Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýynda qalyptasqan qoǵamnyń aldyna batyl da jaýapty mindetter qoıdy. Elbasy halyqqa Joldaýyn «Basty maqsat – Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylýy. Ol – «Máńgilik Qazaqstan» jobasy, el tarıhyndaǵy biz aıaq basatyn jańa dáýirdiń kemel kelbeti» degen rýh silkinter sózderimen bastady. Bul mindetter qoǵam músheleriniń ortaq jaýapkershiligi, quqyqtyq ustanymdarymyzdyń beriktigi men pármendiligi nátıjesinde júzege aspaq.
Biz osy oraıda, Aqmola oblystyq IID bastyǵy, polısııa general-maıory Jaılaýbek HALYQULYN áńgimege tartyp, qyzmet tıimdiligin arttyrý jaıly oılarymen bólisýin ótingen edik.
Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýynda qalyptasqan qoǵamnyń aldyna batyl da jaýapty mindetter qoıdy. Elbasy halyqqa Joldaýyn «Basty maqsat – Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylýy. Ol – «Máńgilik Qazaqstan» jobasy, el tarıhyndaǵy biz aıaq basatyn jańa dáýirdiń kemel kelbeti» degen rýh silkinter sózderimen bastady. Bul mindetter qoǵam músheleriniń ortaq jaýapkershiligi, quqyqtyq ustanymdarymyzdyń beriktigi men pármendiligi nátıjesinde júzege aspaq.
Biz osy oraıda, Aqmola oblystyq IID bastyǵy, polısııa general-maıory Jaılaýbek HALYQULYN áńgimege tartyp, qyzmet tıimdiligin arttyrý jaıly oılarymen bólisýin ótingen edik.
– Joldaýda atap kórsetilgenindeı, «Qazaqstan-2050» Strategııasy – barlyq salany qamtıtyn jáne úzdiksiz ósýdi qamtamasyz etetin jańǵyrý joly. Osy «jańǵyrý» sóziniń tilge alynýynyń ózi jumysty shıratýdy talap etip tur. Máselen, qylmystardyń aldyn alý jáne búginde ózekti termın retinde qoldanylyp júrgen «múldem tózbeýshilik» IIM-niń bólinisterinde árdaıym kútiletin nátıjesin berýde me?
– Elbasy óziniń bıylǵy halyqqa Joldaýynda «Barlyq quqyq qorǵaý júıesi jumysynyń sapasyn arttyrý qajet», degen sózderge aıryqsha ekpin túsirdi. Siz aıtqan «tártipsizdikke múldem tózbeýshilik» degenimiz Elbasy N.Nazarbaevtyń jobasy jáne ol jobada basym nazar quqyq qorǵaý organdaryna aýdarylady. Qaı turǵydan alyp qarasaq ta, onyń tabysty oryndalýy – azamattardyń qaýipsizdiginiń qamy.
Bizdiń jumys asyǵystyq pen nátıjeniń sońyna túsýdi keshirmeıdi, bir kún nemese bir aı erekshelený mártebe emes, al qylmystylyqty tolyǵymen tómendetý qıynnyń-qıyny. Sondyqtan is-sharalardy júıeli túrde úzdiksiz júrgizý qajet, sebebi, kúsh qurylymdaryn paıdalaný arqyly bir rettik shabýyl jasaýmen qylmystylyqty jeńý jaı sóz.
Tártipsizdikke múldem tózbeýshilik baǵdarlamasyn iske asyrýdyń ózi aldyn alý úshin qoldanylyp otyrǵan is-shara. Meniń oıymsha, bul júıeniń bolashaǵy zor. Máselen, bizdiń departamentti alyp qaraıyq. О́tken jyldyń 10 aıynda urlyq jasaýdy 6,5 paıyzǵa, aýyr qylmystar sanyn 3 paıyzǵa, asa aýyr qylmystar sanyn 8 paıyzǵa tómendetýge qol jetkizdik, densaýlyqqa aýyr zardap keltirý deńgeıi 3 paıyzǵa tómendetildi, oblystaǵy 7 aýdanda 220 jasyrylǵan qylmys anyqtalyp, esepke qoıyldy. Esil, Jaqsy, Egindikól, Eńbekshilder, Qorǵaljyn, Selınograd, Ereımentaý aýdandarynda birde-bir esirtki qylmysy tirkelmegen.
Alǵa basýshylyq bar, alaıda qylmystardyń bir túrin tómendetip jatqanymyzda, ekinshi bir túri artyp otyr. Mysaly, bótenniń múlkin urlaý 15,7 paıyzǵa, uıaly telefondardy urlaý 9,4 paıyzǵa ósse, qaraqshylyq shabýyldar sany 15,6 paıyzǵa artqan. Oǵan qosa, tirkelgen qylmystar qurylymynda urlyq jasaýdyń úlesi 64,4 paıyzdy quraıdy. Endeshe, ázirge bosańsýǵa, aralyqtaǵy nátıjelerge qýanýǵa áli erte. Tártipsizdikke múldem tózbeýshilik baǵdarlamasy kez kelgen polıseıdiń ústelinde oryn alatyn negizgi kitapqa aınalýy tıis.
– General myrza, siz rotasııalyq tártippen Aqmola oblystyq departamentine kelgenińizge birshama ýaqyt boldy. Qylmyspen kúres aımaqqa bólinbeıtinin bilemiz, áıtkenmen, jańa qyzmette buryn jınaqtaǵan tájirıbelerińiz qoldanysqa engizilip jatqanyn baıqaımyz. Ásirese, qylmystyń saldaryna emes, sebebine nazar salatynyńyz aıtylyp júr.
– Jaqynda mal urlyǵyna qatysty qylmystarǵa taldaý júrgizdik. Urylar múmkindik bar jerdiń bárinde de oıyndaǵysyn júzege asyrady jáne yńǵaıly sát týa qalsa, múmkindikti qalt jibermeıdi. Qylmystyń bul túri ótken jyly Zerendi jáne Ereımentaý aýdandarynda kóp jasalypty. Men, departament bastyǵy retinde, bul salany egjeı-tegjeıli tártipke keltirýdi talap etýdemin. Osyǵan oraı, jańa joba júzege asyrylýda. Derekter qoryn qurý, tabyndarǵa jaýapty tulǵalardy bekitý, jeke maldy ustaýdyń qaýipsizdigine qatysty turǵyndarmen jumystar júrgizý, kelisseńiz bul jerde kóp oılanýdyń da, kóp aqshanyń da qajeti joq.
Ákimderdiń, ásirese, aýdan ákimderiniń aýyldardaǵy jıyndarda nemese eseptik kezdesýlerde ýchaskelik polısııa ınspektorlaryn, qylmystyq izdestirý salasyn, AIIB bastyqtaryn mal urlyǵy úshin synǵa alýlaryn ádiletsizdik dep sanaımyn. Mundaıda eriksizden «Bılik qaıda qarap otyr?», «Qylmystyń aldyn alý úshin olar ne istep jatyr?» degen qarsy suraq týyndaıdy. Osyndaı qaıshylyqtardy boldyrmaý úshin birigip jumys atqarý kerek. Mal urlyǵy anda-sanda jasalady nemese múldem urlanbaıdy. Osyǵan baılanysty mynadaı oı týyndaıdy: mal urlyǵynyń jaǵdaıy ýaqyt talaptaryna jaýap bermeıdi. Máselen, aýyldyq okrýg ákimi men ýchaskelik polısııa ınspektorynyń ár úı basyn aralap, mal ıelerine eskertý jasap shyǵýyna selt etkender shamaly, al eger mal ıeleriniń ózderi saqtyq sharalaryn qoldanbasa, bul jerde bılik pen polısııa maldardyń saqtyǵy úshin jaýap bere almaıdy.
– Jalpy urlyq jasaýdyń úlesi 64,4 paıyz kórinedi, bul óte kóp emes pe?..
– Polısııa qansha jerden kúshti bolyp tursa da, atqarýshy organdar men azamattardyń tarapynan qoldaý bolmasa, bul másele oń sheshimin taba almaıdy. Aıtalyq, Kókshetaý qalasy táýlik boıy polısııa qyzmetkerleriniń baqylaýynda bolsa da, búgingi kúni statıstıkalyq kórsetkishter kóńil kónshiterlik emes. Qoǵamdyq oryndarda jasalǵan qylmystardyń ósýi 21 paıyzdy, al kóshelerde jasalǵandary 28,6 paıyzdy quraıdy. Kámeletke tolmaǵandardyń qylmys jasaýy 13,8 paıyzǵa artqan. Ásirese, turmystyq sektordyń kóleńkede qalyp jatqany alańdatady.
– Budan qalaı shyǵýǵa bolady?
– Biz qazir bul turmystyq sektordy kóleńkeden alyp shyǵýǵa tyrysyp baǵýdamyz. Podezderde úlkender tarapynan jaýapty kisini taǵaıyndaýdy, sol kireberisterde beınebaqylaý kameralaryn ornatýdy tájirıbege engizip jatyrmyz. Osyndaı jańashyldyqtardyń biri – «Qaýipsiz aýla» baǵdarlamasy. Sol arqyly ondaǵan, júzdegen qoǵamdyq tártipti buzýshylyqtardyń jolyn kese alamyz. Onda beınekameralar perımetrmen ornatylady. Olar táýlik boıy qosýly bolady jáne ondaǵy málimetter ishki ister organdaryna jedel jetkiziledi. Ázirge bul jumys tek Kókshetaý qalasynda ǵana qolǵa alynǵan, aldaǵy ýaqytta bul bastamany Shýche jáne Stepnogor qalalarynda jalǵastyrýdy josparlap otyrmyz.
Sonymen birge, Aqmola oblysynda «Kórshi baqylaýy» baǵdarlamasy tórt aıdan beri júzege asyrylyp jatyr. Onyń maqsaty – polısııanyń jumysyna azamattardy neǵurlym kóbirek jumyldyrý. Turǵyndar men polısııa qyzmetkerleriniń arasyndaǵy áriptestik pen aqparat almasý tyǵyz bolǵanda ǵana bul baǵdarlama óz nátıjesin kórsetedi. Erikti kómekshilerden habarlama kelip túsisimen polısııa qyzmetkerleri shapshań túrde is-sharalar qoldanady. Olarǵa bul rette senim telefondary, Kókshetaý qalasynyń Jedel basqarý ortalyǵynyń dıspetcheri qyzmet kórsetedi. Bul baǵdarlamada, sonymen birge, ishki ister organdaryna prıtondar, urlanǵan zattardy satyp alýshylar, qarý-jaraqty, jarylǵysh zattardy zańsyz saqtaıtyn, avtokólikterdi aıdap áketýshiler, ekstremıster týraly aqparattardy da jetkizý qarastyrylǵan.
– Tártipsizdikke múldem tózbeýshilik týraly sóz qozǵalǵan kezde ýchaskelik polısııa ınspektorlarynyń jumysyn aınalyp óte almaısyń. Olarǵa qyzmettik kólikter berildi, jalaqylary da kóterildi, alaıda, jumysy sylbyr. Múmkin men qatelesip otyrǵan shyǵarmyn, biraq halyq polısııa qyzmetkerlerine senimdi qorǵaýshylary retinde arqa súıep otyrǵan joq sııaqty...
– Sózińizdiń birimen kelissem, endi birimen kelispeımin. 2013 jyldyń 10 aıynyń qorytyndysy boıynsha ýchaskelik polısııa ınspektorlarynyń jeke is-qımylymen 1269 qylmys ashyldy. Buǵan qosa, 1023 is olardyń tikeleı qatysýymen áshkerelendi. Bul azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi qomaqty da salmaqty jumys dep tanýǵa bolady. Al endi basqa qyrynan kelsek, ýchaskelik ınspektorlardyń barlyǵy birdeı ózderine senip tapsyrylǵan aýmaqtaǵy quqyqtyq tártiptiń saqtalýyna joǵary jaýapkershilikpen qarap júrgen joq. Olardyń syry bizge málim, ol jaıynda bizdi turǵyndar habardar etedi. Mysalǵa, bir aýyldyq okrýgtiń turǵyndary ýchaskelik ınspektorlaryn anda-sanda ǵana kóretinderin jetkizdi, ol kóbine óziniń jeke sharýalarymen aınalysyp júredi deıdi. Mundaılarmen kóp oılanbastan-aq qoshtasamyz.
– Oblysta kisi óltirý qylmystarynyń 60 paıyzy maskúnemdik saldarynan bolady eken. Statıstıka qapalandyratyndaı-aq.
– Etek alyp ketken maskúnemdik – bul máselelerdiń máselesi bolar. Maskúnemdik óziniń aıasyn keńeıtip, jasaryp barady, ol teledıdardan berilip jatqan kınofılmderden de moraldyq qoldaý tabýda, onda dastarqan basynda ishý olardyń basty brendi tárizdi. Bizdiń qaıda bara jatqanymyz qoǵamnyń kóz aldynda ǵoı, solaı bola tura gýmanızmge shaqyramyz, al qalǵan keleńsizdiktiń bárin polısııaǵa ysyra salamyz. Men qolymdy júregime qoıyp, zańdy maskúnemdik pen alkogolızmge qarsy qatańdatýǵa shaqyrar edim. Búginde adamdar jumysta da, turmysta da, demalys oryndarynda da, tipti, oqý oryndarynda da iship jatyr.
Bizdiń oblystyq medısınalyq aıyqtyrǵysh, joǵaryda kórsetilgen barlyq máselelerdi sheshpeıdi, sheshken de emes, ol 20 orynǵa ǵana shaqtalǵan, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń qaramaǵyndaǵy bul qadamnyń astarynda gýmanızmge shaqyrý jatatyn. Buryn onda túsý degen álemdik deńgeıdegi tótenshe jaǵdaı, otbasy men ujym úshin sumdyq masqara sanalatyn. Búginde medısınalyq aıyqtyrǵysh degen ishimdikke salynǵandar úshin qaıyrymdylyq panasyna aınaldy. Memleket olardy tamaqtandyrady, jylytady, emdeıdi, al qoǵam olarǵa eshbir jekkórýshilik tanytpaıdy, tipti, solaı bolýy kerek sııaqty.
Bul nege solaı, qaıda qarap otyr, nege shara qoldanbaıdy dep eń sońynda barlyq toqpaqty polısııaǵa ákelip tirep qoıady. Al, bizde buǵan qarsy tura alatyn eshqandaı tıimdi tásilder joq. Qıt etse quqyq qorǵaýshylarǵa bir daýystan adam quqyǵy buzylyp jatyr, Konstıtýsııany nazar salyp oqyńyzdar deıdi... Al mas kúıde kisi óltirý, urlyq, tonaý, zorlaý qylmystary jasalǵan kezde adam quqyǵy týraly birden umytyp ketedi. Bireýdiń quqyǵy jaıly oılaıtyn bolsaq, basqalar, ıaǵnı qylmys saldarynan zardap shekkender týraly da oılaý kerek.
– Memleket basshysy atap ótkendeı, jol qozǵalysynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý búginde asa mańyzdy tapsyrmalardyń biri bolyp otyr. Osy rette, patrýldik jáne jol polısııasy qurylymdarynyń biriktirilýi jóninde árqıly áńgime bar. Buǵan ne der edińiz?
– Jol-kólik oqıǵalarynyń sebep-saldaryn joıý biz úshin adamnyń ómiri men densaýlyǵyn saqtaýdaǵy basym baǵyttardyń biri bolyp sanalady. Patrýldik jáne jol polısııasynyń qurylymdary biriktirilgenine az ǵana ýaqyt bolsa da oń nátıjelerge qol jetkizilip jatyr. Sóz barysynda aıta keteıin, barlyq qyzmetkerler taǵaıyndalar aldynda normatıvtik quqyqtyq aktilerge sáıkes jol qozǵalysynyń erejelerin bilý boıynsha emtıhan tapsyrdy. Zań men tártiptiń oryndalýy boıynsha jol qozǵalysynyń qatysýshylaryna talap qoıatyn polısııa qyzmetkerleri eń aldymen, ózderin jol boıynda úlgi etip kórsetýleri qajet, olardyń kásibı daıarlyǵy joǵary bolyp, quqyq buzýshylarǵa qaǵıdatshyl jáne talapshyl bolýlary kerek, muny sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtary men qylmystaryna jol bermeıtin ádeptilik normasy dep bilgen jón.
– Áńgimeńiz úshin rahmet.
Áńgimelesken
Baqbergen AMALBEK,
«Egemen Qazaqstan».
Aqmola oblysy.
