire ketseńiz?

– Eýropa memleketteri basshy­larynyń Qytaı saıasatyna qatysty kózqarastary men EO jáne Qytaı ara­syndaǵy ınvestısııalar jónindegi keli­sim arasynda esh qarama-qaıshylyq joq.

Siz aıtyp ótken kelisimge 2020 jyl­­­dyń jeltoqsan aıynda qol qoıyl­dy. Qytaı eýropalyq ınvestorlardy óziniń naryǵyna óte joǵary deńgeıde kirgizýge ýáde berdi. Sonymen qatar ja­ńa mańyzdy naryqtar ashýǵa da kelisti. Sondaı-aq Qytaı naryǵyndaǵy báse­kelestikke tótep berý úshin eýropa­lyq kompanııalarǵa qatysty ádil júıe qoldanýǵa ýaǵdalasty. Qytaı turaqty damýǵa baılanysty aýqymdy jobalardy qabyldady.

Fransııa atalǵan kelisimge eń­be­k quqyǵynyń kirgizilýine, ási­rese, erik­siz eńbekke qarsy kúres máse­lesiniń bekitilýine qatty nazar aýdar­ǵan bolatyn. Jalpy alǵanda, Fran­sııa adam quqyqtaryn qorǵaý máse­le­sinde Qytaımen eýropalyq deńgeıde júr­giziletin tabandy dıalogty toly­ǵymen qoldaıdy.

– EO elderi 2050 jylǵa qaraı kómirtegi gazyn shyǵarý kólemin múldem azaıtpaq. Osy oraıda Fran­sııa óz min­detin oryndaý úshin qandaı sharalar qoldanyp jatyr? Iаǵnı jasyl ener­getıkaǵa kóshý qalaı júrgi­zilýde?

– 2019 jyldyń sońynda Fransııa energetıka salasynda úlken maqsatty kózdeıtin «energetıka-klımat» atty zań qabyldady. Atalǵan qujatqa sáı­kes, 2030 jylǵa deıin 2012 jylmen salys­­tyrǵanda dástúrli qýat kózderin qol­danýdy 40 paıyzǵa deıin azaıtý kerek.

Zańǵa súıensek, 2022 jyldan bastap kómirden alynatyn elektr kózderiniń óndirilýi toqtatylady. Sonymen qa­tar qazba qýat kózderimen jumys isteı­tin qoldanystaǵy qondyrǵylardyń shy­ǵa­ra­tyn parnıktik gazdarynyń ruqsat etilgen mólsheri belgilenedi. Qujat jańar­tylatyn energııa kózderin qol­da­nýdy, ásirese, kún qýatymen ju­mys isteıtin panelderdi paıdalanýǵa úndeıdi.

Sonymen qatar «Klımat jáne tótep berý» atty zań jobasy pysyqtalyp jatyr. Bul qujat qorshaǵan ortany qorǵaýǵa baılanysty azamattyq Kon­ven­sııa kezinde kezdeısoq tańdalǵan 150 azamattyń oı-pikirleri negizinde quralǵan. Bul usynystardyń ishinde mynalardy mysalǵa keltirýge bolady.

Fransýzdar qoldanatyn zattar men qyzmet kórsetý túrleriniń qorshaǵan ortaǵa áserin kórsetetin CO2 score zat­tańbasy kórsetiledi. Qalalar ákim­dikteri qorshaǵan ortany eń kóp lastaıtyn kólikterdiń qozǵalysyn shekteıtin aımaqtar qurady. 2030 jylǵa deıin qorshaǵan ortany eń kóp lastaıtyn kólikterdiń satylýyna tyıym salynyp, poıyzben 2 saǵat 30 mınýttan az ýaqytta jetetin qashyqtyqqa ishki áýe baılanysy toqtatylady.

– Fransýz tili álemdegi eń ásem tilderdiń biri sanalady. Shartarapta oǵan qyzyǵatyndar kóp. Máselen, bizdiń elde de fransýzsha úırengisi kele­tinder kóp. Elshilik tarapy, jalpy, Fransııa fransýz tilin taratý maqsatynda qandaı sharalar atqarady?

– Shynynda da, fransýz tili – álem­degi eń tanymal ekinshi til. Ony shartaraptyń túkpir-túkpirinde 132 mıllıon adam úırenip jatyr. Biraq men barlyq tildiń óz sulýlyǵy bar dep aıtar edim. Al fransýz tiline degen qyzyǵýshylyq onyń baılyǵyna ǵana baılanysty emes, sonymen qatar fransýz tiliniń qoldanysta keńinen taralýyna qatysty. Qazirgi tańda ol 29 elde resmı til mártebesine ıe. 300 mıllıonnan astam halyq fransýzsha sóıleıdi. Osylaısha álemde 5-shi orynda tur. Búginde fransýz tilinde jetik sóıleıtin halyqtardyń demografııasy barynsha jyldam ósip keledi. Shynynda da, boljam boıynsha fransýz tilinde sóıleıtin halyq sany 2070 jyly 477-747 mıllıonǵa jetip qalady.

О́kinishke qaraı, fransýz tiliniń oqýǵa, bızneske beretin artyqshylyqtary týraly Qazaqstanda áli kóp adam bile qoımaıdy. Bıyl qazaqstandyq mektepterde fransýz tilin úırenýshilerdiń sany 8281 adamdy qurady. Bul 7-17 jas aralyǵyndaǵy oqýshylardyń jalpy sanynyń 0,25 paıyzyn quraıdy.

Bizdiń Elshilik qazaqstandyq bılikke osyǵan baılanysty eki baǵ­darlama usyndy. Bir jaǵynan, Fran­sııanyń syrtqy ister mınıstrligi 2020 jáne 2021 jyldary erekshe qarjylandyrýdy engizdi. Bul shamamen 150 fransýz tili muǵalimin daıarlaýǵa múmkindik berdi. Ekinshi jaǵynan, biz Nur-Sultan qalasyndaǵy №17 mektepte eki tildi seksııa ashamyz. Bastaýysh synyptarda oqýshylar fransýz tili boıynsha kúsheıtilgen daıyndyqtan ótedi, al matematıka fransýz tilinde oqytylady.

Qazirgi ýaqytta, mysaly, Almaty qalasyndaǵy №25 mektepte, basqa da eki tildi seksııalar ázirlenip jatyr. Bul bólimder túlekterge Fransııanyń eń bedeldi ýnıversıtetterinde oqýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aıma­ǵambetov myrzamen birlesip qol qoıǵan, jańartylǵan Abaı-Vern baǵdarlamasy Fran­sııamen akademııalyq bilim alma­sýǵa sony serpin beredi.

Fransııa joǵary oqý orny boıynsha álemde 5-shi orynda. Biz jyl saıyn 358 myń sheteldik stýdentke tálim beremiz. Shekaramyzdy bir jyldan astam ýaqyt boıy stýdentter úshin ashyq ustadyq. Qazaqstandyq stýdentterdi joǵary oqý oryndarymyz kútedi.

– О́zińizge málim, Ulybrıtanııanyń EO-dan shyqqannan keıin Odaqtyń negizgi tili, ıaǵnı lingua franca bolyp óz­gerýi múmkin be? Iаǵnı ony fransýz tili almastyra ala ma?

– Eýropa odaǵynyń 24 resmı tili bar. Bul lıngvıstıkalyq ártúrlilik – maqtan tutatyn baılyǵymyz. Aǵylshyn tilimen qatar, fransýz tilin eýropalyq mekemelerdiń qyzmetkerleri keńinen qoldanady. EO-nyń syrtqy saıasat jáne qaýipsizdik organdarynda aǵylshyn tilimen qatar jumys tili. Osylaısha, EO-nyń saıasat jáne qaýipsizdik jónindegi komıtetiniń, EO-nyń syrtqy saıasaty men qaýipsizdik saıasatyn ázirleýge jáne júrgizýge jaýapty úkimetaralyq organynyń múshe memleketter elshileri aǵylshyn nemese fransýz tilderinde qatar sóıleıdi.

Árıne, is júzinde aǵylshyn tili basym, bul jaǵdaı Ulybrıtanııanyń EO-dan shyǵýymen ózgermeıdi. Bir jaǵynan, Irlandııanyń EO-ǵa múshe bolýyna baılanysty aǵylshyn tili resmı til bolyp qala beredi. Ekinshi jaǵynan, bul – eýropalyq ınstıtýttar men dıplomatııalyq ortada barlyǵy biletin til.

– Qazaqtardyń qandaı óneri men mádenıeti qyzyqtyrady?

– Maǵan qazaq mádenıetimen onyń barlyq qyrynan tanysý qyzyqty. Qazaq halqynyń ózindik ereksheligi kópǵasyrlyq tarıhy men mádenı tamyry tereńde jatyr. Basqa halyqtarmen baılanysqan soń, atap aıtqanda, Eýro­pamen tanysqannan keıin qazaq máde­nıeti ózgeriske ushyrap, úlken synaqtan ótti. Keńes zamanynda eriksiz otyryqshylyq, uly asharshylyq, ulttyq ıntellıgensııaǵa qarsy stalındik qýǵyn-súrgin, halyq dástúrlerin shekteý, qazaq tiline qysym jasaý osy mádenıettiń aman qalýyna qaýip tóndirdi. Táýelsizdik alǵan sátten bastap qaıta órleý dástúrli mádenıettiń qaıta jańǵyrýy men álemge ashyqtyqty úılestire otyryp iske asyryldy. Qazaq halqynyń osynyń bárin bastan ótkerýi – onyń ulylyǵyn aıǵaqtaıtyn aıryqsha qabileti.

– Ulttyq taǵamdarymyzdan dám tattyńyz ba? Qaısysy kóńilińizden shyqty?

– Fransýzdar úshin jańa aspaz­dyq dástúrlermen tanysý – óte qyzyqty is. Qazaq dostarymnyń qonaqjaı­ly­lyǵynyń arqasynda kóptegen delı­katesti synap kórdim. Qazaqtar mol­shylyqty, baı da dámdi dastarqandy jáne qonaqjaılylyqty jaqsy kóredi. Osy turǵydan alǵanda fransýzdarǵa uq­saısyzdar.

Ulttyq taǵamdar arasynda qazaqsha et asýdy erekshe atap óter edim. Ony daıyndaýda árbir otbasynyń óz qupııasy bar. Sondyqtan árbir qonaqqa barý – ártúrli dámmen tanysý. Maǵan Artem Kansev sııaqty keıbir aspazdardyń zertteýleri unaıdy. Olar dástúrli reseptterdi qaıta qarastyrý arqyly zamanaýı taǵamdar jasaıdy. Meniń oıymsha, bul – búgingi Qazaqstandaǵy aspazdyq ónerdiń eń qyzyqty aǵymy.

– Bıyl biz Qazaqstan Táýel­sizdiginiń 30 jyldyǵyn atap ótemiz. Osyǵan oraı Sizdiń tilegińiz qandaı?

– 30 jyl degen – keremet jas! Bul – jetilý, órshildik pen shyǵarmashylyq kúshtiń jasy. Men Qazaqstan halqyna óz taǵdyrynyń ıesi bolyp qalýyn, óz bolashaǵyna ınvestısııa jasaýyn, el men onyń ınstıtýttaryn jańǵyrtý boıynsha jumys isteýin, ekonomıkalyq gúldenip, órkendeýin tileımin! Ulttyń kúshi – ujymdyq múdde jeke tulǵa múddesinen basym bolatyn jaqsy álem qurý maqsatynda jumsaǵan árbir adamnyń jeke kúsh-jigeriniń nátıjesi. Qazaqtar Uly ult ekenine kúmánim joq.

– «Egemen Qazaqstan» gazetiniń oqyr­mandaryna aıtar tilegińiz?

– Pandemııa órship turǵan ke­zeń­de «Egemen Qazaqstan» gazetiniń oqyr­mandaryna eń aldymen myqty densaýlyq tileımin! О́zderińizge jáne jaqyndaryńyzǵa qamqorlyq tany­tyńyzdar. Koronavırýstyń taralýyn toqtatý úshin jaýapkershilikti qarym-qatynas ornata otyryp, ózińizdi jáne jaqyndaryńyzdy qorǵańyz.

– Áńgimeńizge rahmet.