Adamǵa bir-aq aýyz sózben baǵa bere salǵan bizdiń jurttan basqa qandaı halyq bar eken?! Eshqandaı pafossyz aıtyp otyrmyz. «E, pende ǵoı» degen anyqtamanyń maǵynasyn buryn asa uqpadyq pa, álde nemketti qaradyq pa, mańyzyna boılamappyz. Sóıtsek, osy bir teńeýdiń artyna adamı zattyń boıyndaǵy bar jaman qasıetti jıyp-terip syıǵyza salǵan eken ǵoı.
Adamǵa bir-aq aýyz sózben baǵa bere salǵan bizdiń jurttan basqa qandaı halyq bar eken?! Eshqandaı pafossyz aıtyp otyrmyz. «E, pende ǵoı» degen anyqtamanyń maǵynasyn buryn asa uqpadyq pa, álde nemketti qaradyq pa, mańyzyna boılamappyz. Sóıtsek, osy bir teńeýdiń artyna adamı zattyń boıyndaǵy bar jaman qasıetti jıyp-terip syıǵyza salǵan eken ǵoı.
Kúndelikti ómirde pendelikpen betpe-bet kelesiz. Biraq asa eleı qoımaısyz. О́ıtkeni, etińiz ólip ketken. Búginde bas paıdasynan artyq eshteńeni oılamaıtyn, retine qaraı seni de óziniń maqsatyna paıdalanyp qalǵysy kelip turatyndardyń qarasy mol bolǵandyqtan shyǵar, bul. Sol sebepti, «pendelik qoı», dep qoıyp júre beresiz. Al keıde... kúıip ketesiz.
Ulttyń sózin sóılegen bolyp, uıqysy buzylyp, uıyqtan shyǵarar jol izdep áýre-sarsańǵa túskendeı keıipte kóringenmen týra maǵynasynda halqy úshin qolyn qımyldatpaıtyn, bylaıǵy kezde «bu qazaq adam bolmaıdy» dep otyratyn kókelerdi kezdestirgende eriksiz ashynasyń. Sebebi, ol bergi jaǵymen jurttyń qulaǵyna jaǵymdy sóz aıtyp, el aldynda upaıyn túgendep turǵanymen, shyn máninde Alashyń adyra qalsa da báribir...
Ensıklopedııalyq bilimi zor, bilmeıtini jerdiń astynda bir aǵam bar. Maman retinde ǵajap! О́z salasynyń maıtalmany naǵyz. Qolyna alǵan isin qulpyrtyp-aq jiberedi. Arǵy-bergi tarıhtan áńgime bastaǵanda aýyzdyǵa sóz, aıaqtyǵa jol bermeıdi. Naqty faktilerdi tizbelep aldyńa qoıǵanda oǵan qarsy ýáj aıtýdyń ózi artyq ekenin sanańda azǵantaı ǵana túısik bolsa, birden túsinesiń. Al jaıshylyqta tipti tanymaısyz. Boqtyq aralas sózden aýzy bosamaıdy. Reti kelse, qaramaǵyndaǵylarǵa judyryq ala júgirýden qashpaıdy. Eń qıyny, bes ýaqyt sájdege jyǵylyp júrse de, anda-munda ashy sýdan tatyp alady. Sylqııa toıǵanyn da kórgenbiz...
Taǵy bir kisini tanımyn. Egde adam. Esti aǵam. Bu kisiniń baspasózde qazaq qyzdary týraly jazǵan maqalalaryn oqysańyz, jylaısyz. Qazaq tarıhynda ótken analarymyz týraly talaı qalam terbep, búgingi sulýlardy sondaı bolýǵa shaqyrdy, nasıhat qyldy. Jaqynda elge kelgen. Dalada jatqan aq qardaı basy bar. Qonaqúıdiń aldynan shyǵa bergenbiz. Úrip aýyzǵa salǵandaı boıjetken óte berdi aldymyzdan. Eki kózi baǵjań ete qalyp, kári buǵaǵy búlk etip álgi qyzdyń sońynan ilese ketti. Uzaq áńgimelesti. Sosyn qaıta oraldy. Telefon nómirin alyp qalypty. Birer kúnnen soń áýejaıǵa shyǵaryp salaıyn dep taǵy bardym. Men kirgende, ótkendegi boıjetken álgi kisiniń bólmesinen shyǵyp kele jatyr eken. Jol boıy qazaq qyzdarynyń qadir-qasıeti, qoǵamdaǵy, er azamattyń ómirindegi róli týraly aıtty. Sóıtti de, «baıaǵy analarymyzdyń barlyǵy arly bolǵan ǵoı. Búgingi qyzdar buzylyp ketken» dep bir-aq qaıyrdy. «Al sonda olardy buzyp júrgen kim?» degen saýal meniń kókeıimde qalyp qoıdy...
Jáne bir jaryqtyq bar. Táýelsizdik alǵannan beri til týraly talmaı jazyp, aıtyp keledi. Reti kelgen jerdiń barlyǵynda qazaq tiliniń múshkil halin jyr etedi. Tildi damytýdy, kóterýdi, jalpyulttyq sıpat alǵanyn armandaıdy. Jaqynda bildim. Osy kisiniń nemeresi orys mektebinde oqıdy eken. Jaraıdy, balasy Keńes ókimeti tusynda týdy, ósti, tárbıelendi. Qazaq mektebi bolmady. Bolǵan kúnniń ózinde, saıasat jóndi emes edi. Al endi azat Qazaqstanda ómirge kelgen nemeresin nege qazaq mektebine bermeıdi? Sonda onyń týǵan tilimiz úshin shyryldaǵanynan ne paıda?..
Búginde ánshi pir bolǵan zaman. Gazet-jýrnaldy ashyp qalsań, teledıdardy qosyp qalsań, radıony basyp qalsań ánshi otyrady. Aqyl aıtady. О́ner týraly tolǵaıdy. О́mir jaıynda syr shertedi. Tárbıe men tálim úıretedi. Qysqasy, qazirgi ánshi ámbebap. Deı turǵanmen, siz solardyń sahna syrtyndaǵy ómirin kórdińiz be? Kórmeı-aq qoıyńyz. Shyn aıtam...
Osy bir jerde myna bir eki oqıǵa oıǵa oralyp otyr. О́tkende bizdiń aımaqta táp-táýir qyzmette otyrǵan, elge bıligin ótkizip, sózin júrgizetin bir kisi habarlasty. Az-kem amandyq-saýlyqtan soń áńgimeniń aýany áldeqaıda burylyp ketti. Kóktemde kók qýǵan qoıdaı bolǵan sózi ár tustan bir shyǵady. Tórkinin uqsaq ta, túbi qalaı bolar eken dep kútip otyrmyz. Sodan jarty saǵattan soń negizgi máselege kelip tireldik qoı. Sóıtsek, bizdiń basylymǵa maqalasyn shyǵarý kerek eken. Baǵanadan beri bıpazdap otyrǵany osy bolyp shyqty. Qıylyp suraǵan soń, kóńilin qaldyrmaıyq dedik-aý. Basshylyqtyń razylyǵyn aldyq. Sonan soń baryp qana iske kiristik. Ana adamǵa maqalanyń kólemdi bolmaıtynyn, gazet betinde orynnyń az ekenin túsindirgenbiz. Ertesi sala qulash maqala poshtamyzda jatyr eken. Kóz maıymyzdy taýysyp, artyq jerin alyp, kem-ketigin qosyp, Astanaǵa saýyrynan sıpap jiberdik. Osydan keıin telefonǵa kúnde tynym joq. Jaǵdaıymyzdy bilgen bolyp, maqalasynyń jaıyn suraıdy. Odan kómekshileri arqyly habarlasady. Qysqasy, birneshe kún boıyna bizdiń ómirimizden molynan maǵlumat alyp turdy ǵoı. Maqalasy shyǵar kúni ádettegideı jaǵdaıdy bildi. Sonan soń bir shetin áńgimeniń ushyn shyǵardy. – Men maqalamdy qaıta qarap shyqtym,– deıdi óte bir zııaly daýyspen. – О́zi bizdiń jumysymyzdyń aıǵaǵyndaı bolǵan, halyqqa paıdaly aqparatty jetkizerlikteı maqala bolyp shyǵypty. Endi osyny gazetke tutastaı bassań qaıtedi? Biz maqalanyń daıyndalyp Astanaǵa ketkenin, endi qaıta qaramaıtynymyzdy, ári-beriden soń kólemi artyq ekenin aıtyp jatyrmyz. Túsinbeıdi. Olaı aıttyq, bulaı aıttyq. Uqtyra almaı qoıdyq. Sosyn qatty ketýge týra keldi. Aýyr sózden soń baryp qana ekpinin basty. Mine, sizge pendeliktiń úlken kórinisi. О́lerdegi sózin aıtyp, qandaı kólemde bolmasyn maqalasyn shyǵaryp berýdi ótindi me? О́tindi. Biz moınymyzǵa aldyq pa? Aldyq. Ýaqytynda jasap otyrmyz ba? Otyrmyz. Endi ne kerek? Al ol aldyndaǵy kelisimdi umytyp, maqul degen saıyn aqyly tasyp, bolmashy dúnıesiniń bárin kóldeı etip gazetke bergisi keledi. Pendelik emeı nemene? Barǵa – qanaǵat, joqqa – salaýat degen uǵymnan pendeliginiń asyp ketip turǵanyn kórsetpeı me osy kórinis? Biz osylaı túsinemiz.
Baıqap qarańyzshy, adamdar betperde kıip alyp ómir súrip júr. Ár pendeniń óz perdesi bar. Pendeniń bergi beti keremet. Al perdeniń arǵy jaǵy tym kúńgirt. Já-já, qolyńyzdy betime qaraı júgirtpeńiz! Meniń de óz betperdem bar...
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan».
Qyzylorda oblysy.
