Kúres túrlerinen álemde Qap taýynyń jigitteriniń aldyna túser eshkim joǵyn qazir ekiniń biri moıyndaıdy. Búginde daǵystandyqtar men osetınderdi, sheshender men ıngýshtardy Reseı quramasyn bylaı qoıǵanda kemi onshaqty memlekettiń ulttyq quramalarynan keziktiresiń. Taý halqynyń ókilderi qazaq jigitterinen myqty degenge namystanasyń. Iá, Qajymuqan men Balýan Sholaqtyń urpaqtary kavkazdyqtardyń aldynda qaýqarsyz bolyp tur. Namystansań da, yzaǵa býlyqsań da búgingi shyndyq osy.
Kúres túrlerinen álemde Qap taýynyń jigitteriniń aldyna túser eshkim joǵyn qazir ekiniń biri moıyndaıdy. Búginde daǵystandyqtar men osetınderdi, sheshender men ıngýshtardy Reseı quramasyn bylaı qoıǵanda kemi onshaqty memlekettiń ulttyq quramalarynan keziktiresiń. Taý halqynyń ókilderi qazaq jigitterinen myqty degenge namystanasyń. Iá, Qajymuqan men Balýan Sholaqtyń urpaqtary kavkazdyqtardyń aldynda qaýqarsyz bolyp tur. Namystansań da, yzaǵa býlyqsań da búgingi shyndyq osy.
Bizdiń jazǵysh aǵaıyndarda faktige súıenýden góri emosııa basym bolyp keledi. «Qazaqtyń jigitteri kúreske myqty» degen uǵymdy sanaǵa sińdirip jibergen de solar. Keshegi Keńes Odaǵy ornaǵanǵa deıin ata-babalarymyz palýan bolsa rasynda da bolǵan shyǵar, al, odan bergi jerde álem qazaqtyń palýandyǵyn kem moıyndady desek, munymyzǵa eshkimniń óti jarylyp ketpes.
О́zgeler «qane, kimiń bar?» dese, kúreste aýyz toltyryp aıtatyn tulǵalarymyz eki qoldyń saýsaǵynan áreń asady. Onyń ózinde... kópshiligin qazaq ishi maqtanysh tutqanymen bylaıǵy jurt bile bermeıdi. Árıne, aldymen aýzymyzǵa Ábilseıit Aıhanov, Amanjol Buǵybaev, Amangeldi Ǵabsattarov aǵalarymyzdyń esimderi oralady. Sóz joq, tamasha balýandar. Alaıda, jetistikteri, baǵyndyrǵan bıikteri Odaq kóleminen aspaıdy. Iá, qazir Siz «ol kezde jaǵdaı solaı edi ǵoı, bodan el boldyq, ortalyqta otyrǵandar qazaqtyń jigitteriniń kóterilgenin qalamady» dep talasa ketýińiz múmkin. Sizben kelisýge daıarmyz. Alaıda, ortalyq az ulttardyń qaısysynyń baǵy asqanyn qalapty?! Olar jalǵyz qazaqty ǵana tuqyrtqan joq, ózderinen basqanyń bárin de tuqyrtty ǵoı. Qap taýynyń jigitteri sóıtip otyrǵanda-aq top jarmady ma?! Aıdaı álemge ózderin sol kezdiń ózinde-aq moıyndatpady ma?! Álı Álıevterińiz álem chempıonatynda sol kezdiń ózinde-aq bes ret top jaryp edi ǵoı. Olımpıadany eki ret utqan Soslan Andıevke ońaı boldy dep kim aıta alady?! Komandor Madjıdovtyń ornyna soǵan sál laıyqtaý bir orys balýany tabylǵanda Seýlge sol tartyp ketetin edi ǵoı. Ortalyqtyń olarǵa emeshegi úzilmegenin eldiń bári biledi. Biraq, olar barlyq qarsylastaryn tyrp etkizbeı, ózderin moıyndata bildi. О́kinishke qaraı, biz ózimizdi Máskeýge daǵystandyqtar sekildi moıyndata almadyq. Demek, bizdiń balýandyǵymyzdan olardyń balýandyǵy myqty bolyp tur ǵoı.
Qazaq ulandarynan Olımp bıigin baǵyndyrǵan eki-aq balýan bar. Shámil Serikov pen Jaqsylyq Úshkempirov. Ekeýi de keshegi Keńester Odaǵynyń quramynda júrgenimizde top jardy. Ol kezde de anyq kúshtiniń jolyn eshkim kese almaıtyn. Siz eshkimdi shaq keltirmeı bara jatsańyz, amal joq, quramaǵa sizdi tartatyn. Bul sózimizge naqty mysal dep Shámil Serikovti ataýǵa bolady. Qandasymyz odaqtaǵy qarsylastarynyń bárin aıqyn jeńdi. Aıqyn jeńbese quramaǵa qabyldanbaıtynyn bildi. KSRO quramasynyń bapkerleri Shámildi jany qalamasa da quramaǵa qabyldaýǵa májbúr boldy. Álem chempıonatyn qatarynan eki ret utqan ol keıin Máskeý Olımpıadasynda top jardy.
Kórip otyrsyzdar, eki balýan da Olımpııa Oıyndarynda Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaǵanǵa deıin top jarǵan. Ol «bizdi quramadan shettetetin» degen ýaqyt. «Táýelsizdiktiń zary ótti ǵoı» deıtin ýaqyt. Sóıtip otyrǵanda eki qazaq top jaryp otyr. Al, óz qolyń óz aýzyńa jetip, Olımpııa oıyndaryna derbes memleket bolyp qatysyp otyrǵan jıyrma jylda bul sport túrinen qaı qazaq ulany top jarypty?! Dáýlet Turlyhanovtyń 1988 jylǵy kúmisi de KSRO qorjynyna tústi. Ras, dańqty balýan kelesi Olımpıadada da júldesiz qalǵan joq. Biraq, bul joly da buıyrǵany altyn emes, qola boldy. Qazaq jankúıerleriniń altyn ańsaǵanyna búginde otyz jyldan asypty. Olardyń kóńilin Dáýlet pen Baqtııar Baıseıitovtiń álem chempıonattarynda top jarǵany da aýlaı qoımaǵany anyq. Grek-rım, erkin kúres dep bólmeı-aq qoıalyq, Máýlen Mamyrovtyń, Nurbaqyt Teńizbaevtyń, Áset Mámbetovtiń, Aqjúrek Tańa-tarovtyń júldeleri bul sportshylar úshin úlken jetistik ekeni daýsyz, alaıda, jankúıerler úshin dátke qýat qana. Bas júldeni qandaı júlde almastyra alýy múmkin?!
Ádilin aıtý kerek, búginde Qazaqstanda kúrestiń nasıhaty qaı-qaı sport túrinen de kem emes, kúreske nazar aýdarmaıtyn sporttyq basylymdar joq. Kúrestiń aınalasynda júrgender sport sheneýnikterine de renjı almaıdy. Balýandar baramyn degen oqý-jattyǵý jıynyna barady, qatysamyn degen týrnırine qatysady. Olardy eshkim qarajattan qysyp otyrǵan joq. Qarsylastaryn qıratyp bara jatsa tóreshilerdiń de qysastyq jasamaıtyny anyq. Sebebi, Dáýlet Turlyhanov halyqaralyq kúres federasııasynyń múshesi.
Olımpıada baǵdarlamasyna enetin dzıý-do kúresindegi jaǵdaı erkin kúres pen grek-rım kúresindegi jaǵdaıdan da kúrdeli. Álgi eki kúres túrinde biz kúmis pen qolany mise tutpaı otyrsaq, London Olımpıadasyna deıin dzıý-dodan «osy júldege ilinedi-aý» degen qazaqty tabýdyń ózi qıyn boldy. Ataqty Beket Mahmýdovty dzıý-doǵa ákelgende «nátıje osy London Olımpıadasynda bolady» degenbiz. Qaıdan?! Mahmýdovtyń menedjerligi dzıý-doǵa júrmedi. Dzıý-do boks emes eken.
Qazaq jankúıerleri London Olımpıadasynan erekshe úmit kútken. Olımpıadaǵa deıin Nurmahan Tinálıev ult qaharmany retinde dáripteldi. Darhan Baıahmetov, Dáýren Jumaǵazıevterdiń de jarnamasy jaman bolǵan joq. Biraq, bul balýandardyń da eshqaısysy kópshilik kútken nátıjeni kórsete almady.
Taǵy bir aıta keter másele, keshegi Talǵat Ermegııaevqa deıin mınıstr oryntaǵynda eki birdeı balýan otyrdy. Alaıda, Dáýlet Turlyhanov otyrǵanda grek-rımshiler, Temirhan Dosmuhamedov otyrǵanda dzıý-doshylar jarqyraı almady. Esesine «mınıstrlikte eshkimi joq» boksshylar sońǵy bes Olımpıadada da altyn oljalady. Naqtysy, Qazaqstan táýelsizdik alyp, Olımpııa oıyndaryna derbes memleket bolyp qatysqaly olar alty ret top jarypty. Alty altynnyń beseýi qazaq ulandarynyń enshisinde. Boksshylar osynaý alty altynnan bólek, bes kúmis, alty qola medaldi taǵy oljalapty. Mine, sizge myqtylyq, mine, sizge nátıje!
Qazaq balýandary Londonda kútkendegiden tómen nátıje kórsetti dedik. Ásirese, dzıý-doshylar senimdi aqtamady. Bul jerde de nazar aýdaratyn faktiler jetkilikti. Máselen, dzıý-do quramasynyń tizginin Pekın Olımpıadasynan keıin Erbol Qyrǵyzbaev ustaǵan. Kezinde ózi de jaman kúrespegen Erbol á degennen-aq óziniń qarymdy bapker ekendigin ańǵartty. 2009 jyly onyń shákirti Maksım Rakov álem chempıonatynda top jardy. Sosyn... Sosyn QR dzıý-do federasııasy bas bapkerdi aýystyrý týraly sheshim qabyldap, Erbol Qyrǵyzbaevtyń ornyna Ashat Jıtkeevti taǵaıyndady. Ne úshin? Ol arasyn eshkim tap basyp anyq bilmeıdi. Eldiń biletini Jıtkeevtiń kezinde otandyq dzıý-doshylardyń bir de bir ret jarqyrap kórinbegendigi. Keshegi London Olımpıadasynda olar tipti jer qyldy. Qazaqstandyq dzıý-doshylardyń tórt jylda bir keletin dúbirli dodaǵa shamadan tys sharshap barǵandyǵy mamandardy bylaı qoıǵanda qarapaıym jankúıerlerge de aıqyn bilinip turdy. Demek, bapkerler sportshylardy zoryqtyryp aparǵan. Bizdiń dzıý-doshylardyń kózinde ot joq, kúresýdiń ornyna tatamıden tura qashqysy keletindeı áser qaldyrady. Dzıý-doshylardyń jigersiz kúreskendigin Olımpıada aıaqtalǵan soń federasııa basshylyǵy da moıyndady-aý deımin, «bapkerdi aýystyramyz, bálkim mamandy shetelden aldyrtatyn shyǵarmyz» dedi. Bul sóz A.Jıtkeevtiń jumysyna berilgen baǵa edi. Tek túsiniksizi osynsha tájirıbesiz bapkerdi federasııanyń baqandaı úsh jyl ustaǵany. Bizdińshe, Ashat Jıtkeev syr bere bastaǵannan keıin-aq eshteńeni kútpeı burynǵy nátıjeli bapkerge qaıta qolqa salý kerek edi. Ony bireýlerdiń ambısııasy úshin emes, Qazaqstan dzıý-dosy úshin istegende Londonda tómen qarap otyrmaǵan bolar edik.
Sonymen, «qazaq kúreske myqty» degen sóz aqıqatqa qanshalyqty jaqyn? Osy áńgimeni aıtyp júrgen aǵaıyndardy qoldaı keteıik desek, halyqaralyq arenalardaǵy nátıjelerimiz álgindegideı. San jaǵynan bizden áldeqaıda az Qap taýy jigitteriniń nátıjesin taǵy kórip otyrmyz. «Kúreske nasharmyz» deýge namys jibermeıdi. Endi ne isteý kerek? «Kúreske kóńil aýdarylmaı jatyr» degendi eshkim aıta almaıdy. Endeshe, qazaq balýandarynyń namysyn oıatý ǵana qaldy. Budan basqa joldy kórip turǵanymyz joq.
Abaı BALAJAN,
«SKIFNEWS.KZ» onlaın-gazetiniń bas redaktory.
ASTANA.
