Keńes Odaǵynda senzýra arqyly ólim-jitimniń sanyn aıtý, áskerı zaýyttardyń ataýy, olardyń óndirisiniń kólemi, ne shyǵaratyny, oraq naýqany kezinde kómekke kelgen soldattardyń sany, qaı qaladan kelgeni, narazylyq aksııalary, iri tótenshe oqıǵalar sııaqty kóptegen aqparatty jarııalaýǵa qatań tyıym salynǵan. Sondaı-aq gazet-jýrnaldarda, televızııa men radıo jańalyqtarynda uıymdasqan qylmystyq áreketter, ultaralyq kıkiljińder týraly habar-oshar ketip qalsa, olardyń avtorlary men redaktorlary tipti qylmystyq jaýapkershilikke tartylatyn bolǵan. Ony baıqamaǵan senzor da ornynan ushatyn.
Keńestik senzýra osyndaı áreketterimen adam quqyǵy men sóz bostandyǵyn barynsha shektedi. Munyń ózi adamdardyń oı-órisi men sanasynyń damýyn tejep, saıyp kelgende, mıllıondaǵan kisi keńestik ıdeologııanyń shyrmaýyǵyna shyrmalyp, máńgúrttiktiń az-aq aldynda bolǵan edi. «Bizdegi tirliktiń bári jaqsy, qıyndyqtyń bári tek kapıtalıstik elderde» degen sııaqty jalǵan túsinik qalyptasty. Kúni búginge deıin sol jalǵandyqtan ada bola almaı júrgen adamdar bar. Sondyqtan oıly adamnyń bári senzýrany qalamaıdy, al senzor bolǵan adamdardy jek kóredi. Biraq olardyń kóbiniń esh jazyǵy joq. О́zderinen talap etilgen qyzmettik mindetterin adal atqardy. Atqarmasa, báribir, basqa adam qoıylar edi. Tek tyrnaq astynan kir izdep, óziniń qyzmetin paıdalanyp, bireýlerdi naqaqtan qýdalamasa boldy emes pe?..
Petropavlda uzaq jyldar boıy senzor bolǵan Kópjasar Kúıeýbaev 1978 jyldan bastap oblystyq atqarý komıtetiniń baspasózde memlekettik qupııany saqtaý basqarmasynda qyzmet atqarǵan. Al senzordyń qyzmetin ol kezde redaktor dep ataǵan.
«Men alǵash oblystyq televıdenıeniń qazaq bóliminde senzor boldym. Qolyma «Qupııalar tizbesi» degen 467 bettik qalyń kitapty ustatty. Onda qaýipsizdik, qorǵanys, ekonomıka, mádenıet salalary boıynsha jarııalaýǵa tyıym salynǵan aqparat tizimderi kórsetilgen. Oqyp otyrǵan mátinderden kezdestirgen aqparatty sol tizimmen salystyryp, jarııalaýǵa jatpaıtyny bolsa, dereý túzetemin. Árıne, bul avtorlarǵa unamaıdy, biraq amal qansha, nusqaýlyqtan shyǵa almaısyń. Mysaly, «Lenın atyndaǵy zaýytta eńbek etedi» degen sóılemdi «zaýytta eńbek etedi» dep túzetesiń. Al munyń aqparattyq mańyzy ózgerip ketedi ǵoı, biraq solaı etýge májbúrsiń. Degenmen, men avtorlardyń eńbegin eskerip, eshqashan tolyq abzasty alyp tastap kórgen emespin. Shynymdy aıtsam, maǵan osyndaı talaptary úshin senzorlyq qyzmet unamaıtyn», deıdi ol.
Qazirgi jas adamdarǵa kúlkili kóringenimen, ol kezde 15 metr bıiktikten túsirilgen fotony da gazette jarııalaýǵa bolmaıdy eken. Qaladaǵy áskerı bólimderdiń nómirin kórsetý, sýısıd jasaǵandardy aýyzǵa alý, túrmede otyrǵandardyń sanyn jazý – qylmyspen para-par. Kezekshilikke shyqqan mılısııa patrýliniń sanyn kórsetseń de aıypqa qalasyń.
«Baspasózde memlekettik qupııany saqtaý basqarmasy» degen dardaı ataýy, «senzor» degen atynan at úrketin qyzmetkeri bolǵan soń bul kisiniń bilimi men biligi de ózgeshe shyǵar dep oılaǵanbyz. Sóıtsek, aıryqsha eshteńesi joq eken. Kópekeń Qostanaı oblysynyń Meńdiqara aýdanynda Qyzylbalyqshy degen aýylda 1948 jyly ómirge kelipti. Ákesi Kóbegen baı bolmasa da baılardy jaǵalaǵan pysyq azamat bolǵan eken. Baıdy jaǵalaǵannyń bárin keńes ókimeti qýdalady emes pe, Kóbegen de kámpeskege ilikken. Sóıtip aǵaıyndar arasy búlingen zamanda jaqyndaryna ókpelep, kórmeıtindeı bolyp basqa jaqqa kóship ketedi. Jitiqara jaqtaǵy Aqsýat aýylynda 8-shi synypty bitirgen soń Kópjasar pedýchılıshege túsedi. Ony bitirgen soń áskerge ketip, Ortalyq Azııa áskerı okrýginde tankishi bolady. Qaıtyp kelgen soń muǵalim bolyp júrip Qostanaı pedınstıtýtynyń bıologııa fakýltetin syrttaı oqyp bitirgen. 1976 jyly Qyzyljar qalasynyń týmasy – Baıan degen qyzǵa úılenip, osy qalaǵa keledi. Munda aldymen mektep-ınternatta tárbıeshi bolyp, artynan senzorlyq qyzmetke aýysady.
Kópekeń osyndaı qarapaıym adam bolsa da, jýrnalıster ózinen yǵysyp, tezirek jylystap ketýge tyrysqanyn aıtady. «Keıde redaksııaǵa bara qalsam, jańa ǵana ázil-qaljyńmen aýlany basyna kóterip otyrǵan jigitter lezde zym-zııa bolady. Senzordyń qyzmeti jurttyń bárine qorqynysh bolyp elesteıtinin sodan bile berińiz. О́zim ishimnen ondaıǵa kúlip, tańǵalyp qoıatynmyn», deıdi ol.
О́z qupııasyn uzaq jyldar boıy saqtap, qaltqysyz qyzmet etken adamǵa keńes ókimeti bálendeı oń qabaqpen qaramaǵan. Eki bólmeli páterdi de áreń beripti. Memlekettik túgil, oblystyq deńgeıdegi marapat ta buıyrmapty.
Al Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin elimizde senzýra joıylǵany belgili. Halyqqa erkindik berilip, jýrnalısterge sóz bostandyǵy tıdi. Osyny paıdalanyp, el ishine iritki salǵysy keletin, tipti soltústik aımaqty kórshi memleketke qosýdy kózdegen arandatýshylar da bas kótergen-di. Olardyń «Nov Prııshımıa», «Znamıa svobody», «Voznesenskıı prospekt» jáne basqa gazetteriniń saryny osy baǵdardy ustanǵan. Al «Glas» degen gazet tipti ashyq kúreske shaqyrýǵa deıin bardy. Mine, osyndaı ótkendi kókseıtin separatıstik pıǵyldaǵy basylymdarmen zańdy turǵyda memleket atynan biliktilikpen kúrese alatyn mamandar qajet bolǵanda oblystyq ishki saıasat basqarmasyna qyzmetke kirgen Kópjasardyń tájirıbesiniń paıdasy tıdi. Arandatýshylardyń keıbirine sot arqyly aıyppul salynyp, qaısybir basylymdy belgili merzimge jabý týraly sheshimder shyǵaryldy. Sondaı-aq ol Reseı qalalarynan jetkiziletin pornografııalyq basylymdardy, jeke adamdardy qaralaǵan, ar-namysqa tıetin dúnıelerdi tárkilep, ondaı aqparat aǵynyn shekteýge belsene atsalysty.
Keıin Kópjasar Kúıeýbaev Baspasózde jáne basqa buqaralyq aqparat quraldarynda zańdylyqtyń saqtalýyn baqylaý jónindegi oblystyq ınspeksııa qurylǵanda sonyń basshysy bolyp taǵaıyndaldy. Munda da ol Qazaqstan zańnamasyna qaıshy keletin baspasózdegi bura tartýshylyqtardy áshkerelep otyrdy. Adal da abyroıly eńbegi úshin oblys ákiminiń Qurmet gramotasymen marapattalǵan.
Qazir Kópekeń zeınet demalysynda. Ábden tártipke, rejimnen aýytqymaýǵa úırenip qalǵan basy qashan kórseń, qymbat ýaqytyn joǵaltpaýǵa tyrysyp, az áńgimelesip, asyǵyp turǵany. Dene shynyqtyrýmen de jalyqpaı aınalysyp, qolyndaǵy eki taıaǵyn eskekshe sermep, taza aýada serýendep júrgenin jıi kóremiz.
