Kollajdy jasaǵan: Amangeldi Qııas
Bul jerde sózdiń toq eteri – tolǵatyp týǵan jyr óz kúıimen týatyndyǵynda. Onyń sózi de, maqam, máneri men kúıi de, bári-bári jetilip, tórt aıaǵyn teń basyp túse qalatyndyǵynda. Oǵan án jazyp áýre bolýdyń ózi aqymaqtyq sııaqty, bir qaraǵanda, árıne. Dúnıege áýezimen, ishki yrǵaq, áýenimen keledi. «Tilge jeńil, júrekke jyly tıgen» tórt-bes shýmaqty bir-aq aýyz sózge syıdyryp, týyndy deıtini sondyqtan bolýy kerek. Kókten quıylyp, sorǵalap tura ma, joq, terbelip baıaý syrǵı ma, áńgime onda emes. Júrektegini júrekke jalǵaıtyn mýzykasy bar-joǵynda. Olaı bolmasa, óleń deýdiń ózi qıynǵa soǵatyn sııaqty.
«Qaıdasyń, myrza kóńil, márt kúnderim?!
Sert qylyp at quıryǵyn shart túıgenim.
Egesip eki keshtiń arasynda,
Súrginge súreń salyp tarttym dedim.
Kireýke kirbiń kilkip kirpigimde,
Qosyp bir qumaı Kúndi túlki ińirge.
Tútigip tebingimdi ter shiritip,
Kúńirenip kúnde jorttym Kún túbinde.
Jyra-jar, tuma bastaý, quba qyrdan,
Saǵym bop sarnaı kóshtim sylań urǵan.
Qonaqtap Qorqyt-taǵdyr tar mańdaıǵa,
Jyn qýyp jylystadym jumaǵymnan.
Qyrqyp bir qos qanatyn qarǵa túnniń,
Taıpalmaı, taıǵaq keship tańdy atyrdym.
Sere de sere muzben shól qandyryp,
Qar qarpyp, qusalanyp qan qaqyrdym.
Kúrsindi ol osyny aıtyp aqyrǵy ret,
Sodan soń soqpaı qaldy batyr júrek.
Túrtkilep erdiń tánin arǵymaq tur,
Japanǵa ymyrt-tarıh jatyr túnep.
Tartpa bos, tebingi saý, terlik aman,
Tek endi til qatpaıdy sherli babam.
Kúńirenip Kún túbinde men de qaldym,
Eı, jalǵan, ne iste deısiń endi maǵan?!»
(Serik Saǵyntaı. «Qazaq»)
Bala kúnimizde úlkender «óleń aıtasyń ba?» dep suraıtyn. Qalaýymyzdy «О́leń aıtsań berem» dep, áıteýir birnárseni aıtqyzyp baryp beretin. «Án salasyń ba?» deı qoımaıtyn. Bul jerde yńyldap óleń aıtý bir basqa da, án salýdyń kásibı deńgeı ekeni belgili. Desek te, ol basta óleń de án, án de óleń bolatyn. Áýen sózi men óleń sóziniń de jymdasa ketetini tegin emes-aý.
«Kóńildegi kórikti oı aýyzdan shyqqanda óńi qashatyny» mýzykasynan ajyrap qalatyndyǵynan shyǵar, bálkim. О́leń – júrektiń úni, sebebi. Oı áýeni tasqa basylyp, óleńge tússe qalady – jyrdyń kúıi bolyp. Qur sózben aıtylsa… О́leńniń ózi avtordan bólek ómir súrýge qaqy bar jannyń bir bólshegi. Ondaǵy oıdyń óz sezimi, kóńil kúıi, tipti ýaqyty bolýy múmkin. Bir oıdyń ózi birneshe sezimniń jıyntyǵynan turýy da ǵajap emes. О́leńge aınalyp, jyrdyń kúıi bolyp bóline me áıtpese?!
«Et-júreksiz, ernińniń aıtpa sózin,
Til úırengen nápsiniń qý minezin.
Tilde súıek, erinde jıek bar ma,
Shymyldyq bop kórsetpes shynnyń júzin…» demeı me hakim Abaı?!
Qazaq jyrynyń ol bastaǵy ishki qýaty men kóńil kúıi kúshtirek edi. Soıqan rýh pen kóterińki áýen oınaıtyn. Jyraýlar poezııasynyń qaı-qaısyn alsa da sondaı.
«Qoǵaly kólder, qom sýlar –
qonystar qonǵan ókinbes.
Arystandaı eki butyn alshaıtyp arǵymaq
mingen ókinbes.
Kileń buzdaı kilsheıtip kóbeler kıgen ókinbes.
Juparyn qardaı boratyp arýlar
qushqan ókinbes.
Tory tóbel at minip toı toılaǵan ókinbes.
Qurama shapshaq kóp qymyz quıyp
ishken ókinbes.
Eki arystap jaý shapsa, oq qylqandaı
shanshylsa,
Qan jýsandaı egilse, aqqan sýdaı tógilse,
Betegeli Saryarqanyń boıynda soǵysyp
ólgen ókinbes!»
(Dospambet jyraý).
Shalkıiz, Aqtamberdi, taǵy basqalarynan jyrdyń kúıi anyq seziledi. «Alystan qalyń aǵash kórinedi, jel soqsa japyraǵy tógiledi» degendeı alyp bara jatqan uıqas joq. Sózdiń ishki yrǵaǵy men áýezi jymdasqan da, baltalasa buzylmastaı baılanǵan. Asan qaıǵy, Qaztýǵannan Dýlat Babataıuly men Murat Móńkeulyna deıin osylaı. Abaı zamanynan bastap berige deıin jyrdyń kúıi ózgergenimen, mýzyka úılestigi saqtalyp keldi. Qazir sol jyrdyń kúıi ketip, tek kózben ǵana oqylatyn oıǵa qurylǵan poezııa kelip jatyr. Úni, áýezi joq sııaqty seziledi. Esesine arsa-arsasy shyqqan oılar, shashyrap, qaıta jınalǵan sýretter oqyrmandy biraz «áýrege» túsirip, beınetke salyp qoıady. Áýen sezile bermeıdi, biraq. Ártarapty oılar qojyrap baryp, qaıta bas quraıdy, úılespeýi de múmkin. Tehnıkalyq oılaý, jasandy ıntellektige kelińkireıdi. Biraq bireýlerge adasý bolyp kóringenimen, olaı emesin ishiń sezedi.
Buryn aqyndar oqyrmanyn ózi tárbıelep alatyn. Belgili bir kúımen terbep. Qazir kerisinshe siz sol aqynnyń aıtpaǵyn izdep tabýǵa tıissiz. Áıtpese, oqyrman emes, tyńdarman bolyp shyǵasyz.
