Búgingi prozadaǵy bul esimderdiń qataryna Baqytgúl Sármekovany da qosar edik. Oqyrman ony kóbinese ádebı ortany «shýlatqan» «Aqyndardan jeriný» atty áńgimesi arqyly tanıdy. Avtor onda qazaq aqyndarynyń bir tıpin sýretteıdi. Bálkı, áshkereleıdi.
«Arqaly aqyn... Arqyraǵan aqyn... Sonaý Atyraýdan kelgen arda aqynymyz Itbaı! dep sampyldap turǵan asaba jigittiń sózin aıaqtatpastan qolyndaǵy mıkrofonyn julyp alǵan kúıi aqyn shyqty ortaǵa arqalanyp». Áńgime negizgi keıipker – aqyn Itbaıdyń ortaǵa shyǵýymen bastalady. Onyń judyryǵyn túıip alyp, jerdi teýip oqyǵan uzyn-sonar dastanyn eshkim tyńdamaıdy: bireý qalǵyp, bireý múlgip, endi bireýleri ózara áńgimege kóshken. Arqaly aqynnyń óleńine, tek shette otyrǵan Oryngúl ǵana elitip otyr. «О́leń túsinbeıtin beısharalar!» dep sókti ishteı ózgelerdi». Qaýym eldiń ishinde nege Oryngúl ǵana óleń tyńdap otyr? О́ıtkeni ol óleń úshin jaralypty (árıne, óziniń oıynsha). «Bala kezinen apasynan bastap, kórshi-kólem, ustaz, aǵaıyn týysqan, eń aqyrǵysy taýyq qorada jańa týylǵan jumyrtqaǵa da óleń shyǵarǵan. Jumyrtqaǵa arnap shyǵarǵan óleńi «О́mir» dep atalady:
«Eı, tas jumyrtqa, sende de ómir bar.
О́mirdi qazirden bastap kórip al.
Qazir-aq taspen jaryp tastasam
bittiń ǵoı,
Myna ómirdi kórmesten blınchık bolyp
kettiń ǵoı...»
– dep bastalatyn óleńi óziniń oıynsha shedevr».
Iá, Oryngúl de poezııadan alys adam emes bolyp shyqty. Bala kezinde apasy men ájesine, qozy-laǵy men esik aldyndaǵy kúshigine kim óleń arnamady. Balanyń bári bir shýmaq shımaılaǵan bolar. Degenmen, báriniń aldynan Itbaı sııaqty úlken aqyn shyǵa bermeıdi. Iаǵnı Oryngúldiń joly bolyp-aq tur.
Osylaısha, aqyn degen atqa qumar ekeýin óleń jolyqtyrady, tipti etene-jaqyn aralasyp ketedi. «Qalanyń asfaltine tabany tıisimen Itbaı aqyndy izdedi. On bir oılanyp, toqsan toǵyz ret tolǵanyp otyryp habarlasty aqyry. Itbaı jetip keldi», deıdi avtor. Osy tusta Oryngúldiń «on bir oılanyp, toqsan toǵyz ret tolǵanǵanyna» kúmánimiz bar. Onyń Itbaıdy alǵash kórgen toıdaǵy erekshe yqylasynan-aq tanystyqtyń bolaryn sezgen edik. Alǵashqy kezdesýde Oryngúl nege óleń oqymasyn?.. Shyǵarmashylyǵynyń shedevri «О́mir» keýdesinde atqaqtap tur. Tebirene oqylǵan óleńdi tyńdaǵan «Itbaı oılanyp otyryp:
– О́leń jaman emes. Bastysy sende júrek bar. О́leńniń ne ekenin bilesiń. Qara borbaı halyq ony da túsinbeıdi. Biz adamdardyń eń joǵarǵy satysymyz! – degende Oryngúl eljirep, kózine jas keldi». О́ziniń maqtaýyn asyryp, aralas-quralas eldiń aldynda júrgen aqyn-jazýshylardy túgendegen Itbaı qyzdyń úmitine ot jaǵyp, álemge áıgili aqyn bolasyń dep arqalanyp ketedi. «Men bárimen habarlasyp turamyn. Jolyńdy ashamyn. Meniń bir aýyz sózim. Bizde júrek bar. Súıe alamyz. Ǵashyq bola alamyz... Al ózge qara – borbaı halyq... Iá, qoıshy solardy...».
Arda aqynnyń jalyndy sózderinen soń Oryngúl bir ýaqyt teledıdardan suhbat berip turǵanyn elestetti. Janyńa jaǵar sóz adamǵa ne istetpeıdi?! Oǵan qosa óziń az-maz aqyn bolsań...
Oryngúldiń aq-adal oıynsha, «aqyndarǵa bári jarasady». Áńgimeniń leıtmotıvi de osy. Máselen, Itbaı qyzben qoshtasyp turyp, «aýzyńnan súıeıinshi» («Erin degen joq, aýzyńnan dedi!») degende de Oryngúl úndemedi. «Aqyndardyń ójettiligi osy shyǵar dep oılady». Ári erteńgi kúni gazetke óleńderi shyǵaıyn dep turǵanda ne deı qoısyn...
Arqyraǵan aqynnyń abyroıynyń arqasynda Oryngúldiń óleńderi gazet redaktorynyń qolyna da jetti. Budan soń Itbaı tipti mańǵazdana túsip, ýádesin úıip-tóge berdi. Negizgi josparǵa kóship, «mińgirlep otyryp sezimin bildirdi. Oryngúldiń túrine emes, eń aldymen talantyna bas ıgenin» moıyndady. Al Oryngúl «aqyndarǵa bári jarasady ǵoı» dep Itbaıdyń qushaǵynda kete bardy. «Murynyna qolańsanyń ashqyltym ıisi kelip, esin jıǵyzdy Oryngúldiń. Tóbege qarap edi, bir jaǵy synǵan lıýstranyń symdary shyǵyp, úzileıin dep tur eken. «Osyny ilmese de renjimes edik» dep oılady ishteı».
Áńgimeniń sońynda Oryngúldiń álgi jańa týylǵan jumyrtqaǵa jazǵan óleńi gazetke basylady: múlde basqa óleń, tek «О́mir» degen ataýy ǵana ózgermegen. Oryngúl gazetti kórip, ishteı rıza boldy. Sóıtip «Aqyny da, óleńi de qurysyn!» dedi. Aqyn degen sózdi estise kóz aldyna synyq lıýstra elestep, murynyna qolańsanyń ıisi keletin boldy».
Zııaly qaýymnyń shynaıy bolmysyn áshkerelegen bul áńgime Itbaı men Oryngúldiń aqyndyq obrazyn ǵana kórsetpeıdi. Munda qazaq ádebı ortasyndaǵy keı minezder bar: «aqynmyn» dep arqyraý, maqtangershilik, dańq pen daqpyrt, óz-ózine tamsaný, jalań uran, ataqqumarlyq, taǵysyn taǵylar. Máselen, Oryngúldiń «О́miri» mysal úshin alynsa da keı-keıde ádebı basylymdarda osy tektes óleńder kezdesip qalady. Bul – óleńshilerdiń poezııaǵa degen kózqarasy men talǵamynyń kórsetkishi. Tipti qoǵamdaǵy ádebıettiń deńgeıine de áser etýi múmkin. Avtor áńgimesinde búgingi ádebıettegi osy arzan qundylyqtardy sıpattap otyr.
Al Itbaı sııaqty aqyndardyń bul tıpi – jıyntyq obraz. Iаǵnı qazirgi ádebı ortada da «Ǵasyr haltýrshıgi kim?» degen áıgili saýalǵa jaýap bolarlyq Itbaılar bar.
Ádebı ortada tanylǵanyna kóp ýaqyt bolmasa da óziniń aýdıtorııasy qalyptasqan Sármekovany oqyrman nege rahattanyp oqıdy? Onyń shyǵarmalarynda kórkem til joq (bul búgingi jazýshylardyń bárine ortaq másele), keı tustarda sýretteýi, taqyrypty alyp shyǵýy, keıipkerdiń jan dúnıesin asha alýy kemshin túsip jatady. Bálkı, buǵan onyń áýesqoı jazýshy ekendigi sebep shyǵar. Degenmen, Sármekovanyń jazýynda minez bar. Qoǵamdaǵy adamdardyń túrli bolmystaryn shynaıy qalpynda sýretteıtin erkindik (batyldyq) bar. Ol tek jaqsy adamdardyń obrazyn jasamaıdy. Onyń keıipkerleri «moral polısııasy» emes. Sol úshin de oqyrman ómirde bireýdiń jaǵympazdyǵyn kóre tura úndeı almaǵan sátterin áńgimeden kórip, rıza bolatyn shyǵar. Nemese Itbaı aıtqandaı, «qara borbaı» halyqty mensinbeıtin zııalylardyń áreketterimen betpe-bet kelip, aldaǵy ýaqytta «úlken aqyndarǵa» abaılap qarar.
Ár jazýshynyń shyǵarmasy oqýshyny bir ǵadetke ıakı bir minezge úıretedi deımiz. Bálkı, siz ony baıqamaýyńyz da múmkin. Al Sármekovanyń áńgimelerin oqyǵan soń boıyńa belgisiz bir kúsh daryp, eshkimge ótirik kólgirsýge, eshkimge jaǵympazdanýǵa, tipti bireýdiń nashar óleńin tyńdaýǵa da qulqyń bolmaıdy. Aınalańdaǵy adamdarǵa, kózqarastarǵa shynaıy qarap, olardyń is-áreketin shynaıy baǵalaı bastaısyń.
P.S. Búgingi ədebıette jazyp júrgen avtorlardyń bəri əýesqoı jazýshylar.
О́ıtkeni qoǵamda jazýshylyqpen kəsibı túrde aınalysýǵa múmkindik joq. Halyq
úshin de, bılik úshin de ədebıet belgisiz bir orynda qalǵan óner bolyp tur. Sondyqtan
keıde prozashylarǵa bıik talap qoıýǵa daıyn turatynymyz əbestik sııaqty kórinedi.
Degenmen, «ədebıet – ardyń isi» emes pe... Endeshe sol asa kóp emes əýesqoı jazýshylarymyz jazýǵa jıi otyrsa deımiz, shyńdala tússe eken deımiz.
