Urpaqtar sabaqtastyǵynyń baıany

Din isteri agenttigi dinı oqý oryndarymen baılanys jáne dintaný saraptamasy basqarmasynyń basshysy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Aınur ÁBDIRÁSILQYZYN osy saladaǵy keleli máseleler boıynsha áńgimege tartqan edik.

Din isteri agenttigi dinı oqý oryndarymen baılanys jáne dintaný saraptamasy basqarmasynyń basshysy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Aınur ÁBDIRÁSILQYZYN osy saladaǵy keleli máseleler boıynsha áńgimege tartqan edik.

– Aınur Ábdirásilqyzy, qazir elimizde tarıhty jańa kózqaraspen paıymdaýdyń ıgi úderisi bastaldy. О́zge ǵylym salasynyń ókili retinde ulttyq tarıhty qaıta zerdeleýden siz qandaı nátıje kútesiz?

– Barshaǵa belgili, ult tarıhy ajyramas eki negizden quralady. Biri – egemendik jolyndaǵy erlik kúresterden quralǵan azamattyq tarıh, al ekinshisi – ulttyń ıdeologııalyq baǵdaryn ornyqtyrý jolynda jasalǵan rýhanı tarıh. Bizdiń azamattyq tarıhymyz kóptegen irgeli zertteýlerge arqaý boldy. Jetkilikti túrde nazar aýdarylmaı kele jatqan úlken bir baǵyt – rýhanı tarıhymyz der edik.

Otandyq tarıh ǵylymynda rýhanı tarıhty rýhanı mádenıet arqyly sıpattaý qalyptasqan. Biraq biz bir nárseni umytpaýǵa tıispiz: mádenıet nátıjelerden quralady, al tarıh – úderistiń ózi. Neniń bolǵanyn mádenı muradan tanımyz, al qalaı bolǵanyn tarıh tanytady. Bul ekeýi bir bolmaǵan jerde tolyqqandy tarıh bolmaıdy. Sondyqtan azamattyq tarıhtyń ajyramas bóligi retinde rýhanı tarıhtyń damý barysy da biz úshin keıingi kezekte qalmaýy tıis.

Rýhanı tarıh – ult tájirıbe­sin­de jınaqtalǵan rýhanı ilim­der, rýhanı qundylyqtar, ulttyq jáne memlekettik ıdeologııalar tarıhy. Azamattyq tarıh oqıǵalardyń syrt­qy qalybynan quralsa, rýha­nı tarıh onyń ishki mazmunyn, má­nin, bolmysyn quraıdy. Basqasha aıt­­­qan­da, rýh tarıhy degenimiz – ult ta­­rıhy, sebebi, ulttyń negizgi ól­she­­mi for­malyq emes, mazmundyq ólshem.

– «Rýhanı tarıh» degende aldymen din eske túsedi. Ulttyq tarıhty qaıta zerdeleýde din tarıhy qaı deńgeıde qaralýy tıis?

– Aldymen «din» uǵymyna qatysty myna jaıtqa nazar aýdarǵan jón: din tek senim máse­lesine ǵana emes, rýhanı qun­dylyqtar, sonyń ishinde, ásirese, moral (ahlaq) máselesine de tikeleı qatysty. Beıneleı aıtqan­da, dinniń jartysyn senim, jartysyn ahlaq qundylyqtary quraıdy.

Islam dini qazaq dalasyna taralǵannan bastap, ǵasyrlar boıy halyqtyń ómirsheń rýhanı-moraldyq qundylyqtarymen, ádet-ǵuryp, salt-dástúrlerimen kirigip, din men dástúr birligin qurady. О́z bolmysynda moral máselesine basa mán beretin ıslam dini rýhanı qundylyqtardy pir tutqan qazaq tóltýma rýhanııatymen úndeskende, din men dástúrdiń asqaq adamgershilik ustanymdarǵa negizdelgen qaıtalanbas bire­geıligi qalyptasty. Din tarı­hyn tarazylaý barysynda osy erekshelikterdi taldap, túsin­dirip, negizdep berý qajet. Bul myń jyl boıy halyqtyń ózimen birge jasasyp kelgen, tur­my­sy­na, sanasyna, bolmysyna si­ńip, rýhymen tutasyp ketken dindi qol jetpes kúrdeli dúnıege uqsatyp, qıly-qıly tápsirmen túsindirip, halyqtan alystatyp bara jatqan qazirgi teris pıǵyldy aǵymdar ıdeologııasyna tosqaýyl bolar tarıhı negizdi qalyptastyrady. Sol arqyly qazaqty ıslamǵa jańa kirgen el sekildi kórsetip, ǵasyrlar boıy qalyptasqan dástúrdi, ǵulamalar júrgen joldy mansuqtap, qazaq rýhanııatynyń kúre tamyryn qyrqýǵa baǵyttalǵan arandatýshy áreketterge ǵylymı paıymdy jaýap berilmek.

– Kezinde mektep oqýly­ǵy­nan arab jaýlap alý soǵystary týraly oqıtyn edik. Qazir «ıslam dini qazaq jerine beıbit túrde taraldy» degen pikir jıi aıtylady. Qaısysy durys?

– «Islam dininiń qazaq dalasynda taralýy beıbit túrde júzege asty» deıtin jalǵan tarıh jasaýdan saq bolýymyz qajet. Islamnyń abyroıyn jalǵan tarıh arqyly kótere almaımyz. Kerisinshe qazaq dalasynda belgili bir tarıhı kezeńderde ómir súrgen dinder arasynan oq boıy ozyp shyǵyp, jeke-dara tańdalyp, ult dinine, ata dinge aınalýy ıslamnyń shyn mánindegi ozyqtyǵyn aıqyndaıdy.

Islamnyń alǵashqy kezeńinde beıbit jolmen dinge bet burmaǵan elderge ıslamdy taratýdyń bir joly qarýly kúres boldy. Din taratý jolyndaǵy soǵystardyń Orta Azııa jerinde de kóptep júrgizilgenin bizdiń tarıh turmaq, arab-parsy tarıhı derekteri de joqqa shyǵarmaıdy. О́zimiz mektep oqýlyǵynan biletin Maýarannahrda din joryqtaryn júrgizgen arab qolbasshysy Qýtaıba ıbn Mýslımniń mazary qazirgi О́zbekstan jerinde áli tur. Qazaq dalasynda qanshama arab áskerbasylarynyń qabiri qaldy.

Qazaq dalasynda ıslamǵa de­ıingi dáýirde túrkilerdiń tól dini – táńirlik senim saltanat quryp turdy. Jańa kelgen din qanshalyqty ozyq ári ór­kenıetti bolsa da, eshbir ha­lyq myń jyl ustanǵan ata-baba dininen aınyp, oǵan birden boı­usyna qoımaıtyny belgili. Islam­ǵa deıin joǵary dárejede uıymdasqan ákimshilik-basqarý júıesi, jaýyngerlik ónerdi tereń meńgergen áskeri, tas kitaptarǵa tarıhyn tańbalaǵan jazý mádenıeti bolǵan, adamgershilikti tý etken mol rýhanı muraǵa, jarty álemdi jaý­lap, «bastyny eńkeıtip, tizelini búktirgen» dańqty tarıhqa ıe túrki jurty jańa dinge qarsylyqsyz bas ıdi deý qısynǵa kelmeıdi. Boı­usyný bolmaǵan jerde qaqty­­­­­ǵys min­detti túrde bolady. Qazaq jerin­de de, ásirese, qazirgi О́zbek­stan­men shektes óńirlerde talaı qarýly qaqtyǵys boldy. Qarý­men baǵyndyra almaǵan tusta bitimge toqtap, beıbit din taratý kelisimine kelgen oqıǵalar da oryn aldy. Munyń barlyǵy rýhanı shejirelerde de, keshegi keńestik tarıh oqýlyqtarynda da táptishtep jazylǵan bolatyn. Keńestik bıliktiń dinge kózqa­rasy teris bolǵanymen, tarıhı faktilerdiń burmalaýǵa kóne bermeıtini barshaǵa belgili.

Ońtústik óńirge ornyqqannan keıin qazaq dalasynyń qalǵan ólkelerine ıslamnyń taralýy beı­bit júzege asty deýge bola­dy. Baı­yr­ǵy táńirlik senim men jańa ıslam dinin birqu­daı­lyq qaǵıdalary men ıman­dy­lyq ustanymdary bi­riktirdi. Islam dini men táńirlik senim­niń astasýy ǵasyrlar boıy júrdi. Nátıjesinde ıslam dini ulty­myzdyń jan dúnıesimen, rýhanı qundylyqtarymen, tabıǵı senimderimen tereń úılesim taýyp, birte-birte bizdiń mádenıe­timizdi qurýshy, bolmysymyzdy qalyptastyrýshy dinge aınaldy.

Dinderdiń aralas-quralas­tyǵy, senimderdiń sharpysýy, belgili bir kezeńderde jekele­gen dinderdiń basymdyq alýy tarı­hymyzda talaı bolǵan. Sondyq­tan Qazaqstan aýmaǵyndaǵy dinı se­nim­der tarıhy keshendi túrde zert­­telip, shynaıy baǵalanǵany jón.

– Qazaq jerinde taralǵan ıslam­nyń óz erekshelikteri bar delinedi. Bul erekshelikter neden tanylady?

– Eskerýge tıis basty másele sonda – ıslam qaǵıdalarynyń senimge (aqıdaǵa) qatysty tus­tary ózgermeıdi (paıymdaý erek­shelikteri – bólek másele). Al turmys-tirshilikti, qarym-qa­tynas­ty retteıtin quqyqtyq norma­lar­ǵa (fıkhqa) qatysty bóliginde ýaqytqa, mekenge (ortaǵa) sáıkes ózgerister oryn alýy múmkin. Osyndaı ózgeris­ter ıslam tarıhynda birneshe mazhabtyń qalyptasýyna negiz boldy. Búginde álem musyl­mandarynyń basym bóligi usta­natyn, Qazaqstan musyl­mandary úshin de dástúrli bolyp tabylatyn hanafı mazhabynyń irge­sin qalaǵan ımam Aǵzam Ábý Hanıfa iliminde ıslam dinin qabyldaǵan jergilikti halyq­tardyń salt-dástú­rine basa mán berildi. Ha­nafı mazhabynda ádet-ǵuryptar ıslam­daǵy pátýa shyǵarýdyń, ıaǵnı belgili bir máselege qatysty dinı úkim berý­diń bir negizi retinde sanalady. Demek, jergilikti halyq­tyń dástúrine tán qandaı da bir ádet nemese ǵuryp ıslam sharıǵatyna qaıshy kelmese, ony qoldanýǵa, sol boıynsha is-áreket etýge eshbir shekteý qoıylmaıdy. Quran úkimderinde, hadısterde, ıslam ǵulamalarynyń pátýasynda qarastyrylmaǵan qandaı da bir jaǵdaıǵa qatysty jergilikti halyqtyń ádet-ǵurpy arqyly sheshim berilgen bolsa, sol ádet pátýa retinde qabyldanady.

Hanafı mazhaby boıynsha sonymen qatar, ıslamǵa deıingi sharıǵattar da pátýa shyǵarýdyń negizi bola alady. Bul jaǵdaıda da belgili bir halyqtyń ıslamǵa deıingi ustanǵan senimine sáıkes qalyptasqan dástúrler men is-áreketterdiń ıslam sharıǵatyna qaıshy kelmeýi basty ólshem bolyp sanalǵan. Osynyń barlyǵy Ábý Hanıfa negizin salǵan mazhab­tyń ıkemdiligin, jergilikti jaǵ­daı­lar­ǵa beıimdelgishtigin, dás­túr­diń ozyǵy men tozyǵyn ajyra­ta oty­ryp, aqyl-parasatqa negizdel­gen­di­gin ańǵartady. Osy mazhabty ustan­ǵan qazaq halqynyń búkil ádet-ǵuryp, salt-dástúrleri ıslam qa­ǵı­dalarymen úılesip, kirigip ket­ti.

Halqymyzdyń dástúrli qu­qyǵy bolyp tabylatyn ádet-ǵu­ryp zańdary óz bastaýyn sonaý erte kezdegi taıpalyq dáýirlerden alatyny belgili. Memleket bas­qarý júıesinen bastap, aza­mat­tyq qarym-qatynastarǵa deıin tolyǵymen derlik ádet zańdarymen retteldi. Ǵasyrlar boıy aýyzsha qoldanysta bolǵan zańdardyń bertinde jazbasha nusqalary da qalyptasty. Kók Túrikterdiń «Tóre bitigi», Shyńǵys hannyń «Iаsasy», О́zbek han men Edige bıdiń «Nızam» júıesi, «Qasym hannyń qasqa joly, Esim hannyń eski joly», áz Táýkeniń «Jeti jarǵysy» zamanalar boıy qoldanylǵan ádet zańdaryn júıelep, jańǵyrtyp, ishinara ózgertip jetkizip otyr­ǵan quqyqtyq qujattar boldy. Jergilikti jaǵdaılarǵa, basqarý júıesi men quqyqtyq qatynastarǵa sáıkes týyndaǵan ádet zańdaryna ıslam sharıǵaty kúrt ózgeris ákele qoıǵan joq. Kerisinshe ádet zańdary ıslam dinimen qatar damý barysynda mazmundyq jaǵynan birte-birte beıimdelýge ushyrady deýge bolady. Al ıslam arqyly túbe­­­­geıli ózgerister engizilgen tustar negizinen ǵuryptyq jerleý rásim­­­­deri sekildi naqty dinı sıpat­qa ıe joralarǵa qatysty oryn aldy.

Joǵaryda aıtylǵan ıslam dini men qazaq dástúriniń ǵasyrlar boıǵy astasý úderisiniń nátıjesinde sharıǵat pen ádettiń qatar ómir súrý formalary qalyptasty. Qazaq jerinde Reseı otarlyq saıasaty nátıjesinde qurylǵan saılaý júıesi men keńestik kezeńdegi zań bıligi dástúrli ádet-ǵuryp ınstıtýttarynyń kúshin joıý­dyń negizgi satylary boldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys tu­synda resmı din ókilderiniń óz qyzmetin júzege asyrýyna múmkindik berýge májbúr bolǵan keńestik bılik organdary sonymen bir mezgilde sharıǵat pen ádet úndestigine balta shabýdyń barlyq sharalaryn qarastyryp otyrdy. Osy maqsatta resmı din ókilderi atynan ádetke beıimdelgen tarıqattarǵa qarsy úkim shyǵarǵyzyldy. Sharıǵatty ádetke qarsy qoıý – dindi ómir súrý formasynan aıyrý, dindi óltirý arqyly ultty óltirý áreke­tiniń bastaýy edi. Kezinde birqatar orıentalıstik zertteýler de osy maqsatqa baǵyttaldy. О́kinishke qaraı, áli de sol arandatýshy saıa­sat­­tyń, negizsiz pikirlerdiń áseri joıyl­ǵan joq. Osyny eskere oty­ryp, rýhanı tarıhty zerdeleýde osyndaı aqtańdaqtar qaıta qara­lyp, óskeleń býynǵa ornyqty baǵyt berilýi qajet dep sanaımyz.

– Sóz arasynda rýhanı shejireler týraly aıtyp qal­dyńyz. Olardyń ta­rı­hy­myz­daǵy orny qandaı?

– Shejire – bizdiń ult­tyq tarıhtanýymyzdyń, kóshpen­di­lerdiń tarıhı tanymynyń tóltýma erekshelikteriniń biri. Qazaq derekkózderiniń úlken bóligin shejireler quraıdy. Olar­dy geneologııalyq jáne rýhanı shejireler dep bólýge bolady.

Ult shejiresi, rý shejiresi, ta­­rıhı tulǵalar shejiresi gene­olo­­gııalyq sıpatqa kóbirek ıe. Al rý­­ha­nı she­jireler – sılsılalar ne­gi­zinen rýhanı ilimdi jet­kizý­shi tul­ǵalar tizbeginen, ıaǵnı din dú­nıe­sindegi ustazdar men shá­kirt­­ter tiziminen, olardyń din jo­lyn­daǵy qaıratkerligi jónindegi ańyz-áńgimelerden turady. Rýhanı shejirelerdiń geneologııalyq jáne tarıhı shejirelermen astasyp ketetin tustary da bar. Mysaly, Qoja Ahmet Iаsaýıdyń ata-tegi taratylyp aıtylatyn geneologııalyq shejire – «Nasabnamada» onyń ilim alǵan ustazdary men shákirt­teriniń rýhanı sheji­resi de, sol dáýirdiń tarıhı tulǵala­ryn atap kórsetken, oryn alǵan oqıǵalardy júıeli túrde sıpattaǵan tarıhı shejirege tán erekshelikter de, aýyz ádebıeti dástúrimen ańyzdaý saryny da bar. «Sadr ad-dın shaıh rısalasy», «Tázkıre-ı Buǵrahan», «Manaqıb-ı Qoja Ahmet Iаsaýı» sekildi rýhanı shejirelerden de sol dáýir tarı­hyna, tanymyna, dástúrine qatys­ty mol málimetter alýǵa bolady.

«Shejire tarıhı derek kózi bola ala ma?» degen saýalǵa kelgende, mynany eskerý kerek. Bizdiń tarıhymyzdyń ortaǵasyrlyq máli­metteri tolyǵymen derlik shejirelik sıpatqa ıe. Solardyń negizinde tarıh jazylýda. Al ǵasyrlar boıy aýyzsha da, jazbasha da taralyp kelgen rýhanı shejirelerde sýbektıvtilik pen kóp nusqalylyq basym ekeni anyq. Bul olarǵa synmen qaraýǵa negiz bolǵanymen, syrtqa tebýge negiz bola almaıdy. Olardy belgili tarıhı shyndyqpen salystyra taldaı otyryp, urpaqtyń ıgiligine jaratý qajet. Qazba qaldyqtaryn jańǵyrtyp, materıaldyq tarıhymyzdy quraıtynymyz sekildi, rýhanı shejirelerdi saralap, rýhanı tarıhymyzdy quraýǵa tıispiz.

Ańyzdar men shejireler – urpaqtar sabaqtastyǵynyń baıany, óshpeıtin rýhtyń kepili, kóshpendiler órkenıetine tán tarıhnama ádisi. Dalalyq aýyzsha tarıhnama týraly zerdeli zertteý­ler qaldyrǵan etnograf ǵalym Aqseleý Seıdimbektiń salaaralyq zertteýlerine tarıh­shylardyń osy tusta jiti nazar aýdarǵany jón bolar edi. Ańyzdar tarıhtyń jańǵyryǵy retinde saqtalýǵa tıis, sebebi ol – kórkem tarıh, eldiń kóńilinde jattalyp, kókeıine qon­ǵan tarıh. Sondyqtan da ańyz­dar­dyń shyndyqqa qaraǵanda ǵumy­ry uzaq. Jalqy jol tarıhı málimet saqtalmaǵan dáýirlerden bizge telegeı-teńiz ańyzdar jetti. Sol ańyz­dardyń túbi aqıqat ekenin keıin jat jurttarda saqtalǵan talaı tarıhı derekter dáleldedi. Tarıhı-etnografııalyq, fılo­logııalyq málimetterge óte baı, azamattyq tarıh pen rýhanı tarıh ajyraǵysyz birlikte egiz órilip, qatar kórinis tapqan rýhanı she­jireler qazaq tarıhy men mádenıettanýynan laıyqty ornyn alýǵa tıis.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Aınash ESALI,

«Egemen Qazaqstan».