Tarıh • 27 Tamyz, 2021

Úsh myń jyl buryn quıylǵan jamby

201 ret kórsetildi

Jamby degenimiz – kóne túrik tilinde «ıambý», ıaǵnı quımaly altyn nemese kúmis uǵymyn bildiredi. Jamby – iri qara nemese usaq maldyń tuıaǵy músindes bolǵandyqtan, taıtuıaq, qoıtuıaq, attuıaq, asyq jamby, besik jamby, túıekóz jamby, qoıbas jamby, t.b. dep atalǵan. Jambynyń jasalǵan materıalyna baılanysty: aq kúmisten jasalǵan bolsa, «aq jamby», altynnan jasalsa, «altyn jamby» dep te ataǵan.

Al myna sýrette ózderińiz kórip otyrǵan kúmis jamby osydan 3 366 jyl buryn Mysyr perǵaýyny Týtanhamonnyń saraıynda qu­ıylǵan deıdi. Zertteýshilerdiń aıtýy boıynsha bul kúmis jamby óz zamanynda aqshanyń ornyna júrgen kórinedi. Sondyqtan da jamby erte dáýirde, Orta ǵasyrda baǵaly ekvıvalent retinde tanymal bolǵany jaıly derek bar.

Osy oraıda, kóshpendiler beıbit kún­deri jaýyngerlik saıys uıymdastyryp, mergenderdi altyn nemese kúmis jamby attyrý arqyly qabilet-qarymyn synaıtyn bolǵan. Bundaǵy basty maqsat: birinshiden, áskerı-jaýyngerlik daıyndyqty jetildirý bolsa, ekinshiden el arasyndaǵy mergenderdi (sadaqshylardy) anyqtap, olardy kótermeleý úshin qajet bolǵan, úshinshiden, synalǵan sadaqshylardan arnaıy top jasaqtap, soǵys kezinde kúshtik qurylym retinde paıdalanǵan.

Sóıtip, qazaqta «Jamby atý» deıtin dás­túrli oıyn paıda bolǵan. Bul týraly ba­tyrlyq dastandarda kóp aıtylady. Mysaly, Qo­bylandy batyr aı astyna tigilgen aq jambyny atyp alyp, aqysyna Qurtqa sulýdy alǵan.

Qazaq etnografııasynan jambynyń «Aı­qabaq atý» degen túrin bilemiz. Aıqabaq jam­bydan aýyr, kólemi aı pishindes, som kúmisten quıylǵan buıym. «Aıqabaqty» uzyn syryqtyń basyna, mólsherli jerge ilip qoıa­dy. Ony mergen sadaqshy attyń ústinde shaýyp kele jatyp dál atyp túsirýi kerek. Bul sadaq­shylardyń eń joǵary deńgeıdegi jarysy. О́te úlken merekelerde ǵana oınalady. Atyp túsirgen mergen qymbat buıymdy ózi alady. Bir sózben aıtqanda, burynǵy kezde jaýyngerler ońaı mal tabý úshin mergen bolýy qajet edi.

 

Sońǵy jańalyqtar

Pavlodarda jer astynan sý atqylady

Aımaqtar • Búgin, 14:25

12 tamyzǵa arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 10:30

Birqatar óńirde aýa sapasy nasharlady

Ekologııa • Búgin, 09:45

2186 adam koronavırýstan jazylyp shyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:30

Baqytjan Saǵyntaev jańa qyzmetke saılandy

Taǵaıyndaý • Búgin, 09:22

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Búgin, 09:13

Bir kúnde 1643 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:00

1/16 fınalǵa shyǵa almady

Tennıs • Búgin, 08:45

Uqsas jańalyqtar