Fransııa AQSh pen Aýstralııaǵa renishti

Batysty dúr silkintken oqıǵaǵa basty sebep – AQSh, Ulybrıtanııa jáne Aýstralııanyń Úndi-Tynyq muhı­ty aımaǵynda áriptestik ornatýy jó­nindegi málimdemesi. Fran­sııa syrt­qy ister mınıstri Jan-Iv Le Drıan­nyń aıtýynsha, elshilerdi keri sha­qyrtýǵa el prezıdenti Emma­nýel Makronnyń ózi tapsyrma ber­gen.

«Bul erekshe sheshim Aýstralııa men AQSh-tyń 15 qyrkúıekte ja­sa­­ǵan málimdemesine baılanys­ty qa­byldandy», deıdi Le Drıan.

Fransýzdardyń renishiniń syry mynada. Aýstralııa 2016 jyly Fransııanyń Naval Group kom­panııasymen kelisip, quny 90 mıl­lıard dollarlyq kelisimge qol qoıǵan edi. Atalǵan qujatqa sáıkes fransýzdar jasyl qurlyqqa ıadro­lyq otynmen júretin súńgýir qa­ıyq­tar qurastyryp berýge tıis-tuǵyn. Kelisimge 5 jyl buryn qol qo­ıyl­ǵanymen, túrli máselelerge baı­lanysty ony júzege asyrý ber­tin­ge deıin shegerilip keldi.

Endi AQSh, Ulybrıtanııa jáne Aýstralııanyń Úndi-Tynyq muhı­ty aımaǵyndaǵy qaýipsizdikti saq­taý jónindegi paktisi bárin óz­gert­­­pek. Kelisim aıasynda ame­rı­ka­lyqtar Kanberraǵa ıadrolyq súń­­gýir qaıyqtardy ózderi qu­ras­­tyrýyna kómektesedi. Osy­laı­­sha, Fransııanyń Naval Group kom­­panııasynyń kómegi qajet bol­­maı qalady. Le Drıan aýs­tra­­lııalyqtardyń osy áreketine ren­ji­­genin jetkizip, atalǵan paktini Fran­­­sııany tý syrtynan urǵan py­shaq­­qa teńedi.

«Aýstralııa men Fransııa 2016 jyldan beri júzege asyrýdy jos­par­lap kelgen muhıtqa arnal­ǵan súńgýir qaıyqtar jobasynan bas tartyp, AQSh-pen jańa serik­testikti jarııalap, bolashaqta ıadro­lyq súńgýir qaıyqtar salasynda yn­tymaqtastyq ornatý áreketin qa­byldaý múmkin emes. Odaqtastar men seriktester mundaıǵa jol bermeýge tıis. Bul odaqtastarymyzǵa, serik­testerimizge jáne Úndi-Tynyq mu­hıty aımaǵyndaǵy Eýropanyń múd­desine áser etedi», dedi Le Drıan.

Bul oqıǵanyń Batysty dúr sil­kintýiniń birneshe sebebi bar. Birinshiden, Fransııa men AQSh arasyndaǵy dıplomatııalyq baılanys muhıttyń arǵy betindegi azattyq soǵysynan keıin ornaǵan edi. Sodan beri birneshe ǵasyr ótse de, eki el tatý-tátti bolyp kel­gen. Endi Fransııa tarıhta bi­rinshi ret AQSh-taǵy elshisin konsýltasııa jasaý maqsatynda keri shaqyrtyp aldy. Sondaı-aq azat­tyq soǵysyndaǵy mańyzdy shaı­­qas­tardyń birin atap ótýge ar­nal­­ǵan merekelik is-sharany da ke­ıin­ge qaldyrdy.

Ekinshiden, AQSh ta, Fransııa da  – álemdegi kóshbasshy memleketter. Ári ekeýi de Batys demokratııasyn nasıhattaıtyn elder sanalady. Iаǵnı ıleıtin terisiniń pushpaǵy bir. Osyndaıda odaqtas memlekettiń óz elshisin keri shaqyrtyp alýy saıası turǵyda úlken renishti bildiredi.

Onyń ústine, Fransııanyń da Úndi-Tynyq muhıty aımaǵyna qa­tysty ustanǵan strategııasy bar. Atal­ǵan qujatty E. Makron 2018 jyly Aýstralııada tanystyrǵan edi. Qazirgi tańda osy óńirde 1,6 mıllıon fransýz azamaty ómir súredi. Álemde úlkendigi jóninen ekinshi oryn alatyn, Fransııaǵa tıesili erekshe ekonomıkalyq aımaq ta Úndi-Tynyq muhıty aýmaǵynda or­na­lasqan. Demek, Elıseı saraıy óńir­de­gi múddesinen bas tartpaıdy.

Jalpy, bul aımaqqa Eýropalyq odaq ta erekshe nazar salyp otyr. Má­selen, bıyl qart qurlyq pen Ún­dis­tan strategııalyq kelisim jasas­qan edi. Sol kezde Eýropalyq odaq­tyń Úndi-Tynyq muhıty aı­ma­ǵy­n­a qaıta kóńil bóletini aıtylǵan-dy.

Úshinshiden, Fransııa qazirgi tańda Eýropalyq odaqta Germa­nııa­men qatar, úlken rólge ıe. Elıseı sa­raıynan aıtylǵan sózdi qart qurlyq qulaq salyp tyńdaıdy. Sonymen qatar NATO-da da fran­sýz­dardyń bedeli joǵary. Endeshe, resmı Parıjdiń AQSh-taǵy elshisin keri shaqyrtýy jaı ǵana ókpe emes.

Mundaı pikirdi sarapshylar da aıtyp otyr. Ulybrıtanııa syrtqy ister mınıstrliginiń turaqty keńes­shi­si qyzmetin atqarǵan, aǵyl­shyn­dardyń Fransııadaǵy burynǵy elshisi Pıter Rıkettstiń paıymdaýynsha, bul – máseleniń sheti ǵana.

«Fransııa satqyndyqty sezi­nip otyr. О́ıtkeni bul qarý-ja­raq kelisimsharty ǵana emes edi. Fransııa Aýstralııamen stra­te­gııalyq seriktestik qurdy. Endi aýstra­lııalyqtar odan bas tartyp, Fran­sııanyń syrtynan NATO-da­ǵy eki odaqtasymen kelissóz júr­gizdi.

Fransýzdar úshin mundaı áreket – odaqtastar arasyndaǵy senimniń joǵalýy. Ári NATO-ǵa da kúmán týyndaıdy. Iаǵnı kele­shek­te NATO alıansyna iritki tús­ýi múmkin. Menińshe, munyń Fran­sııaǵa tıgizetin áserine kóp­shi­lik mán bermeıdi. Keler jyly Makron prezıdent saılaýyna túsip, ońshyldarmen básekelespek. Osyndaı mańyzdy kezeńde sat­qyn­dyq sekildi kórinetin árekettiń saldary aýyr bolmaq», deıdi Rıketts.

Pıter myrzanyń sóziniń jany bar. Keler jyly Fransııada ótetin prezıdenttik saılaýda bas­ty úmitker – ekeý. Qazirgi memleket basshysy Emmanýel Makron jáne ońshyl «Ulttyq alań» par­tııa­synyń tóraǵasy Marın Le Pen. Árıne, aldaǵy saıası básekede olardan basqa da kandıdattar tir­keletini aıtpasa da túsinikti. Degen­men, túrli saýaldamalarǵa súıen­sek, prezıdenttikke negizgi ta­las Makron men Le Pen arasynda ótpek.

Bir qyzyǵy, keıingi birneshe saıası básekede prezıdent ekinshi mer­zimge qaıta saılanǵan emes. Mun­daı «dástúrdi» buzý úshin Makron baryn salatyny anyq. Osyndaı sheshýshi sátte Fransııany odaqtastarynyń «satyp ketýi» onyń bedeline nuqsan keltiredi.

Muny, álbette, Le Pen paıdalanyp qalatyny aıtpasa da belgili. Ázirge Marın hanym oqıǵaǵa qa­tys­ty pikir bildirgen joq. Áıtse de, po­pýlıstik málimdemelerge jıi jú­­gi­netin ol mundaıda qarap jatpaıtyny anyq.

Joǵaryda aıtylǵannyń bári kelisimdi buzýdyń saıası jaǵy. Budan bólek, munyń ekonomıkalyq áseri de bar. Fransııa men Aýstralııa súńgýir qaıyq jasaý boıynsha 2016 jyly ýaǵdalasty. Sodan beri Naval Group bul iske bel sheship kirisip ketti. Basqa kóptegen kompanııamen kelisimge kelip, qurastyrý jumysyn bastaýǵa ázir edi. Endi sonyń bári tekke ketip, myńdaǵan adam jumyssyz qalmaq.

Oqıǵaǵa qatysty resmı Kan­ber­ra­nyń da aıtar ýáji bar. Aýstralııa tarapy súńgýir qa­ıyq jasaýǵa ja­ýap­­ty Naval Group kompanııasynyń jumysyna razy emes. Bıylǵy maýsymda el Senatynda osy má­se­lege qatysty parla­menttik tyń­daý ótken-di. Depýtattardyń su­raqtaryna jaýap bergen Aýstra­lı­ıanyń qorǵanys mınıstri Greg Morıartı nelikten joba ilge­rilemeı turǵanyn túsindirgen. Onyń aıtýynsha, keıingi ýaqytta ózara túsinispeýshilik bolǵan. Soǵan baılanysty el úkimeti qosymsha sharalar qarastyryp jatqanyn jetkizgen.

Jyl basynda fransýz kompanııasy usynǵan jobanyń kelesi ke­zeńine ótý úshin Aýstralııa úki­meti birqatar talap qoıǵan kóri­ne­di. Naval Group-qa berilgen me­je­li merzim osy aıda aıaqtaldy. Resmı Kanberranyń kelisimnen bas tartqanyna qaraǵanda, fransýzdar qoıylǵan talapty der kezinde oryndap úlgermegen syńaıly.

Aýstralııanyń aıtqan ýáji beker emes. 2016 jyly kelisimge qol qoıylǵannan keıin Naval Group kompanııasynyń Úndistanǵa arnap qu­rastyrǵan súńgýir qaıyqtaryna qa­tysty qupııa qujattar jelige tarap ketken edi. Kanberra buǵan alań­dap, qaýipsizdikti kúsheıtýdi su­raǵan.

Sondaı-aq kelisimniń quny da birneshe ret ózgerip, ony oryndaý merzimi keıinge shegerilgen. Bul – Aýstralııa úshin zııan. О́ıtkeni eldiń súńgýir qaıyqtary eskirip barady. Al Tynyq muhıt pen Úndi muhıtynda Qytaıdyń zamanaýı súńgýir qaıyqtary asyr salyp júr.

Keıingi ýaqytta Beıjiń men Kanberranyń arasy sýyǵanyn eskersek, jasyl qurlyq úshin Úndi-Tynyq muhıty aımaǵynda qaıtadan kúsh alý mańyzǵa ıe. Buǵan deıin eki el talaı márte saıası turǵyda teke­tiresip qalǵan. Máselen, koronavırýs pandemııasy shartarapty sharlap, jer-jahannyń aıaǵyn bir etikke tyqqanda Kanberra bıligi eń alǵash vırýstyń shyǵý tegi týraly sóz qozǵaǵan.

Onyń aldynda, 2018 jyly Aýstralııa Huawei kompanııasyna el­degi 5G qyzmetimen aınalysýǵa ruq­sat bergen joq. Al 2016 jyly ult­tyq qaýipsizdik máselesine baı­la­nysty qytaılyq eki kom­pa­nııa­nyń elektr energııasyn jetkizý jumysyn júrgizýge tyıym saldy.

Endeshe, Aýstralııa tez arada aımaqtaǵy bedelin qaıtaryp alýdy kózdeıtini sózsiz. Mundaıda jobany keıinge soza beretin fransýz kompanııasynan góri Qytaıǵa qarsy AQSh-ty tańdaýy da strategııalyq turǵyda mańyzdy. Qoryta aıtqanda, aldaǵy ýaqytta Batysty saıası shıelenis kútip tur.