Jańa oqý jylynda – jańa «Álippe»

Jańa oqý jylynda bar kitapqa bas bolǵan oqýlyq jańa úlgide mektep baǵdarlamasyna engizilmek. Bul rette jańa «Álippeniń» mazmuny, qandaı baǵdarlamaǵa negizdelgeni jóninde birqatar sarapshynyń, sonyń ishinde osy oqýlyqty ázirlegen avtorlardyń pikirin oqyrmandar nazaryna usynýdy jón kórdik.

«Álippe» birneshe saraptamadan ótkizilgen

Jaqynda ótken Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­liginiń apparat jınalysynda jańa­dan ázirlengen «Álippe» men «Ana tili» oqý­lyqtary tanystyryldy. Onda Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aıma­ǵam­betov osynaý aqjoltaı jańalyqty jetkizdi.

«Birinshi qyrkúıekte ótetin is-sharada biz alǵash ret mektep tabaldyryǵyn attaǵan oqýshylarǵa saltanatty túrde «Álippe» oqýlyǵyn tabys etýimiz kerek. Bul – ıgi dástúr. Atalǵan baǵyttaǵy jumysty ýaqtyly uıymdastyrý qajet. «Álippe» – búldirshinderdiń alǵashqy oqýlyǵy, mektepke kelgende birinshi bolyp qolyna alatyn kitaby. Byltyr aıtylǵandaı, biz «Álippe» oqýlyǵyn ázirledik. Qazirgi tańda da­ıyn oqýlyq óńirlerge jetkizilip jatyr. Jańa «Álippe» ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń ádistemesi negizinde jasaldy», dedi vedomstvo basshysy.

Mınıstrdiń málimdeýinshe, «Álip­pemen» qatar «Ana tili» oqýlyǵy da jazylyp, shyǵarylyp jatyr. Endi osy oqý­lyqtar naqty qandaı mazmunda, qaı standart, baǵdarlamaǵa súıenip ázir­len­genin bilý maqsatynda istiń basy-qasynda júrgen mamandardy sózge tarttyq.

Respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq bilim mazmunyn saraptaý ortalyǵy dırektorynyń orynbasary Mánshúk Muqametqalıqyzy «Álippeniń» eń aldymen memlekettik standartqa saı ázirlengenin aıtty.

«2019 jylǵy 16 tamyzda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qatysýymen ótken jyl saıynǵy peda­gogterdiń dástúrli Tamyz keńesinde Bilim jáne ǵylym mınıstri «Álippe» oqý­lyǵyn ázirleý máselesin kóterdi. So­nyń ishinde oqýlyqty ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń ádistemesi negi­zinde jazý jaıly bastama qoǵam ta­ra­pynan úlken qoldaýǵa ıe boldy. «Álippe» oqýlyǵy Bastaýysh bilim berýdiń mem­lekettik jalpyǵa mindetti standartyna súıenip ázirlendi. Osy standartqa sáı­kes Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń, «Oqýlyq» res­pýb­lıkalyq ǵylymı-praktıkalyq or­ta­lyǵynyń qyzmetkerlerinen, «A.Baı­tur­synuly atyndaǵy Til bilimi ınstı­týtynyń ǵalymdarynan jáne tájirıbeli ádisker, muǵalimderden arnaıy jumys toby qurylyp, 2020 jyly «Álippe» oqý­lyǵynyń úlgilik oqý baǵdarlamasy ázir­lendi. Baǵdarlama ǵalymdardan, qoǵam qaıratkerlerinen quralǵan komıssııanyń otyrysynda birneshe ret talqylanyp, pysyqtalyp, 2021 jyly qaıta bekitildi. Baǵdarlamanyń negizgi qurylymy men mazmuny A.Baıtursynulynyń usta­nymdary negizinde aıqyndaldy. Osy baǵdarlamany basshylyqqa alyp baryp «Álippe» oqýlyǵy jazyldy», deıdi
M.Mu­qametqalıqyzy.

Ortalyq ókiliniń aıtýynsha, ult usta­zynyń ádistemesindegi dybyspen jattyǵý, ár dybystyń sóz jasaýdaǵy qyzmetin esepke alý, dybystardy tanytý men áripterdi úıretýdiń rettiligi, «ońaıdan qıynǵa, jeńilden kúrdelige ótý, bilimdi tájirıbe arqyly ózdiginen alý qaǵıdattary negizge alyndy. Jeńilden kúrdelige ótý qaǵıdaty áripterdi tańbalap baspa jáne jazba túrlerine úıretý, dybystan býyn, býynnan sóz, sózden sóılem quraýǵa, sózdi býyndap, keıin tutas, sodan soń mánerlep, túsinip oqýǵa mashyqtandyrýdy kózdeıdi. Ahań qazirgi kezde úsh túrli bolyp saralanyp, tanylyp otyrǵan uǵymdy «Álippede» jınaqtap bere alǵan. Biz búginde qoldanyp júrgen álipbı ıakı alfavıt, saýat ashýdyń alǵashqy qadamdary, ádisteri berilgen sýretti «Álippe» nemese «Álippege» deıingi kezeń, odan keıin áripterdi dybystyq jáne býyndap, sóz túrinde qosyp oqý daǵdylaryn meńgertý quraly «Álippeniń» ózi bar – barlyǵyn asa bir tereń oıshyldyǵy men sheberliginiń nátıjesinde dıdaktıkalyq zańdylyqtardy utymdy qoldanyp, bir «Álippeniń» aıasyna syıǵyza bildi. Mine, osy sheberlik jańa «Álippeni» ázirleýde de qoldanyldy.

Buǵan deıin oqýlyqtardy birneshe baspa shyǵaratyn, sondyqtan oqý qura­lynyń ishki mazmuny, syrtqy pishimi de ártúrli bolyp keldi. Bul joly qalaı? Elimizdegi 7 myńnan asa mekteptiń bárinde birkelki «Álippe» oqytyla ma? Bul týraly pedagogıka ǵylymynyń kandıdaty M.Muqametqalıqyzynan suradyq.

«Bul joly bir ǵana «Álippe» bolady. Bıylǵy málimetke sáıkes, elimizde 390 myńǵa jýyq bala birinshi synypqa barady eken. Onyń ishinde 260 myńǵa tarta bala qazaq synybynda oqıdy dep josparlanyp otyr. Olar baratyn 7 myńnan asa mekteptiń bárinde bir ǵana úlgidegi «Álippe» oqytylady. О́zińiz boljaǵandaı, «Álippe» oqýlyǵyn ázirleý barysynda mınıstrlik­ke 5 túrli baspadan daıyndalǵan oqý­lyq­tyń jobasy kelip tústi. О́ıtkeni ózderi­ńiz biletindeı, oqýlyqtardy ázirleý, basyp shyǵarý jumystary básekeli ortaǵa berilgen. Ár baspa, ár avtorlyq ujym ózderi oqý­lyq daıyndaýǵa quqyly. 2020 jyldyń qyrkúıek aıynan 2021 jyldyń sáýir aıyna deıin «Álippe» men «Ana tili» oqýlyqtary memlekettik saraptama­nyń bes kezeńinen ótti. Áýeli ǵylymı-pe­da­gogıkalyq turǵyda, sodan soń 65 qa­nat­qaqty mektepte synaqtan ótti. Ta­raz, Semeı, Nur-Sultan, Pavlodar qalala­ryn­da 500-ge jýyq ádisker, muǵalim sy­naq­tan keıingi saraptamadan ótkizip, tal­qylady. Sońynda pándik saraptamalyq ko­mıssııanyń qaraýynan ótti. Osydan keıin 5 túrli oqýlyq qoǵamǵa ashyq tanystyryldy. Jalpy saraptamalyq ju­mystardyń qorytyndysy nátıjesinde 5 túrli oqýlyqtyń ishinen bir «Álippe» sa­ralanyp, daralanyp shyqty. Bul – mazmu­ny men oqýshylardyń jas ereksheligin es-
ke­rý, ishki-syrtqy formasynyń tartym­dyly­ǵy jaǵynan oń baǵaǵa ıe bolǵan «Ata­mura» baspasynyń oqýlyǵy», dep jaýap ber­di ortalyq ókili.

A.Baıtursynulynyń «Álippesindegi» eski sózder kezdespeıdi

Oqýlyq birneshe kezeńnen ótip, tańdal­ǵan eken. Al osynshama saraptamalyq satydan ótip, birneshe nusqanyń ishinen sýyrylyp shyǵyp mektep baǵdarlamasyna engizilgeli otyrǵan «Álippe» oqýlyǵynda ult ustazynyń dál qandaı ádisi negizge alyn­dy? «Álippe» oqýlyǵyn jazǵan av­­torlardyń biri Azııa Eleýpanqyzy ja­ńa «Álippede» A.Baıtursynulynyń «dy­bystyq» ádisi qoldanylǵanyn jetkizdi.

«Atamura» baspasynan usynylyp otyr­ǵan «Álippe» oqýlyǵy men oǵan tirek bolǵan oqý baǵdarlamasynyń túp negizin­de ult ustazynyń 1912 jyly shyqqan «Álippe» oqýlyǵynda ustanǵan «dybystyq ádis» ıdeıasy jatyr. A.Baıtursynulynyń ádis­temelik eńbekteriniń ózegi bolǵan bul ádis «Damyta oqytý», «Tulǵalyq baǵdarlap oqy­tý», «Saralap oqytý» sııaqty qazirgi ýaqytta derbes-derbes tanylyp júrgen oqytý tehnologııalarynyń jıyntyǵy re­tinde uıytqy bola alady. Endi qoǵam arasynda «Baıtursynulynyń oqýlyǵy 100 jyl buryn jazyldy. Ádisteme eskirmese de, áripter men dybystardy úıretýde qol­danylatyn sózder men kartınalar qa­zirgi zamannyń balalaryna túsiniksiz bo­lýy múmkin. Oqýlyqty jazýda osyndaı jaǵ­daılar eskerildi me?» degen suraq týýy zańdy. Jańa oqý jylynan bastap oqy­tylatyn jańa «Álippedegi» áripter men dy­bys­tardyń berilý reti basqa, bul ret­tilik ult ustazynyń eńbekterimen qa­tar lın­gvıst, ádisker-ǵalymdardyń zert­teý­leri negi­zinde, ózara tirkesimmen sóz ja­saý erek­sheligine qaraı qurylǵan. Sol se­bep­ti dybystar men áripterdi úıretýge usy­nylatyn sózder men sýretter, mátinder de ár­túrli bolady. A.Baıtursynulynyń «Álippesindegi» qoldanylǵan eski sóz­der men sý­ret­ter kezdespeıdi», deıdi «Álip­peniń» avtory.

Shyny kerek, qoǵamda qyzý talqyǵa tús­ken reformanyń kesirinen mektep baǵ­darlamasynan alynyp, mektepke deıingi bilim berý baǵdarlamasyna berilgeni bolmasa, buǵan deıin, ıaǵnı 100 jyldan asa ýaqyt boıy «Álippe» bolǵan. Bola beredi de. Biraq bir ǵasyr boıynda birneshe ret ózgeristerge túsken, ártúrli baspadan ár­qıly bolyp shyqqan oqýlyq búginge qandaı erekshelikpen, jańalyqpen, ózgeshelikpen kelmek? Dál qazir kóptiń kóńilinde osy suraq turǵandaı.

«Álippe» oqýlyǵyn ázirleýde biz­diń aldymyzǵa dybyspen árip taný ar­qy­ly oqýdy, jazýdy biletin, bastapqy til­dik uǵymdardy, sóıleý áreketiniń (oqy­­lym, tyńdalym, aıtylym) túrlerin meń­­­gergen, baılanystyryp sóıleýge daǵ­dy­­lanǵan, bilgenin ómirde qoldana ala­tyn tulǵany qalyptastyrý maqsaty qo­ıyldy. Osy maqsatqa qol jetkizýde «Álippe» oqýlyǵynyń betinde oqý mate­rıal­dary qazirgi qoǵam talaptaryna sáı­kes usynylǵan. Sondaı-aq oqýlyqta ár­bir bólim, bolmasa úlken bir taraý bit­kende «Ne bildiń?», «Ne úırendiń?» aıdar­men bekitý tapsyrmalary berilgen. Bul olardy ózin ózi baǵalaýǵa, zertteýge, izdenýge jeteleıdi. Bárinen buryn jańa «Álippeniń» eń bir mańyzdy ereksheligi – pán­dik bilim-bilikke ǵana emes, jas urpaqtyń bo­ıyna ulttyq qundylyqtardy sińirýge ba­ǵyttalǵany. Árbir dybys pen árip­ke ar­nalǵan taqyryptyń sońynda sóz­ta­nym materıaldary berilgen. Onda oqý­shy­lar qazaq folkloryndaǵy jańylt­pash, jum­baq, maqal-mátelder men túrli tanym­dyq taq­paqtar QR kod arqyly tyńdaı ala­dy. So­nyń nátıjesinde tárbıelik maq­sat júzege asyrylyp, taqyryp bekiti­le­di», deıdi «Álippe» oqýlyǵyn jazǵan A.Eleý­panqyzy.

«Álippe» men «Ana tiliniń» arasynda úndestik

bolǵany abzal

Bárimiz biletindeı, «Álippeden» keıin «Ana tili» oqytylady. Bul pedagogıkada ««Álippeden» keıingi kezeń» dep atalady. «Emniń durys jasalǵany jaqsy, biraq odan keıingi kútim durys bolmasa, emniń bári dalaǵa ketedi» dep jatady ǵoı medısınada. Sol sekildi «Álippe» ádemi bolǵanymen, «Álippeden» keıingi mańyzdy kezeńde oqytylatyn «Ana tili» kóńilge qonymdy bolmasa, bári beker. Dál osy oıdan keıin «Álippemen» birge ázirlenip jatqan «Ana tili» oqýlyǵynyń avtorymen de tildestik. Sóıtsek, «Ana tili» de ult ustazynyń ǵa­syrlyq ádistemesine negizdelipti.

«Saýat ashý ádistemesiniń negizin sal­ǵan – A.Baıtursynuly. Sondyqtan ult usta­zynyń ádistemesi árdaıym qoldanylyp keledi. «Álippeden» keıingi kezeń, ıaǵnı 1-sy­nyptyń III, IV toqsanynda «Ana tili» oqy­tylady. A.Baıtursynulynyń dybystyq taldaý-jınaqtaý ádisinen alshaq kete almaımyz. О́ıtkeni bul ádis sózge dybystyq taldaý jasaýda, dybystyń túrlerin meń­ger­týde, tasymaldaýǵa úıretýde, oqý daǵdysyn jetildirýde asa qajet. Árıne, dybystyq taldaý ádisi dep qazir atap júrmiz, ult ustazy ony basqasha (jalqylaý, jalpylaý, aıyrý, jylqylaý aıyryńqy ádis dep) ataǵan. Sol sebepti «Ana tili» oqýlyǵyn da­ıyndaýda da A.Baıtursynulynyń ádisteri qoldanyldy dep naqty aıta alamyz. Oqý­lyq «Álippeniń» jalǵasy bolǵandyqtan, úndes­tik bolǵany abzal. «Álippedegi» se­kildi «Ana tili» oqýlyǵynda da salt-dás­túrimizge qa­tysty tanymdyq mátinder, qa­zaqy kon­tenttegi jas ereksheligine saı kór­kem shy­ǵarmalar usynylyp otyr», deıdi jańadan ázirlengen «Ana tili» oqýlyǵynyń avtory Gúlnar Ýaısova.

Sonymen, ult ustazynyń ádistemesi­ne, ult­tyń qundylyqtaryna negizdelgen «Álippe» men «Ana tili» oqýlyqtary al­daǵy qyr­kúıekten bastap mektepterde oqy­tyla bas­taıdy. Al oqýlyqtardyń artyq­shylyq­tary men kemshilikteri kemi osy oqý jyly aıaqtalǵannan keıin ǵana belgili bolatyny anyq. Bul týraly oı aıtýdy bıyl birinshi synypty qabyldaıtyn muǵalim qaýymǵa qaldyrdyq.