Jýrnalıstik erlik

Serik aqyn KSRO deıtin tas­qa­maldaı alyp derjavanyń qabyrǵasy sógilip, erteń egemendik deıtin asyl armanymyzǵa qolymyz jeter-aý degen úmitpen júrgen kezde, 1991 jyl­dyń tamyzyndaǵy búlik bastalǵanda Nurmahan aǵasynyń qandaı erlik jasaǵanyn baıandap, óz usynysyn ortaǵa salǵan.

Bıyl Táýelsizdigimizge 30 jyl tolady. Ol bizge ońaı kelgen joq. Talaı qıyndyqty bastan keshtik. Osy jolda talaılar bastaryn báı­gege tikti. Basqalar jasaı almaı­tyn qadamdarǵa bardy. Sony baǵa­laýymyz kerek. Bul urpaqqa da ónege bolar edi.

«Ol sol kezde qazaq óz aldyna, aýzy dýaly orys jýrnalıstıkasy da aıta almaǵan sózdi aıtqan! Biraq ony óziniń qazaǵy da, oıy ozyq demokratııashyl orys kórshisi de túsingen joq... Ol kezde aqylymyz altaý, oıymyz jeteý bolǵan shyǵar? Sodan beri 30 jyl ótti. Esimizdi áli jıǵan joqpyz ba?» dep jazady Serik aqyn.

Taǵdyr shyǵar, biz úsh azamat: Nurmahan Orazbek, aqyn Sáken Ima­nasov jáne men jıi aralastyq. Nurekeńniń bizden jarty jyldaı úlkendigi boldy. Sodan da ony aǵa tuttyq. Ony «batyr qazaq» deıtinbiz.

Áńgimemizge kóbine sol tamyz bú­ligine qatysty oqıǵa arqaý bolatyn. О́zi de kóp jaıdy aıtyp berdi ǵoı, sóıtse de aqyrynda: «Osy­ny suraıtyndar kóp, bir maqala jaz­ǵanym jón-aý» degenge toqtaǵan. Sol «Almaǵaıyp zamanda adaspasaq dep edik» degen maqala «Egemen Qa­zaqstanda» jarııalanǵan.

«Ortalyq Qazaqstannyń» redaktory Nurmahan Orazbek – tártip­tiń adamy. Gazet materıaldaryn tańer­teń saǵat 11-12-ge deıin oqıtyn. Ol kezde redaksııa qyzmetkerleri asa bir qajettilik týyp jatpasa, ózin mazalamaıdy. Tártip solaı. Sol kúni, ıaǵnı 1991 jyldyń 19 tamyzy kúni sol tártipti gazettiń bólim meńgerýshisi Maral Hasenov buzdy. Bastyǵynyń unatpaǵanyn ańǵaryp, «Máskeýde birdeńe bolyp jatqan sııaqty» degendi aıtty. Radıony qosqan. Saırap tur. KSRO Joǵarǵy Keńesiniń tóraǵasy Lýkıanovtyń málimdemesin, KSRO vıse-prezıdenti G.Iаnaevtyń jar­lyǵyn, eldiń Tótenshe jaǵdaı jó­nindegi memlekettik komıtetiniń úndeýin dıktofonǵa jazyp aldy.

«Zamatta alasapyran oılar qap­tady, «bul sońǵy jyldardaǵy ózge­risterge qarsy jasalǵan tóńkeris» degen baılam birden keldi», deı­di Nurekeń. Ol orys áriptesi, «In­dýstrıalnaıa Karaganda» gaze­tiniń bas redaktory Edýard Shıroko­bo­ro­dovqa kirip, «mynaǵan birdeńe deý kerek-aý» degendi aıtty. Al ol: «Biz ne aıtamyz?» deıdi sharasyzdyq bildirip, qorǵalaqtap. Obkomǵa aıta almaısyń. Olarda pikir joq. Joǵaryǵa qaraıdy. Endi bar áńgime ózine tirelip tur.

Saǵat 12-de qyzmetkerler lezde­mege jınaldy. Redaktor ózi ǵana qys­qa sóıledi: «Sumdyq oqıǵalar bolyp jatyr, halyqqa onyń aq-qarasyn túsindirý – bizge mindet. Lýkıanovtyń málimdemesin, Tóten­she komıtettiń úndeýin nómirge ber­meımiz. Iаnaevtyń jarlyǵyn ǵana jarııalaımyz, basqasy ózimizdiń materıal bolady, birinshi betten oryn qaldyryńdar», dedi redaktor. Sóıtti de, qyzmetkerler shyǵyp ket­ken soń, esikti ishten bekitip, ús­telge otyrdy. Biraz oıdan keıin «Jek­senbiden dúısenbige qaraǵan túni Keńes Odaǵynda tóńkeris jasaldy» degen sóılem jazyldy. Bul ga­zetshiler tilinde «shápki», jalpy ta­qyryp. Sonan soń «Iá, bul – tóń­keris» degen taqyryp. Odan ári, Nurekeńniń ózi aıtqandaı «qalamnyń qýaty biledi».

Osylaısha, Qazaqstanda ǵana emes-aý, búkil KSRO deıtin elde esh­kim aıta almaǵan oılarǵa qurylǵan ma­qala dúnıege keldi. «Iá, bul – tóń­keris» dep ataldy. Erteńinde «Ortalyq Qazaqstan» gazetinde ja­­­ryq kórdi. Ony qazir tolyq qaı­­­­talap kóshirip jazýdyń reti joq, keıbir úzindilerin keltirýmen shekteleıik: «...Iá, kóregen sarapshylar áldeqashan aıtqan dıktatýra qateri is júzine aınaldy. Zańdy saılanǵan prezıdenttiń densaýlyǵy kenetten nasharlap, eldi basqara almaıtyn jaǵdaıǵa jetti degen qyp-qyzyl ótirikke sene qoıatyn aqymaq búginde... tabyla qoımas.

Iá, bul qyp-qyzyl tóńkeris. Oǵan keńes basshylary atynan ja­rııa­lanǵan málimdemelerge kimderdiń qol qoıǵanyn baıqasańyz da kóz je­tedi (tizim keltirilgen).

Iá, bul tóńkeris. Jáne ol, eń aldy­men, «Egemen memleketter Odaǵy týraly shartqa» qarsy baǵyttalǵan...tóńkeris qalyptasa bastalǵan demo­kratııaǵa qarsy jasalǵan...

Tóńkeris jasaýshylar «Konstı­týsııany saqtaýǵa» silteme jasaıdy. Biraq olardyń ózderi Konstıtýsııany tárk etip otyr... Olardyń kúni erteń tarıhtyń «qara taqtasyna» jazylatynyna eshqandaı kúmán bolmasa kerek. Joǵarydaǵy habarlar berilip bolǵan soń, radıo men teledıdardan ádettegi habarlar, kóńildi mýzyka berilip jatty. Joq, bul kúni qaraly, azaly mýzy­ka berilýi kerek edi. О́ıtkeni bul – biz­diń elde demokratııa jerlengen kún».

Alǵashynda maqalany osylaı aıaq­tap, terýge jibergen. Ony qaı­ta oqyp otyryp, oıǵa keldi. Sol tóńkerisshiler birjola bılikke ke­ler bolsa, eshkimdi aıamaıtyny anyq. О́zin qoıshy, mynaý gazettegi qyz­metkerlerine zııany tıip ketpeı me degen oı redaktordy qajaı bergen. Materıaldy qaıta aldyryp, oǵan mynadaı mátin qosty: «Sońǵy aıtarym: bul – asyǵys jazba qaıǵyly habardan týǵan alǵashqy áser. Jeke pikirim. Erteń tótenshe jaǵdaı degen jeleýmen qara túnek kúnder týa qalsa, redaksııa kollektıviniń basqa birde-bir múshesin aıyptamaýdy ótinemin».

Bul – naǵyz basyn báıgege tigý edi. Muny redaktordyń ózi de, bas­qalar da uqty. Olar redaktordy raıy­nan qaıtarýǵa biraz áreket ja­sady, biraq Nurmahan raıynan qaıtqan joq. Sol tamyz búligine qatysty «Orta­lyq Qazaqstan» taǵy da tórt maqala jarııalady. Búlikti aıyptap. Eldegi barlyq bılik oryndary ne isterin bilmeı, basqalarǵa jón-josyq ta aıta almaı qalǵan kezde, áliptiń aıaǵyn baǵyp, resmı materıaldarmen shek­telgen kóp gazet keıin búlik basylǵan soń, ony ǵaıbattap kóp shýlady. Sonda sol tamyz búligin aldyn ala aıyptaǵan bir basylym ne bir jýrnalıst Reseıde de bolǵan joq. Sondaı bireýler tabylǵanda ony qazir paıǵambarǵa teńep, qalaı marapattar edi! Ondaı adam tek Qazaqstannan shyqty. Ol oblystyq gazettiń redaktory Nurmahan Orazbek edi...

Keıin bul taqyryp talaı ret áńgi­memizge arqaý boldy.

– Bul qadamǵa qalaı bardyńyz? – deımiz ǵoı. – Analar bılikke kelse, bas ketetin jaıt ǵoı.

– Áı, Sáken, basqany qaıdam, mundaı qadamǵa sen barar ediń ǵoı... «Ar aldynda men ózimdi árdaıym, Dar al­dynda turǵandaı-aq sezinem» de­gen sózdi aıtqan sensiń. Redaktor bol­ǵa­nyńda, barar ediń. Al myna Ma­ma­dııar «Jetisýda» redaktor ke­zinde Jeltoqsan oqıǵasyna qatys­qan­dardyń qasqaıyp turǵan sý­retin ba­syp, jazaǵa ushyrady: partııa­dan qýy­lyp, oblystyq gazet redak­tor­ly­ǵynan aýdandyq gazettiń korrek­torlyǵyna deıin domalady. Shynyn aıtsam, sol maqalany jazyp otyryp, Jeltoqsan oqıǵasyna baılanysty my­na Mamadııarmen birge ózimniń kere­met syılaıtyn rý­hanı aǵam, bas­tyǵym, KazTAG-tyń dırektory bolǵan Jumaǵalı Ysmaǵulovtyń Ortalyq Komıtettiń bıýrosynda jumystan qýyl­ǵanyn da esime alǵam. Solardan meniń janym artyq pa degenmin.

– Endi, Nureke, biz ondaı qadamǵa aıaǵy solaı bolaryn bilmeı bardyq, al siz bilip bardyńyz, – dep men sózge aralastym. – Ekeýi eki basqa...

– Áı, osy meni maqtaı bergen­derińdi qoıyńdarshy, – dedi Nur­mahan aǵamyz qabaq shytyp.

Osy jerde aıtatyn bir jaıt: ol jalpy ózi týraly maqtańqyrap aıtqanǵa ájeptáýir qysylyp, áńgi­meni ázilge buryp, «muny meniń ornymda basqa da jasar edi ǵoı» degenge tireıtin. Al basqa eshkim jasaı almaǵan tamyz búligine qatysty áreketi sııaqty jaılar Nurmahan aǵamyzdyń basynan kóp ótken. Son­daı taǵy bir jaıt eske oralyp otyr.

Bul da onyń «Ortalyq Qazaq­standa» bas redaktor bolyp turǵan kezinde bolǵan. Ol óz gazetinde áli kommýnısterdiń degeni bolyp turǵan kezde «Barlyq elderdiń proletarlary, birigińder!» degen urandy alyp tastap, onyń qazaqtyń «Bas kespek bolsa da, til kespek joq!» degen ma­qa­lymen almastyrdy. Bul da bas báıgege tigiletin jaıt. Tigilgende, ju­mystan alady da tastaıdy. Bul uran­nyń qudireti sonshalyq, sol zaman­da onsyz kún joqtaı edi. Ol sonaý «Pravdadan» bastap, KSRO-da shyǵatyn barlyq gazetterdiń, tipti mektepterdegi qabyrǵa gazetteriniń mańdaıyna jazylatyn. Partııanyń Ortalyq Komıteti ǵana emes, barlyq oblystyq, aýdandyq komıtetteriniń isqaǵazdarynda da osy uran jazylar edi. Al redaktor N.Orazbek oblystyq partııa komıtetiniń organy sanalatyn gazetten ony alǵan da tastaǵan. Kóp adamnyń oǵan barmaq túgil, bul jaıynda oılaýǵa júregi shaılyǵatyn zaman edi ǵoı.

Bul jańalyqty estip, gazetten kózimen kórip, obkomnyń ıdeologııa jónindegi hatshysy baıbalam saldy. Redaktor abdyramaı qoryqpaı ja­ýap berdi. Biz tek proletarıattyń ǵana emes, jalpy halyqtyń múddesin oılaı­myz. Ýaqyt ózgerdi, zaman óz­gerdi, uran da ózgeredi, degendi aıt­qan redaktor. Obkom hatshysy kóp daý­laspady. Bul adamdy ýáj­ben ońaı jeńe almaıtynyn bildi. Qorqytqanǵa da kónbeı­di. Onyń burynǵy áreketterinen de habardar. Birde obkomnyń bıýrosynda soǵan múshelikke kandı­dat KGB-nyń oblystyq komı­teti­niń bas­tyǵy Davydov degen ob­lystyq «In­dýstrıalnaıa Kara­gan­da» gaze­tiniń re­daktory E.Shıroko­boro­dov­qa orynsyz tıisip, qatty-qat­ty sóz aıtqanda, onyń qazaq áriptesi Nurmahan ornynan turǵan. «Siz osy kimsiz? – degen ol álgi bastyqqa qarap. – Bul bolsa júz myńnan astam danamen taraıtyn oblystyq gazettiń bas redaktory, oǵan aıqaılaıtyn, jábirleıtin qandaı qaqyńyz bar? Álde KGB-ge sondaı quqyq berilip pe edi?». Sonda Davydov ta, obkomnyń birinshi hatshysy Lokotýnın de úndeı almaǵan. Al basqalar qazaq gazetiniń redaktory­na endi basqasha qaraıtyn boldy. Ideologııa jónindegi hatshy da ony umytpaǵan. Sodan da uzaqqa barmaı toqtady. Nurmahannyń ózi sol urandy aýystyrý áreketin keıingi tamyz búli­gine qarsy turýdyń aldyndaǵy jat­tyǵýdaı kóretinin aıtqany bar.

Sodan beri 30 jyl ótse de, tek jýr­nalısteri ǵana emes, jalpy Or­ta­lyq Qazaqstan halqy jalyndy jýrna­lıst Nurmahan Orazbekti umyt­paı­dy. Árkez esterine alyp, qur­met­terin bildirip turady. Aqyn Serik Aqsuń­qardyń áńgimesi de so­nyń bir kórinisi.

Tek qaraǵandylyqtar ǵana emes, Nurmahan Orazbekteı azamatty ózi­mizdiń zııaly qaýym, ásirese, qa­lam ustaǵan qaýym jaqsy biledi. Ol ja­ıyndaǵy sózder keń-baıtaq elimiz­diń tus-tusynan-aq estiletini janymyzdy jadyratady. Solardyń qaı-qaısysy da ony batyr jýrnalıst dep baǵalaıdy.

Sol 1991 jyldyń 19 qazanynda Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń sezi ótti. Sonda ardager jýrnalıst Sapabek Ásipov tebirenip sóı­lep, jurttyń nazaryn aýdardy: «Qu­daıǵa shúkir, bizde aqyldy da bilim­di, taıaqtan taısalmaı, semserden ses­kenbeı, shyndyqty aıta biletin ba­tyl qalamgerler barshylyq. So­lar­dyń biri ǵana emes, biregeıi Qara­ǵandy oblystyq gazetiniń redak­tory Nurmahan Orazbekovtiń azamattyq erligi keshegi GKChP búligi kezinde aıqyn kórindi. Ol gazetke arnaıy ma­qala jazyp, búlikshilerge baǵynbaýǵa, olarmen ashyq aıqasqa shaqyrdy. Osy joly da qandaı jazany qabyldaýǵa ázir ekenin málimdedi. Azattyq úshin, demokratııa úshin jasalǵan erlik dep osyndaıdy aıtsaq kerek. Aınalaıyn Nurmahan, sol erligiń úshin men seniń aldyńda aq shashty basymdy ıemin».

Bul sózderdi Nurmahannyń ózi de estigen. «Aǵadan alǵan alǵys bárinen qymbat» degeni bar.

Nurmahan dúnıeden ozǵan soń ol jaıynda birneshe kitap shyqty, gazet-jýrnaldarda talaı maqalalar jaryq kórdi. Úlken qaıratker tulǵanyń aty óshpeıtinine qýanamyz. Bizdiń búgingi aıtqanymyz da, qurmetimiz de oǵan qajet emes, urpaqqa qajet. Solar óne­ge alý úshin.

Táýelsizdigimizdiń 30 jyldy­ǵyn­da, sol jolda qasqaıyp kúresken tul­ǵa­larymyzdy eske alyp, olardyń qaırat­kerligin baǵalaý – búgingilerge paryz.

Mamadııar JAQYP,

Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi