Kópbalaly úıdiń qam-qareketi de kóp

Aldymen 17 balanyń ákesi Pavel Kýltyshevtiń ózi týraly aıta keter bolsaq, ol – on saý­saǵynan óner tamǵan jan. Dáne­ker­leýshiliktiń barlyq túrin, so­nyń ishinde temir qaqpalar jasaýdy, qorshaýlar qoıýdy, avtomashınalar jóndeýdi jáne basqa da neshe túrli ónerdi meńgergen eńbekqor adam. 2000 jyldary satyp alǵan úıin de óz qolymen keńeıtip, kóp jannyń turýyna laıyqtap alypty. О́zi segiz bala tárbıelegen kópbalaly otbasynda dúnıege kelgen eken. Áıeli Tatıanamen ekeýi shirkeýde tanysypty. Ekeýi de din jolyna berilgen jandar kórinedi. 2000 jyly úılengenderinde Pavel 22-de, Tatıana 19-da bolyp, kelesi jyly tuńǵyshtary ómirge kelgen.

Qaı dinniń bolsyn «Qudaı bergen balany shektemeý kerek» degen ýaǵyzy bar. Biraq kópbalaly bolý – Qudaı joly degendi eshqandaı din aıtpaıdy, Jaratqan kópbalaly bolýdyń mindetin adamnyń moınyna júk­temegen. Ol tek pendeniń ózi­niń múmkinshiliginen týyndaıtyn áreket.

Al keńestik nasıhat kópba­la­ly bolýdy keńinen nasıhattady. О́ıtkeni adam sanynyń kóp bolǵany eldiń qorǵanys qabiletin, jumys kúshi resýrsyn arttyratyn edi. Áleýmettik turǵydan qoldaýǵa bolmashy birdeńe berse de sony qatty jarnamalap, onyń ústine kópbalaly analarǵa degen moraldyq yntalandyrý sharalaryn da úıip-tógip jatatyn.

Qazaqstan da kópbalaly ana­larǵa qurmet kórsetedi. 1993 jyl­dan beri 7 jáne odan kóp bala týǵandarǵa «Altyn alqa», 6 bala týǵandarǵa «Kúmis alqa» taǵylady, 6,4 AEK kóleminde járdemaqy beriledi jáne keıbir salyqtardan bosatylady. Jal­py, kezekten tys ózderiniń jeńil­de­tilgen kezegimen úı beriledi.

Árıne, 10-12 balaǵa deıin ómirge ákelip, olardy qoǵamnyń to­lyq­qandy azamattary etip tár­bıelegen analarǵa bas ıe­siń. Solardyń arqasynda hal­qymyzdyń demografııalyq ahýa­­ly túzelip, sany kóshten qal­maı keledi. Biraq qazir shekten shyǵyp, balany sonsha kóp týyp, ósirýdiń tolyp jatqan problemalary baryn da umytpaǵan jón. Aldymen mundaı otbasydaǵy balalardyń bárine ananyń meıi­rimi jete bermeıdi. Keıbir psıhologter osydan balalardyń boıynda ókpelegish, qyzǵanshaq, qatigez minezderdiń eptep qalyp­ta­satynyn aıtady. Ananyń nazary túspegen bala bólektenip, ózdiginen jetimsirep te qalatyn kórinedi. Árıne, mundaı minez barlyq halyqtyń otbasyna tán emes. Týmysynan baýyrmal, jyly júrekti bolyp keletin qazaq balalary tipti kópbalaly otbasynda týsa da ózin muqtajdyq kórgenge sanamaı barynsha meıi­rimdi, jasynan ata-anasy men aǵa-inilerine, apa-sińlilerine degen qamqorlyǵy qalyptasady. Al ózimshil, basqalardan artyq bolýdy tabıǵatynan oılaıtyn ortada týǵan kópbalanyń keıbiri barynsha qatigez de bolady.

Qazirgi talapqa saı balasyn damytýǵa kópbalaly ananyń múmkinshiligi de, ýaqyty da bola bermeıdi. Ár balanyń jeke múddesi men qyzyǵýshylyq tanytatyn álemine qol jetkizýge de múmkinshilik joq. Kópbalaǵa kúndelikti nanyn tabýdy aldymen oılaıtyn ata-ana balanyń jeke múddesine toqtalýǵa qoly da tımeıdi. Ras, úlkenderi ki­shilerine qamqorlyq jasap, oınatyp, ýatyp, kúldirip, tipti ba­ǵyp ta otyrar-aý. Alaıda sá­bıdiń bo­ıyn­daǵy ónerge, bi­limge, sonyń ishinde ánge, bıge, mýzykaǵa, sportqa jáne basqaǵa degen beıi­min balalar ushtaı alar ma? Árıne, biz shekten tys kóp balaly bolý qajetsiz demeımiz. Biraq 7-8-den asyp ketse balanyń damý múmkinshiligin týdyrý ońaı emes ekenin aıtqymyz keledi. Al sábıdiń ózdiginen «damýyna» basynan erkindik beretin otbasylardyń balalary arasynan óner-bilim emes, kóbinese teris jolǵa túsýshilikter oryn alatynyn da ómirde jıi kórip júrmiz.

Biz joǵaryda Pavel Kýlty­shevtiń tirshilik áreketin aýyzǵa tegin alǵan joqpyz. Eger ol sonshama jandy asyraý úshin kúndiz-túni tynbaı qara jumys isteıtin jan emes, bıznesi órkendep, qa­lypty arnaǵa túsip turǵan tabys­ty, isker adam bolsa – bálkı ol balalaryn osy zamannyń talaptaryna sáıkes damytýǵa da kúshi jeter edi. Biraq ol qarapaıym tirshiliktiń adamy. Soǵan qara­mas­tan P.Kýltyshevtiń ózi: «Buryn kópbalaly otbasylar qa­lyp­ty jaǵdaı bolatyn, al qazir bári bir-eki baladan ǵana ósiredi. Al biz qazir ata-analarymyz ben atalarymyzdan jaqsy ómir sú­re­miz ǵoı. Sondyqtan mundaı ba­qyttan bas tartýǵa bola ma?», deıdi.

Buryn balalardyń kóptigi qolmen isteıtin qara jumystardy eń­serýge kerek-ti. Ol kezde tek dene kúshiniń damýy ǵana al­dyńǵy orynda turatyn. Al kompıýterge shuqshııatyn, tolyp jatqan úıirmelerge, basseınge, sportqa jeteleıtin búgingi za­mannyń talaby múlde basqa emes pe?

Árıne, biz Kýltyshev otbasy­nyń 10 uly men 7 qyzyna baqyt ti­leımiz, bári de aman ósip eli­miz­diń laıyqty azamattary bolsyn.

Soltústik Qazaqstan oblysy