«Talıban» jeksenbide negizgi shabýylyn aıaqtap, Kabýlǵa jetip, prezıdent Ashraf Ganıdi elden qashýǵa májbúrledi.
Tálibter Aýǵanstandy is júzinde esh talassyz basyp alǵannan keıin AQSh prezıdenti Djo Baıdenniń AQSh pen koalısııa kúshterin elden shyǵarý týraly sheshiminiń qanshalyqty tıimdi bolǵany týraly suraq týyndaıdy. Alaıda qansha jerden paradoks kóringenimen, «Talıban» qozǵalysynyń jyldam ári jeńil túrde jeńiske jetýi Baıdenniń durys sheshim qabyldaǵanyn rastaıdy. Onyń ústine, ol keri sheshim qabyldamaýǵa tıis.
Aýǵanstannyń áskerı jáne basqarý – ınstıtýttarynyń tıimsizdigi men quldyraýy AQSh-tyń Kabýldaǵy úkimetti kúsheıtý áreketteri eldiń óz aıaǵyna turýǵa múmkindik beretinine kúmánmen qaraǵan Baıdenniń pikirin qoshtaıdy. Halyqaralyq qoǵamdastyq 20 jylǵa jýyq ýaqytyn sarp etip, myńdaǵan adamnyń ómirin qurban etip, trıllıondaǵan dollardy Aýǵanstanǵa jaqsylyq jasaýǵa jumsady. «Ál-Kaıdany» qurtýǵa, «Talıbandy» tize búktirýge, aýǵan áskerin qoldaýǵa, keńes berý, oqytý jáne jabdyqtaý, basqarý ınstıtýttaryn nyǵaıtýǵa jáne eldiń azamattyq qoǵamyna ınvestısııa salýǵa talpyndy.
Aıtarlyqtaı progress jasaldy, biraq jetkiliksiz. «Talıbannyń» tez ilgerileýi tipti jıyrmajyldyq turaqty qoldaý aýǵan ınstıtýttaryn qura almaǵanyn kórsetip berdi.
Munyń basty sebebi – mıssııa áý bastan-aq qate qurylǵan. Aýǵanstandy ortalyqtandyrylǵan, birtutas memleketke aınaldyrýǵa tyrysý aqymaqtyq boldy. Eldegi jer bederiniń qıyndyǵy, etnostyq kúrdeliligi, adamdardyń rýlyq jáne jerge bólinýi saıası ahýaldy turaqtandyra alǵan joq. Oǵan qosa kórshi memleketterdegi turaqsyzdyq, syrttan aralasýǵa qarsy óshpendilik sheteldikterdiń aralasýyn qaýipti etti.
Qaıda barsań da qutylmaıtyn mundaı ahýal Aýǵanstandy qazirgi zamanǵy memleketke aınaldyrýǵa baǵyttalǵan kez kelgen árekettiń sátsiz aıaqtalýyna sebep bolady. Baıden qol jetpeıtin maqsat izdeýdegi sátsiz talpynysty toqtatyp, áskerdi shyǵarý týraly qatań jáne durys tańdaý jasady.
Ásker shyǵarý máselesiniń durystyǵyn myna derek te qýattaıdy. Amerıka Qurama Shtattary memleket qurý maıdanynda jeńilse de, óziniń negizgi strategııalyq maqsatyna qol jetkizdi. Iаǵnı bolashaqta Amerıkaǵa nemese onyń odaqtastaryna Aýǵanstan terrıtorııasynan jasalýy yqtımal shabýyldardyń aldyn aldy. AQSh pen onyń seriktesteri Aýǵanstan men Pákistandaǵy «Ál-Kaıda» uıymyn joıdy. Sol sekildi «Islam memleketiniń» Aýǵanstan bóligi de joıyldy. Osylaısha, terrorıstik top Aýǵanstannan transulttyq shabýyldar jasaý qabiletinen aıyryldy.
Osy oraıda AQSh búkil álem boıynsha terrorızmmen kúresetin, tıisti aqparatty bólisetin jáne terrorıstik shabýyldardan ishki qorǵanysty kúsheıtetin seriktesterdiń ǵalamdyq jelisin qurdy. AQSh pen onyń odaqtastary 2001 jylǵy 11 qyrkúıektegi shabýylǵa qaraǵanda, áldeqaıda negizgi nysanaǵa aınalǵan. 2005 jyly Londonda bolǵan jarylystardan keıin «Ál-Kaıda» shetelde iri shabýyl júzege asyra alǵan joq.
Árıne, «Talıban» uıymy «Ál-Kaıdaǵa» nemese soǵan uqsas toptarǵa qaıtadan qaýipsiz aımaq bermeıtinine kepildik joq. Biraq oqıǵanyń bulaı órbýi ekitalaı. «Talıban» óz betinshe jaqsy áreket etti. Budan keıin «Ál-Kaıda» sekildi uıymdarmen seriktestikti jandandyrýǵa sebep joq. Sondaı-aq «Talıban» halyqaralyq zańdylyq pen qoldaýdy ıelengisi keledi. Sondyqtan sheteldik derjavalarǵa qarsy terrorlyq shabýyl uıymdastyrǵysy keletin toptarǵa tosqaýyl bolýy múmkin. Buǵan qosa bul toptar basqa jaqta ońaı jınalatyndyqtan, qaıtadan Aýǵanstanǵa aǵylý yqtımaldylyǵy shamaly.
Baıdenniń Aýǵanstandaǵy áskerı mıssııany toqtatý týraly sheshiminde qalǵany durys. О́ıtkeni bul amerıkalyq saılaýshylardyń erkine sáıkes keledi. Amerıka jurtshylyǵynyń kóbi, demokrattar men respýblıkashylar, Taıaý Shyǵystaǵy «máńgilik soǵystarǵa» qatysty shydamy taýsyldy. Donald Tramptyń saılanýyna ákelgen (jáne qaıta saılanýǵa jaqyndatqan) lıberaldy emes popýlızm amerıkalyqtardyń Taıaý Shyǵysqa qatysty ustanymy ózgergenin kórsetedi. Keıingi kezde pandemııanyń áserinen, ondaǵan jyldarǵa sozylǵan ekonomıkalyq qıynshylyq saldarynan AQSh jumysshylarynyń arasynda narazylyq kúsheıip, saılaýshylar arasynda salyqtan túsken dollardyń Kandagarǵa emes, Kanzasqa ketkenin qalaıtyndar sany artty.
Baıdenniń amerıkalyq demokratııany qalpyna keltirý jónindegi kúsh-jigerindegi jetistik, negizinen, ishki ınvestısııalarǵa baılanysty. Infraqurylym men áleýmettik saıasat týraly zań jobalary qazir Kongreste talqylanyp jatyr. Bul durys baǵyttaǵy mańyzdy qadamdar. Biraq syrtqy saıasattyń da mańyzy bar. Baıden «orta tapqa arnalǵan syrtqy saıasatty» júrgizýge ýáde bergende oǵan Amerıka jurtshylyǵynyń qoldaýyna ıe bolatyn memlekettik kásip brendin qoldana otyryp qol jetkizýi kerek.
Aýǵanstan jaqyn arada halyqaralyq qoǵamdastyqtyń qoldaýyn qajet etedi. Biraq AQSh bastaǵan áskerı mıssııa óz mindetin oryndady. О́kinishke qaraı, qazirgi ýaqytta halyqaralyq qoǵamdastyq jasaı alatyn tıimdi jumys – qarapaıym halyqtyń basyna túsken azapty jeńildetý, aýǵandyqtardy dıplomatııaǵa, ymyraǵa kelýge jáne ustamdylyq tanytýǵa kómektesý. О́ıtkeni elge qazirgi tańda beıbit jáne turaqty saıası tepe-teńdik qajet.
Charlz A. KÝPChAN,
Syrtqy qatynastar jónindegi keńestiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, Djordjtaýn ýnıversıtetiniń halyqaralyq ister jónindegi professory jáne Isolationism: A History of America’s Efforts to Shield Itself from the World kitabynyń avtory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
