2022 jyldyń tóbesi kórinip qaldy: endi qalǵan bes aıda 3 paıyzdy qalaı eńseremiz degen suraqtyń jaýaby aıqyndalǵaly tur: Úkimet bul rette bankterdiń múmkindigin jasyl ekonomıkany qarjylandyrýǵa baǵyttamaq. Jasyl energetıka, jasyl ekonomıkanyń úles salmaǵy artqan saıyn bankterdiń de qarjylandyrý sıpaty ózgerip, «jasyl jobalarǵa» basymdyq beretini belgili bolyp qaldy.
Jaqynda jýrnalıstermen onlaın kezdesý ótkizgen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi men qarjy uıymdary jasyl oblıgasııalar shyǵarylymyn tirkeý erejelerin ázirlep jatqanyn aıtty. Jurtshylyqtyń esinde bolsa, byltyrǵy 20 tamyzda Qazaqstanda alǵash ret jasyl oblıgasııalar shyqty. «Damý» qorynyń qatysýymen AIX qor bırjasynda 200 mln teńge kóleminde baǵaly qaǵazdar ornalastyrdy. Jınalǵan qarajat ekinshi deńgeıdegi bankter men mıkroqarjy uıymdaryna shaǵyn jáne orta bıznesti qarjylandyrý úshin jiberiledi. Al kásipkerler jańartylatyn energııa kózderi (JEK) boıynsha jobalardy iske asyrýǵa tıis. Osy jıynǵa qatysqan sarapshylardyń sózin saralasaq ekonomıka da, qarjy sektory da jasyl ekonomıkaǵa basymdyq bere bastady. Sońǵy álemdik daǵdarystan keıingi on jylda qarjy ındýstrııasy qalypqa kele qoıǵan joq, qoldanystaǵy resýrstardyń múmkindigi de shekteldi. Sarapshylar qarjy ınstıtýttarynyń qazirgi qoldanystaǵy resýrstary HHI ǵasyrdyń sońyna qaraı sarqyla bastaǵanyn osyǵan deıin de talaı aıtqan. Qazirdiń ózinde biz nazar aýdarýǵa tıis jańa baǵyttardyń betalysy belgili bolyp qaldy. Muny qarjy sektorymen ıntegrasııalaý úshin qoldanystaǵy bazalyq zańnamalardy sol baǵytqa qaraı burý kerek. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi qurǵan jasyl oblıgasııalar shyǵarylymyn tirkeý erejeleri sol ózgeristerge esik ashatyn tereze bolady degen úmit bar.
Jasyl ekonomıka, jasyl qarjy, jasyl oblıgasııa degen uǵymdar bizge tańsyq emes. «Jasyl» ekonomıka BUU-nyń qorshaǵan ortany qorǵaý baǵdarlamasynyń (IýNEP) qujattarynda aıqyndalǵan. 2019 jyly Davostaǵy forýmda osy model memleketti, ekonomıkany odan ári damytýdyń múmkindigi dep jarııalandy. Dúnıejúzilik jasyl oblıgasııalar naryǵy 2007-2008 jyldary paıda boldy. Biraq kúni búginge deıin kóptiń kóńilinen shyǵatyn ortaq kózqaras ta, baǵalaýdyń biryńǵaı mehanızmi de álemde qalyptasqan joq.
Sarapshylar osyǵan deıin de qarjy sektory ESG (Ekologııalyq, áleýmettik jáne basqarý) qaǵıdattaryn iske asyrýda sheshýshi ról atqaratynyn, jasyl ekonomıkany qarjylandyrýdy qamtamasyz etetinin talaı eskertip kelgen bolatyn. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Madına Ábilqasymova «Jasyl qarjylandyrý jáne qaryz kapıtaly naryǵy» taqyrybynda ótken onlaın-konferensııasy kezinde qazirgi ýaqytta jasyl oblıgasııalar naryǵyndaǵy suranys pen usynys tepe-teń turǵanyn aıtty. Bul qarjy sektorynyń jasyl ekonomıkany damytý múmkindiginiń jetkilikti ekenin kórsetetin kórinedi. Sondaı-aq jasyl oblıgasııalardyń ǵalamdyq shyǵarylymy 1,3 trln dollarǵa jetkeni de osy jıynda belgili boldy. Agenttik tóraǵasynyń osy jıynda aıtqan pikirin naqtylap ótsek, Qazaqstanda qarjylandyrýdyń jasyl quraldaryn shyǵarý úshin quqyqtyq orta qalyptasqan. Jyl basynda Ekologııalyq kodeks qabyldandy, ol 1 shildeden bastap kúshine endi. Ekologııalyq kodekstiń sheńberinde alǵash ret jasyl jobalardyń taksonomııasy engizildi, qarjylandyrýdyń zańnamalyq anyqtamasy anyqtaldy.
«Qazaqstannyń qarjy naryǵy jasyl ekonomıkanyń qalyptasý kezeńin bastan keship jatyr. Halyqaralyq qarjy uıymdarynyń syrtqy áserin de baıqap otyrmyz. Qarjy ınstıtýttary ESG qaǵıdattaryn qoldanbasa, halyqaralyq kapıtal naryqtarymen baılanysy belgili bir deńgeıde shektelip qalýy múmkin. Naqtylaı aıtqanda, halyqaralyq uıymdardan qarjy tartý máselesi qıyndaıdy», deıdi Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń basshysy.
Onyń pikirinshe, qarjy sektory qajetti ESG standarttaryna kóshýdi qajetti zańnama tetikterimen yntalandyrýy tıis. ESG táýekelderi, osy táýekelderdi qalaı anyqtaý jáne basqarý kerektigine jón silteıtin nusqaýlyqtar ázirleý kerek. Buǵan qosa, táýekelderdi basqarý júıelerin daıyndaǵan kezde halyqaralyq qaǵıdalar men standarttardy eskergen jón. Bul faktor korporatıvti basqarý salasynyń sapasyna da áser etetinin qaperge salyp ótken sarapshy birqatar qarjy ınstıtýttarynyń ESG talaptarymen ıntegrasııalanýdy bastap ketkenin jetkizdi. Demek, osy baǵyttaǵy ózgeristerdi nemese syrtqy kúshterdiń áserin óz múmkindigimizge beıimdemesek, erteń kesh bolýy ábden múmkin.
Osy jıynda sóz alǵan Halyk Bank basshysy Úmit Shaıahmetova qarjy sektorynyń álemdik trendtermen ıntegrasııalanǵanyn qoldaıtynyn aıtty. Mundaı tájirıbeni barlyq qarjylyq uıymǵa engizý kerektigin aıtqan qarjyger bul faktor kompanııalardyń ashyqtyǵyna bastar qadam ekenin de eskertti.
KASE basqarma tóraǵasy Alına Aldambergen bul taqyryp álemde ózekti ekenin atap ótti. Osy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda ornalastyrylǵan oblıgasııalardyń kólemi 118 mlrd dollardy qurady. «Bıznes pen bankter arasyndaǵy ıntegrasııa bank klıentteri talabynyń jańa kapıtal naryǵyn jańartty. Portfolıosy 90 trln dollardy quraıtyn 2,5 myńnan astam ınvestısııalyq qor paıda boldy», dedi A.Aldambergen.
Biraq keıbir sarapshylar bolsa, bul máselede asyqpaǵan jón deıdi. Olar ekinshi deńgeıli bankter osy kúnge deıin ishki naryqtaǵy jobalardy qarjylandyrýǵa yqylas tanyta qoımaǵanyn alǵa tartady. Ekonomıst Oljas Qudaıbergenovtiń pikirinshe, álemdik elderdiń kópshiligi kómirtegi salyǵyn qoldanysqa engizip, keıbir Eýropa elderi jasyl ekonomıkaǵa ótý merzimin aldaǵy bes jylǵa belgilep otyr. Basqasha aıtqanda, kómir sýtegi lobbıleriniń tábeti shektelmeıinshe jasyl ekonomıkanyń kúre tamyryna qan júgirte almaımyz. Onyń tynysy ashylmasa, jasyl qarjylandyrý týraly ıdeıany júzege asyrý múmkin emes. Osy oıdy ilip alyp ketken qarjyger Beısenbek Zııabekov bul bastama BUU sheńberinde naqtylansa, onyń nátıjesi onshaqty jyldardan soń belgili bolatynyn aıtady.
Jalpy jasyl qarjy naryǵyn barlyq memleket qoldap otyrǵany belgili. 2019 jyly 100-ge jýyq el 2050 jylǵa qaraı parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn edáýir azaıtýǵa ýáde berdi. Sarapshylar bul faktor tehnologııalarǵa kóbirek qarajat izdeýge múmkindik beretinin aıtyp jatyr. Halyqaralyq baǵalaý agenttikteri jasyl oblıgasııalarǵa degen suranystyń joǵary ekenin moıyndap otyr. Klımattyń betalysy saǵat saıyn qyryq qubylyp jatyr. Dástúrli qarjylandyrý men jasyl qarjylandyrýdyń bastapqy kezeńinde aktıvter baǵasynyń tómendep ketýi ótimdilikti jáne qysqa merzimdi qarjylandyrýdy, ınvestısııa tartýdy qıyndatyp jiberetinin de sarapshylar eskertip jatyr. Ekinshi deńgeıli bankterdiń basym kópshiligi toqmeıilsýdiń qaqpanyna túsip qalǵanyn eske túsirgen sarapshy bul baǵytta «jeti ret ólshep, bir ret kesýdiń» artyq bolmaıtynyn aıtady. «Jasyl ekonomıkanyń múmkindigi ártaraptandyrylǵan saıyn bankter qarjylandyrýǵa tıis jobalardyń múmkindigi arta túsedi. Batys elderi, EO-ǵa múshe elder kómirdi qoldanýdan bas tartyp, jasyl energetıkanyń múmkindigin óndiriske engize bastady, deıdi sarapshy Beısenbek Zııabekov.
Sarapshy naqtylap ótkendeı, osyǵan deıin álemdegi bas bankterdiń klımattyq kún tártibine aralasý qajettiligi týraly toqtamdy pikir aıtylǵan joq. Dál qazir jasyl energetıka emes, burynnan qalyptasyp qalǵan dástúrli energııa kózderi arzan túsedi, táýekeli de úırenshikti qubylys. Jasyl qarjylandyrýǵa kóshý úshin kompanııalarǵa janama parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn túgendeý, tıisti esepterdi daıyndaý jáne eń bastysy, óz ónimderin arzandatý úshin parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn azaıtý múmkindikterin izdestirý qajet. «Osydan keıin ınvestısııalardan, onyń ishinde jasyl energetıkadan paıda túsip, jasyl qarjylandyrý damıdy», deıdi B.Zııabekov.
Qazaqstannyń ekonomıkasy men energetıkalyq resýrstaryn ártaraptandyrylmaǵanyn eske túsirgen sarapshy jasyl joba bastamashylary, ınvestorlar men retteýshiler arasyndaǵy ózara is-qımyl men dáıektilikti qamtamasyz etetin platforma bolýy qajet ekenin de aıtty. Sondaı-aq normatıvtik qujattarmen qosa, jasyl qarjy quraldary úshin normatıvtik quqyqtyq bazany ázirleýge basymdyq berilýi qajet. Qoǵamdyq damý ınstıtýttaryn da jasyl jobalarǵa tartý mańyzdy. Sheteldik jasyl qorlarǵa qol jetimdilikti ashý jáne elge ınvestısııa tartý mańyzdy. Bul halyqaralyq ekologııalyq krıterıılerge negizdelgen tıimdi qarjylandyrý júıesin qurýǵa múmkindik beredi. Biraq basty talap – qazaqstandyq qarjylandyrý júıesiniń múmkindiginshe ashyq bolýy. Al qarjy quraldaryna qoıylatyn talaptar sheteldik ınvestorlar úshin túsinikti bolýy kerek. «Ortalyq bankterdiń jumysy jalpyǵa birdeı belgili tártipterge negizdelgen: bankterdiń saıasaty belgili bir salalardyń, fırmalardyń, aımaqtardyń nemese áleýmettik toptardyń múddelerinen joǵary turý kerek. Sodan keıingi nazar aýdaratyn ekinshi faktor úkimettiń bankter jumysyna aralasýy zań sheńberinde júrgizilýi tıis», deıdi B.Zııabekov.
2019 jyly FRJ basshysy Djerom Paýelldiń AQSh Kongresiniń birlesken ekonomıkalyq komıtetiniń otyrysynda «klımattyń ózgerýi mańyzdy másele bolsa da FRJ úshin problema emes» degen sózin eske túsirgen qarjyger jasyl ekonomıka, jasyl qarjy máseleleriniń táýekeli joǵary ekenin aıtty. Bul rette Ulttyq bank eń aldymen ishki faktorlarǵa, al ekinshi deńgeıli bankter halyqtyń jumyspen qamtý deńgeıine, ShOB-tyń áleýetine, bıznes-josparlardyń strategııalyq mańyzyna nazar aýdarýy kerek. Ortalyq bankterdiń qudiretin memlekettiń ekonomıkasymen ǵana baılanystyrýǵa bolatynyn aıtqan sarapshy bizdiń jaǵdaıymyzda bankterdi qoldan kelmeıtin sharýalarǵa aralastyra berýdiń qajeti joqtyǵyn eskertti.
B.Zııabekov naqtylap ótkendeı, Eýropa Ortalyq banktiń jasyl saıasatyn qoldaýshylar da onyń klımattyń ózgerýimen kúresý múmkindiginiń shekteýli ekenin aıtyp otyr. Aqsha-nesıe saıasaty kómirtegi baǵasyn arttyrý, jasyl ınnovasııany sýbsıdııalaýǵa baǵyttalýy tıis. Sodan keıin ǵana bul baǵytty ilgeriletýge bolatyn kórinedi. Jalpy jasyl ekonomıkaǵa ınvestısııalardy tartý týraly aıtar bolsaq, Qazaqstan úshin bul ózekti taqyryp ekenin sarapshylardyń bári aıtady. Dál qazir qarjylandyrý emes, qarjylandyrylýǵa usynylǵan bıznes jobalardyń strategııalyq mańyzyna mán bergen, zerdelegen mańyzdy. Bul sarapshynyń aıýynsha, ótkenniń qateligin qaıtalamaý úshin kerek. Eger oblıgasııalar shyǵarýǵa laıyqty jobalar bolsa, ınvestorlar tabylatynyn aıtqan sarapshy bizdiń jaǵdaıymyzda biraz kedergilerdiń bar ekenin de eskertti. «Qazaqstandaǵy kómir sýtegi kompanııalary sheteldik kompanııalardyń ıeleginde. Tipti baǵany retteý múmkindigi de ortalyqtandyrylǵan. Munyń bári álemdik baǵa saıasatyna táýeldi faktorlar. Eger komanııalar oblıgasııalaryn «jasyldandyrýǵa» jáne ony qarjy ortalyǵynda aınalymǵa jiberýge múddeli bolsa ǵana is alǵa júredi», deıdi B.Zııabekov.
Kúni búginge deıin jasyl ekonomıkaǵa sonshalyqty mán bermeı kelgen úkimettiń jasyl qarjylandyrýǵa baılanysty ustanymy ázirge ekiushtylaý. Ádettegideı, alaýlatyp-jalaýlatyp alyp ketýge jasyl jobalardyń tapshylyǵy jáne shıkizat kózderi kompanııalarynyń sheteldikterdiń úlesinde ekeni jáne otandyq jobalarǵa moıyn burǵysy kelmeı kelgen EDB-diń enjarlyǵy qol baılaý bolyp tur. Biraq jan-jaǵymyzdaǵy ózgeristerdi óz jaǵdaıymyzǵa beıimdep úlgermesek, bizdi ózgertkisi keletinderdiń jeteginde qalyp qoıatynymyz ótken jyldardyń tájirıbesinen belgili.
ALMATY
