Quramynda Y.Altynsarın memorıaldyq mýzeıiniń dırektory Marǵulan Ospanov, oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi basshysynyń orynbasary Elmıra Ergeshqyzy, oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń bas mamany Aıman Magazýmova, «Kazpravda» gazetiniń tilshisi Marııa Shılo, vıdeobloger, fotograf Georgıı Shapovalov, «Saryarqaavtoprom» seriktestiginiń ókili Saıat Júsipov jáne osy seriktestiktiń 5-6 jumysshysy bar ekspedısııany ólke tarıhynyń bilgiri, Ybyraı Altynsarın muralaryn nasıhattaýshy, A.Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı ýnıversıtetiniń professory Qalqaman Jaqyp aǵamyz bastap júrdi.
Baraq batyr kesenesi
«Atamekendikterdi» Sarykól aýdany ákiminiń orynbasary Danııar Sháripbaev pen Sorochın aýyldyq okrýginiń ákimi Ermek Shapaǵulov kúre joldyń boıynan kútip alyp, batyrdyń kesenesine qaraı jol bastady. Jolshybaı aýyl ákimi Baraq batyrǵa táý etip kelýshilerdiń bıyl da kóp ekenin aıtty. Ermek Shapaǵulovtyń sózinshe, jan-jaqtan aǵylǵan jurt kóbine dertine shıpa izdep keledi. «Ásirese, juma, senbi kúnderi kelýshilerdiń sany júzden asyp ketedi. Tipti reseılikter de jıi keledi. Mundaǵy kelýshiler túneıtin jalǵyz úı tarlyq ete bastaǵan soń, 2018 jyly ekinshi úıdi kóterdik, janyna jazǵy ashana saldyq», dedi aýyl ákimi. Kesene Sarykól aýdany, Krylov aýylynan 12 shaqyrym jerde ornalasqan.
Batyrdyń jatqan jerine alys-jaqynnan zııarat etip kelip jatqan jurt legi eki ǵasyrdan beri tolastaǵan emes. 1996 jyly jańartylǵan keseneniń aldynda kóneden saqtalǵan, arab qaripteri qashalyp jazylǵan qulyptas tur. Keseneniń irgesi tas kirpishten turǵyzylyp, kireberis qaqpasy keramıkalyq kirpishten salynǵan. Dýlyǵa pishindes kúmbezi myryshpen qaptalypty. Mańynda tereń qudyq, zııarat etýshiler as-aýqatyn daıarlaıtyn ashana jáne eki úı bar.
Kesene basynda bizdi jergilikti turǵyndar qarsy aldy. Sol jerde quran oqylyp, Baraq batyrdyń rýhyna taǵzym etip, duǵa baǵyshtadyq. Batyrdyń tikeleı urpaǵy Tóremurat Ádibaevtyń aıtýynsha, Baraq batyr 93 jasynda dúnıeden ozǵan. Urpaqtaryna ósıet etip: «Meni alyp bara alsańdar, Túrkistanǵa Qoja Ahmet Iаsaýıdiń kesenesine, ákemniń janyna jerlersińder. Eger alyp bara almasańdar osy jerge qoıyńdar, urpaqtaryma qorǵan bolyp jatarmyn», degen eken.
«Pýgachev qozǵalysyna qatysýshylar patsha áskerinen jeńilip, qasha jónelgende, olardyń qazaq jerine ótip ketýinen qaýiptengen Abylaı han shekarany qorǵap qalýǵa eki jasaq jiberedi. Birinshi jasaqty Shaqshaq Jánibek Tarhannyń uly Dáýitbaı Tarhan, 2 myń sarbazdan quralǵan ekinshi jasaqty Qarabalýannyń balasy Baraq batyr basqarady. Osy mańyzdy tapsyrmany oryndap kelgeni úshin Abylaı han Baraqqa rıza bolyp: «О́ziń batyr, óziń áýlıe ekensiń. Seni el emshi ári batyr deýshi edi. Men «Áýlıe-batyr» dep aıtamyn», degen eken. Shyndyǵynda da atamyzdyń batyrlyǵymen qatar, emshilik, áýlıelik qasıeti týraly kóp áńgime saqtalǵan», dedi Tóremurat Ádibaev.
Tóremurattyń sózin ári qaraı ilip áketken Qaraoba negizgi mektebiniń muǵalimi, tarıhshy Qaıyrbek Beshimov qaltasynan aq shúberekke oralǵan bir-birine órilgen maıda metall shyǵyrshyqtardy alyp shyqty. Sóıtsek, bul Baraq batyr joryqqa kıgen asyl bolattan soǵylǵan aımaýyt saýytynyń jurnaǵy eken. Batyr qaıtys bolǵan soń, áýlıeden qalǵan aımaýytty urpaqtary bólip alyp, áli kúnge deıin saqtap kelgen. Alaqanǵa syıyp ketetin saýyt jurnaǵynyń bir shyǵyrshyǵy basqalaryna mys symmen baılanypty. Qaıyrbektiń sózinshe, bul shyǵyrshyq emdik maqsatta paıdalanylady, aýyryp qalǵan balanyń moınyna tumarǵa orap taǵyp qoısa, erteńinde bala naýqasynan qulan taza aıyǵyp ketedi eken.
«Bizdiń áýlet úshin bul óte bir qasterli, óte kıeli dúnıe. Úıde sandyqtyń túbinde jatady. Bizge anamyzdan qaldy. Kezinde anamyz betalbaty eshkimniń qolyna ustatpaıtyn. Men muny bóten kisilerge osymen ekinshi ret qana kórsetip otyrmyn. Munyń emdik qasıeti erekshe. Úıde kishkentaı bala ishi burap aýyrǵan kezde, shoshynyp nemese kóz tıgende tumar etip taǵamyz», dedi Q.Beshimov.
Ekspedısııa quramyndaǵy mýzeı qyzmetkerleri tarıhı jádigerdi mýzeıge tapsyrýdy surap edi, Qaıyrbek «bul batyrdan taraǵan urpaqtyń eń qundy dúnıesi, atamyzdyń kózi, sondyqtan renjimeńizder, bere almaımyz» dedi.
Sapar barysynda tarıhta Qarabalýan degen atpen qalǵan Baraq batyrdyń ákesi Januzaq Aldııaruly týraly da kóp áńgime estidik. Mektep muǵalimi Qaıyrbek Beshimov osy óńirdegi Qaraoba aýylynyń mańynan eki eski mórdiń tabylǵany týraly qyzyqty derektiń ushyǵyn shyǵaryp qaldy. Kóne mórlerdi aýyl mańyn metall izdegish qurylǵymen túrtkilep júrgen eki bala taýyp alypty. «Bul mórler Amanqaraǵaı okrýginiń aǵa sultany Shyńǵys Ýálıhanovtiki bolýy múmkin. О́ıtkeni okrýg jurt aıtyp júrgendeı qazirgi Áýlıekól aýdanyna qarasty Amanqaraǵaıda emes, osy mańda ornalasqan. Keıinirek álgi balalarǵa habarlasyp em, keshigip qalyppyn. Olar mórdiń ekeýin de Orynbor asyryp jiberipti. Orynbor jaqta mundaı mórlerdi asa qymbat baǵaǵa satyp alady», dedi Qaıyrbek.
Qoshtasarda aýdan basshylary kúre joldyń boıynan shalǵaılaý jatqan qasıetti kesenege ákeletin jolǵa aldaǵy ýaqytta asfalt tóseý máselesin qarastyryp jatqanyn aıtty.
Bıler mekeni
Jazy bıdiń kesenesi Qostanaı men Sarykóldi jalǵap jatqan kúre joldyń boıynda tur. Bizdi orta jolda Jańasý aýylynyń ákimi Jánibek Serikuly kútip aldy. «Osy oblystyń ár óńirinen bı babamyzdyń basyna duǵa baǵyshtap kelip jatqandar kóp. Kesene Jańasý aýylyna jaqyn. Aýylda 50 shaqty úı bar. Qazaq mektebi jumys istep tur. Endi bizdiń óńirdiń tabıǵaty erekshe. 4 jarym myń gektarǵa jýyq alqapty orman basyp jatyr. Janymyzda Obaǵan ózeni aǵyp jatyr, sál árirek Altybaı kóli bar. Arnaıy demalys oryndary joq, alaıda jaz boıy alys-jaqynnan aǵylǵan jurt osy mańaıǵa kelip, shatyryn tigip, kólden balyq aýlap, tylsym tabıǵat aıasynda bir apta, on kúndeı tynyǵyp jatady. Munyń syrtynda, Jańasý men Ilııas Omarov aýylynyń arasynda tuzdy kól bar, jurttyń kóbi em alý úshin sol jerge jınalady», dedi ákim.
Jazy bı – Qarabalýan Aldııarulynyń shóberesi. Jergilikti turǵyndardyń aıtýynsha, Shoqannyń ákesi Shyńǵys Ýálıhanovtyń senimdi serigi, qoldaýshysy bolǵan. Kenesary hannyń ózi Jazy bıdiń sózine toqtaǵan desedi. Jazy bı Sibir general-gýbernatory Mıhaıl Speranskııdiń jeke ótinishi boıynsha Orynbor men Sibirdiń arasyndaǵy shekarany anyqtaý isine basshylyq etken. Jazy bı Shyńǵys Ýálıhanov ordasynan Omby qalasyna deıin júrgizgen poshta jolynyń izderi qazirgi ýaqytqa deıin saqtalyp qalǵan.
Jazy bı kesenesine bizben birge Baraq batyrdyń segizinshi urpaǵy, búginde Krylov aýylyndaǵy qazaq mektebin basqaryp otyrǵan Tóremurat Ádibaev ta kelgen. О́zi tarıh pániniń mamany bolǵandyqtan ba, osy óńirdiń shejiresin shertkende sheshile ketedi eken.
«1820-1840 jyldary qazaq dalasyna jasalǵan Reseı ekspedısııalaryna Jazy bı jol kórsetip otyrǵan. Ekspedısııa kezinde ol bes júz sarbazy bar jasaqty bastap júredi. Jazy bı atamyz da 1840 jylǵa deıin kóz jumǵansha týǵan jeriniń shekarasynyń tutastyǵy úshin kúresken. Jazy bı osy óńirdiń tarıhy men geografııasynyń bilgiri retinde halyqtyń esinde saqtalyp qaldy. 2000 jyly urpaqtary basyna qyzyl kirpishten kesene turǵyzyp, eskertkish tas ornatty. Búginde Jazy bı Januly kesenesi Qostanaı oblysynyń óńirlik mańyzy bar kıeli nysandarynyń sanatynda», dedi Tóremurat.
Tóremuratqa alǵysymyzdy aıtyp, qoshtasyp jatyr edik, «Men endi sizdermen júrem, qazir Shoqaı bıdiń kesenesine alyp baramyz» dep kúldi. Shoqaı bıdiń basyna jetkenshe Tókeńniń osy óńirde kindik qany tamǵan qazaqtyń taǵy bir dańqty perzenti Ilııas Omarov týraly qyzyqty áńgimelerin tyńdap bardyq.
El aýzyndaǵy áńgimelerde Kenesary hannyń atyn Shoqaı bı qoıǵan dep aıtylady. HIH ǵasyrdaǵy qazaq dalasyndaǵy birtýar tulǵalardyń biri. Shoqaı Balqanuly jaıynda aıbyndy batyr, týra bı, sheshendigimen, ádil sheshimderimen syı-qurmetke ıe bolǵan sheshen-áýlıe retinde el aýzynda aıtylyp, jazylyp keledi.
Qalyń qorymnyń qaq ortasynda turǵan bı kesenesiniń basynda bizdi Shoqaı Balqanulynyń jetinshi urpaǵy Rahat Tileýov aǵamyz kútip aldy. Qorymnyń syrtynda bárimiz tize búgip, bı rýhyna quran baǵyshtap, taǵzym jasadyq.
Kesene 1995 jyly turǵyzylǵan. Rahat Tileýovtiń aıtýynsha, Shoqaı bı Arqa eliniń kóptegen ataqty bı-sheshenderimen qatar jer daýyna, el daýyna, mal daýyna, jesir daýyna qatysyp, óziniń ádil tóreligi, sheshendigimen úsh júzge aty málim bolǵan. Bıdiń kúni buryn aıtqan sózderi, boljam-joramaldary oryndalǵan. Halyq Shoqaıdy áýlıe dep bilgen, onyń aldyna jańa týǵan nárestege bata alý úshin myńdaǵan shaqyrym jerden keledi eken. Keseneniń artynan japsarlasa salynǵan taǵy bir bólmesi bar eken. Bas suǵyp kórip edik, kádimgi jatyn bólme sııaqty eken, jerge juqa kórpe tóselipti.
«Bul kesenege aıaq-qoly aýyryp, júre almaı qalǵan naýqastar nemese bala kótermeı júrgen áıelder kelip túneıdi. Men óz kózimmen kórgen jaıtty aıtyp bereıin, anaý jyldary osynda musylmandyqty qabyldaǵan bir orys otbasy keldi. Seksenge taıap qalǵan ájesi aıaǵynan júre almaı jatyp qalypty, sol kisini arqalap alyp keldi. Bir-eki kún túnep, syrtqa tabýretkaǵa súıenip shyǵyp júrdi. Osy aýylda Seıten degen molda aǵaıymyz bar edi, sol kisi kelip túshkirdi. Bir-eki kúnnen keıin álgi keıýana aıaqqa turyp, ózi júrip ketti. Balalary anamyz on jyldan beri aıaǵyn basa almaı júr edi dep eńirep turyp jylady», deıdi Rahat Tileýov.
Rasynda da Shoqaı áýlıeniń basynda bir tylsym kúshtiń bary anyq sııaqty, óıtkeni Rahat aǵaıdyń sózinshe, qysta bul mańaıdyń bárin qalyń qar basyp qalǵanda, Shoqaı bı jatqan jerge qandaı qarly boran úrlese de, eshbir qar jolamaıdy eken, keseneniń aınalasy únemi qaraıyp tap-taza bolyp jatady.
Shoqaı bıdiń urpaqtarynyń kóbi keıin keńes dáýirinde qýǵyn-súrginge ushyrap, bas saýǵalap Reseıge aýyp ketedi.
«Áýlıe atamyzdan taraǵan urpaqtar kezinde baı, aýqatty kisiler bolǵan eken. Mektep salyp, bala oqytqan. Osy mańda Jarman degen aýylda turǵan. Biraq saıası-qýǵyn súrgin bastalǵan jyldary Seıpilmálik degen atamyz bastaǵan jarmandyqtar Reseıge qaraı qashady. Keterinde osy áýlettiń kıeli qazanyn aýyldyń mańaıyna kómip ketipti. 2000 jyldary osy aýdanda turatyn ulty orys bir azamat metall izdegish qurylǵymen bir úlken qazan, onyń astynan ishinde baǵaly metaldan jasalǵan ydys-aıaq, qasyǵy bar, taǵy alty qazan qazyp aldy dep estidim», dedi Rahat aǵaı.
Omar qudyǵy nemese Balǵoja bıdiń qonysy
Altynsarın aýdanyna qarasty Sataı aýylynan ońtústik shyǵysqa qaraı 5 shaqyrym jerde oblystyń kıeli nysandarynyń tizimine engen Omar qudyǵy bar. Uly aǵartýshy Ybyraı Altynsarın osy jerde týǵan. Balǵoja bıdiń qonysy da osy mańda. «Atameken» ekspedısııasynyń músheleri osy jerge aıaldap, qudyqtan sý iship, «Ybyraı Altynsarınniń týǵan jeri» degen jazýy bar eskertkishtiń aldynda sýretke tústi. Odan keıin uly aǵartýshy Ybyraı Altynsarınniń murasyn nasıhattaýshy, ǵalym Qalqaman Jaqyp aǵamyzdyń áńgime-dárisine qulaq túrdi.
– Bul jer Mezgil dep atalady. Ony bizge Ybyraı Altynsarınniń týysy, áıgili aqyn Márııam Hákimjanova aıtyp ketken. Ol kisimen talaı ret kezdestik, sonda «bul jerdi Kishi Mezgil dep ataıdy, árirekte Úlken Mezgil bar» dep otyratyn. Kezinde bul mańaıdyń bári ný aǵash bolypty. Al endi Omar qudyǵy týraly aıtar bolsaq, Omar – Balǵoja bıdiń Qoshan degen ulynan týǵan nemeresi. Qazirgi Sherbakov dep atap júrgen aýylymyz kezinde Qoshan aýyly bolǵan. Qoshannyń uly Omar ózi eti tiri, sharýaǵa myǵym adam bolsa kerek, búgin sý ishken qudyq sol Omar atalaryńnan qalǵan qudyq. Men bul jerge 2013 jyly kelgenimde, mynadaı jaqsy qorshaý, tóselgen tas bolmaǵan edi. Biraq búgin biz kórip turǵan mármár tastyń ornynda 1991 jyly uly ustazdyń 150 jyldyǵyna oraı ornatylǵan osydan úsh ese úlken eskertkish tas tur edi. Ol mármártasta «Balǵoja bıdiń qonysy. Ybyraı Altynsarınniń týǵan jeri» degen jazý bar edi. Endi biz sol jazylǵan tarıhı derektiń jartysyn ǵana kórip turmyz. Balǵoja bıdiń qonysy degen jazý nege alynyp tastaldy? Ol jaǵy belgisiz. Bul jerge kelgen adam Ybyraı bir taqyr dalada týǵandaı áser alady. Biz mundaı derekterdi tirnektep jınap, joqtan bar jasap júrsek, Altynsarın aýdanynyń basshylary bar derekti joq qylyp júr, – dep ǵalym aǵamyz ashyna sóılep, bizdi kútip alǵan aýyl ákimine eski eskertkishtegi sózdi qaıta qalpyna keltirińizder degen talabyn aıtty.
Keıin kórdik, eski eskertkish qudyqtyń artynda, áp-ádemi qorshaýdyń túbinde adam kórmeıtin jerde jatyr eken.
Qudyq basyndaǵy keńeste Ybyraı Altynsarın mýzeıiniń dırektory Marǵulan Ospanov ta sóz alyp, kıeli nysandy jańǵyrta túsýdiń jaqsy jolyn usyndy. Mýzeı basshysy «Bul jerdiń Mezgil dep atalǵany tarıhı shyndyq ekeni ras. Olaı bolsa, bolashaqta osy qudyqtyń aınalasyn budan da keńirek etip qorshap, Balǵoja bı 50 úı tikken tarıhı mekendi qalpyna keltirýge bolady. Anaý jerge úlken arka ornatyp, Mezgil aýyly dep jazyp qoısaq, onyń janyna úlken bılbordqa Márııam apamyzdyń «Mezgilim, meniń Mezgilim» dep bastalatyn óleńin jazyp qoısaq, qandaı tamasha bolar edi. Qudyqtyń basyna bir-eki kıiz úı tigip, arnaıy at basyn bura kelgen meımandardyń jol shaıyn berip otyrsaq jón bolmaı ma? Baıqasańyzdar, Omar qudyǵynyń aınalasy túgel jyrtylyp, egin egilip tastapty. Eger bir aı buryn kelsek, bul jerge kire almaı qalatyn ekenbiz. Osy egindi shektep, qudyqqa keletin jol jóndelse ıgi bolar edi» degen tilegin jetkizdi.
«Atamekendikter» sapar sońynda Ybyraı Altynsarınniń Tobyl jaǵalaýyndaǵy kesenesine toqtap, ekspedısııa jumysyn qorytyndylady. Qalqaman aǵa uly aǵartýshynyń kesenesi, Ybyraı ashqan mektepter men aǵartýshy muralarynyń tarıhı mańyzy jaıynda da kósile tolǵap, jastarǵa úlgi-nasıhat aıtty.
Ekspedısııa barysynda baıqaǵanymyz, búginde elimizdiń kıeli oryndarynyń qatarynan oıyp oryn alatyn Tobyl óńirindegi qasıetti kesenelerdiń bárine tek elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ǵana shyndap nazar aýdarylyp, qaıta jańǵyrtyla bastaǵan.
Qostanaı oblysy
