Iаǵnı memlekettiń eń qymbat qundylyǵy – adam. Demek memleket jáne memlekettik organdar qarapaıym adamnyń quqyqtary úshin jumys isteýi kerek.
Osy qaǵıdattar Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev jarııalaǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket», «Ádil qoǵam men tıimdi memleket» tujyrymdamalarynda iske asyrylýda. Olar demokratııa, adam quqyqtary men bostandyqtarynyń basymdyǵy týraly, ıdeologııalyq jáne saıası sanalýandyq, barlyǵynyń zań men sot aldyndaǵy teńdigi týraly, ádil sot arqyly qorǵalý quqyǵy, kez kelgen negizder boıynsha kemsitýshilikke tyıym salý týraly, azamattyń memleketti basqarýdaǵy quqyǵy, saılaý jáne saılaný quqyǵy týraly, qoǵamdyq baqylaý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly konstıtýsııalyq prınsıpter men normalardy aıqyn kórsetedi.
Bılik pen azamattyq qoǵamnyń tikeleı dıaloginiń mańyzdy ınstıtýty – Ulttyq qoǵamdyq senim keńesin (UQSK) qurý memlekettiń demokratııalyq qundylyqtarǵa, quqyq ústemdigi jáne adam quqyqtary qaǵıdattaryna baǵyttalǵan progressıvti qadam jáne mańyzdy oqıǵa boldy. Naq osy alańda Memleket basshysy saıası reformalardyń mańyzdy ári qajetti paketterin atap ótti. Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń bastamalaryn iske asyrý aıasynda 17 zań, Prezıdenttiń úsh Jarlyǵy, mınıstrlikterdiń 28 buıryǵy men Úkimet qaýlylary qysqa merzim ishinde qabyldandy. Osynyń barlyǵy progressıvti demokratııalyq memleketti qurýǵa jáne eń bastysy Konstıtýsııa qaǵıdattary men normalaryn iske asyrýǵa baǵyttalǵan.
Osyǵan oraı, respýblıkalyq zań konsýltanttary alqasynyń uıymdastyrýymen «Bilikti zań kómegin alýǵa jáne sot arqyly qorǵalý quqyǵyna konstıtýsııalyq qaǵıdattardy iske asyrý» taqyrybynda dóńgelek ústel ótti.
Respýblıkalyq alqa tóraǵasy, professor, zań ǵylymdarynyń kandıdaty Serik Aqylbaı Qazaqstan halqy referendýmda qoldanystaǵy Konstıtýsııaǵa daýys berý arqyly óz tańdaýyn jasaǵanyn atap ótti. Konstıtýsııanyń fılosofııasy onyń kirispesinde beınelengen, onda bizdiń álemdegi alǵa jyljýymyzdyń qundylyq baǵdarlary naqty kórsetilgen: «Biz, ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerinde memlekettilik qura otyryp, ózimizdi erkindik, teńdik jáne tatýlyq murattaryna berilgen beıbitshil azamattyq qoǵam dep uǵyna otyryp, dúnıejúzilik qoǵamdastyqta laıyqty oryn alýdy tileı otyryp, qazirgi jáne bolashaq urpaqtar aldyndaǵy joǵary jaýapkershiligimizdi sezine otyryp, ózimizdiń egemendik quqyǵymyzdy negizge ala otyryp, osy Konstıtýsııany qabyldaımyz. Munyń tereń máni bar.
Men, zań ǵylymdarynyń doktory, professor retinde elimizdiń Konstıtýsııasy adam quqyqtary salasyndaǵy barlyq halyqaralyq standartqa, adam quqyqtary týraly Bıllge, Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktige, Adam quqyqtary men negizgi bostandyqtaryn qorǵaý týraly Eýropalyq konvensııaǵa sáıkes keledi dep kórsetken bolatynmyn. Bul Eýropa Keńesiniń Venesııa komıssııasynyń sheshimderinde aıtylǵan. Búgingi kúni adam quqyqtary týraly konstıtýsııalyq normalardy iske asyrý, zańdar men zańǵa táýeldi aktilerdiń Konstıtýsııaǵa sáıkes kelýi, oǵan tıimdi konstıtýsııalyq baqylaý júzege asyrylýy úshin tolyqqandy jáne tıimdi zań jobalaý jumysy mańyzdy bolyp sanalady. Osy baǵyttaǵy úlken jumys áli alda».
Qazaqstan Zańgerler odaǵy Nur-Sultan qalalyq fılıalynyń tóraǵasy Serik Berkamalov Konstıtýsııanyń 13-baby – «árkim óz quqyqtary men bostandyqtaryn sot arqyly qorǵaýǵa quqyly jáne bilikti zań kómegin alýǵa quqyly» dep atap ótti. Zań konsýltanttarynyń bilikti zań kómegin kórsetýiniń memlekettik, qoǵamdyq, quqyqtyq mańyzy bar, sebebi bul jeke azamattarǵa, uıymdarǵa jáne basqa da sýbektilerge qajet, sonymen qatar memlekettiń ózine de qajet. Ol sondaı-aq biryńǵaı respýblıkalyq alqa jáne osy ınstıtýt pen atalǵan quqyqtyq qatynastardy odan ári damytý týraly Konstıtýsııalyq Keńes sheshiminiń oryndylyǵyn atap kórsetti.
Nur-Sultan qalasynyń zań konsýltanttary palatasynyń tóraǵasy Ánýarbek Sqaqov zań kómegin qajet etetin adamdardyń tobyn keńeıtý kerek ekenine jáne Pro bono kómegi muqtajdyǵyna nazar aýdardy. Sonymen qatar zańgerlerdi irikteýge qatań talaptar qoıý qajet, óıtkeni álemde zańger elıtalyq jáne jaýapty mamandyqtardyń biri bolyp sanalady.
Dóńgelek ústelde kóterilgen máselelerdi talqylaý elimizde jetispeıtin bilikti zań kómegin jetildirý qajettigin kórsetti. Oǵan elimizge tanymal zańgerler, ǵylymı qyzmetkerler, ÚEU jáne BAQ ókilderi qatysty.
Qazirgi tańda Memleket basshysy júrgizip jatqan barlyq reforma – demokratııalandyrý, qoǵamdyq qatynastardy yryqtandyrý, azamattarymyzdyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýdyń tıimdiligin arttyrý baǵytynda alǵa jyljý ekenin atap ótkenimiz jón.
Marat BAShIMOV,
Eýropalyq quqyq jáne adam quqyqtary saraptamalyq ınstıtýtynyń dırektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor
