Sıngapýrdyń burynǵy premer-mınıstri, marqum Lı Kýan Iý Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin kedeı qalany brıtandyqtardan qaıtaryp alyp, ony ekonomıkalyq súıreýshi kúshke, qala-memleketke aınaldyrdy. Qazaqstannyń eks-prezıdenti Nursultan Nazarbaev teńizge shyǵa almaıtyn, keńestik Reseıdiń qatygez qysymyna ushyrap, qoljaýlyǵyna aınalǵan eldi basqaryp, ony Keńes Odaǵy quramynda bolǵan Ortalyq Azııa respýblıkalarynyń ishindegi eń tabysty elge aınaldyrdy. «Azııalyq jolbarystar ekonomıkasy» sekildi teńdessiz qazynaǵa uqsas nárse.
Nazarbaev bılikke Uly Dalaǵa taraǵan eldiń kommýnıstik bıleýshileriniń biri retinde keldi. Búgingi Qazaqstan – úlken keneptiń aldynda otyryp, óz eliniń bolashaǵy jónindegi kózqarasyn sýretke salǵan osy adamnyń týyndysy.
1991 jyly Keńes Odaǵy ydyraǵan kezde Nazarbaev Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshylyǵynan Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti qyzmetine deıin atqardy. Eldegi jaǵdaı óte qıyn edi. Keńestik Reseı bul aýmaqty oıǵa kelmeıtin nársege paıdalandy. Adamdardy Gýlag túrmelerine qamady, ıadrolyq synaqtar ótkizip, ıadrolyq qaldyqtardy tókti. Buǵan qosa, ǵaryshtyq zondtar ushyryldy.
Keńes Odaǵynda Qazaqstan lastaýshy, qaýipti nemese adamgershilikke jat áreketterge arnalǵan dep esepteldi. Qazaqtardyń úshten bir bóligi 1930 jyldary aýyl sharýashylyǵyn aıaýsyz ujymdastyrý kezinde keńes kommýnısteriniń kesirinen ashtyqtan óldi. Sebebi kóshpendilerdi maldaryn tastap, otyryqshylanýǵa májbúrledi. Qazaq mádenıeti men tiline tyıym salyndy, etnostyq orys halqy jalpy halyqtyń 50 paıyzyna jetti.
Búginde tamyry túrki qazaqtar halyqtyń 70 paıyzyn quraıdy, olardyń mádenıeti men tili basym. Keı orystar, ýkraındar men nemister elden ketip qalǵan. Biraq odan da mańyzdysy mynada. Qazaqtar óz elderine Qytaıdan, Reseıden jáne kórshi elderden oraldy. Qazaq dıasporasy qalpyna keldi.
1991 jyly táýelsizdik alǵannan beri Qazaqstan aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizdi. Al elorda – Nur-Sultandaǵy (burynǵy Astana) qazirgi zamanaýı kórinis eldiń ekonomıkalyq damýǵa, sheteldik ınvestısııalar men tájirıbege degen qajettiligin bildirip turǵandaı.
Batys kompanııalarynyń «tasqyny»
Amerıkanyń iri qaıratkerleri bastaǵan batys kompanııalary aldymen munaı-gaz sektoryna, sodan keıin basqa da kóptegen salalarǵa ınvestısııa sala bastady. Olardyń qatarynda temirjolǵa jáne balamaly energııaǵa qyzyǵýshylyq tanytqan GE kompanııasynan bastap, ınjenerlik gıgant Fluor men PepsiCo jáne Procter & Gamble sekildi tutyný taýarlaryn shyǵaratyn kompanııalarǵa deıin bar. Tikeleı sheteldik ınvestısııalardyń jalpy kólemi 2020 jyly 161 mıllıard dollardy qurady. Sonyń 30 mıllıard dollary AQSh-qa tıesili.
Teńizge shyǵa almaıtyn iri memleket, álemdegi toǵyzynshy terrıtorııa, úsh ýaqyt beldeýin quraıtyn jáne 19 mıllıon halqy bar eldi Nazarbaev munaı men gazdyń arqasynda ózgertti. Ekonomıkalyq qarqyn jalǵasyp jatyr.
Ishki jalpy ónim kólemi ósken kezeń de (10 paıyzdan astam) jáne baıaýlaǵan jyldar da (ósim negizinen 4,5 paıyz) kezdesti. Qazaqstan úkimeti munaıǵa táýeldilikten qutylýǵa bel baılap, shıkizat eksportynan bas tartyp, ekonomıkany ártaraptandyrýǵa den qoıdy. Qazaqstanda óndiris kólemi ulǵaıyp, qosymsha qun joǵarylamaq.
Dúnıejúzilik bank Qazaqstandy bızneske qolaıly 150 eldiń ishinde 25-orynǵa ornalastyryp, bıznes ortasy jeńil memleket retinde qarastyrady. El ózin bızneske qolaıly etýge jáne ortalyq josparlaýdaǵy álsiz jaqtardy jóndeýge tyrysady dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
2019 jyldyń naýryzynda Nazarbaev otstavkaǵa ketti. Konstıtýsııaǵa sáıkes, Sıngapýr men Qytaıda jumys istegen dıplomat Qasym-Jomart Toqaev Prezıdenttiń mindetin atqarýshy boldy. Ol 2019 jylǵy maýsymdaǵy saılaýda 71 paıyz daýyspen jeńiske jetti.
Kóshpeli halyq keńestik memleketke aınalyp, qorlyq pen qıyndyqqa tap kelgenimen, keıinirek zamanaýı, bolashaqqa nyq qadam basqan el atanýy AQSh pen Eýropadan oralǵan stýdentterdiń arqasynda tez júzege asty.
Olar – postkommýnıstik Qazaqstannyń jańa basqarý elıtasyn tárbıeleý úshin bastalǵan «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlekteri. Olar qazaqtardyń jańa ortasyn quraıdy. Stýdentter ózderimen birge Batystyń iskerlik tájirıbesin ákeldi. Sondaı-aq olar aǵylshyn tilinde sóıleıdi.
Qazaqstandy baqylaýshylar osynaý jas menedjerler ınvestorlarǵa esikti odan da keńirek ashady dep kútedi. О́ıtkeni kóptegen sektorlarda jasyryn qazyna bar.
Baılyqtyń
moldyǵy
Munaı men gaz resýrstarynan keıin (Qazaqstan táýligine 1,5 mıllıon barrel munaı óndiredi jáne gaz kólemi artady) ýran basymdyqqa ıe. Qazaqstan álemdegi ýran óndirýshi iri el sanalady jáne qory boıynsha Aýstralııadan keıin ekinshi orynda tur. Elde kómirdiń orasan mol qory bar. Ony elektr energııasyn óndirýge jumsaıdy. Basqa resýrstar qatarynda boksıt, hrom, mys, temir, volfram, qorǵasyn, myrysh bar.
Tegis qazaq dalasy – jel energııasyn óndirýge taptyrmas múmkindik. Bálkim, álemdegi eń úlken alqap shyǵar. Osyndaı gaz ónerkásibi bar elde jel energııasyna negizdelgen sýtegi ónerkásibin nege damytpasqa? Onyń qazba baılyǵynyń quramynda jel qondyrǵylary men
zamanaýı elektronıkaǵa qajet sırek kezdesetin metaldar bar.
Qazaqtar kóliktik ınfraqurylymdy jaqsartýǵa talpynyp jatyr. Teńizge shyǵa almaıtyn elden taýarlardy tasý, baǵa básekelestigin saqtaý úshin
zamanaýı avtomobıl joldary, temir joldar, áýejaılar men qubyrlar qajet. Uly Jibek joly Qazaqstan arqyly ótti. Osy oraıda, memleket taǵy da Ortalyq Azııadaǵy eń úlken jeli bolýdy kózdeıdi. Al onyń keń-baıtaq jeri Qytaı men Eýrazııa naryǵyna organıkalyq azyq-túlikti kóp mólsherde bere alady. Tyson Foods taýyq pen sıyr etin óndirýge ınvestısııa salmaq.
Qazaqstannyń órkendeýi úshin bilikti dıplomatııa qajet, al qazaqtar ózderiniń dıplomatııalyq qabiletimen maqtanady. Eldiń birneshe emosııaly kórshisi bar. Qazaqstan soltústikte jáne soltústik-batysta Reseımen, shyǵysta Qytaımen, ońtústikte Qyrǵyzstanmen, О́zbekstanmen jáne Túrikmenstanmen shektesedi.
Jaqsy kórshilik daǵdylaryna súıene otyryp, qazaqstandyqtar Irlandııa, Shveısarııa jáne Fınlıandııa sııaqty daýlardy beıbit jolmen sheshýge ońtaıly alań usynatyn elderdiń shaǵyn tobyna qosylýdan úmittenedi.
Áleýmettik turaqtylyq týraly birneshe sóz aıtsam. Keıde munaı ken oryndarynda narazylyqtar men saılaýǵa qatysty sherýler ótti. Elde, negizinen, musylmandar turady. Dinı ártúrlilikke jol beriledi, tipti ony qoldaıdy. Men Nur-Sultandaǵy ǵıbadat oryndarynda rım-katolık epıskopymen, bas ravvınmen jáne protestanttyq pastormen sóılestim.
«Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy (AHQO) – qarjylyq qyzmetterdiń jyldam damyp kele jatqan ortalyǵy. Ol Dýbaı úlgisine súıenedi, qarjy men tehnologııa sektory, jasyl qarjy ortalyǵy men ıslamdyq qarjy ortalyǵymen maqtana alady. AHQO London bırjasymen birge fıntek jáne ýran kompanııalarynyń
IPO-syna qatysady.
Alaıda AHQO eldiń quqyqtyq júıesi áli de halyqaralyq standarttarǵa sáıkes kelmeıtinin moıyndap, Anglııa men Ýelstiń otstavkadaǵy Bas sýdıalary men isterdi júrgizetin – daýlardy sheshetin, azamattyq isterdi qarastyratyn, arbıtrajdy basqaratyn aǵylshyn sýdıalarynyń kómegimen aǵylshynnyń jalpy quqyǵyn qoldanady.
Shamasy, erik bar jerde árdaıym sheshim bar.
Levellın KING,
Forbes jýrnaly
