Qazaqstan Respýblıkasy óz egemendigin jarııalaǵaly beri túrli ıntegrasııalyq birlestikter men álemdik deńgeıdegi forýmdardyń ortalyǵyna aınalýda. Elimizdiń syrtqy saıasatyndaǵy bul qubylysty qalaı baǵalaýǵa bolady? Bul suraqqa jaýap berý úshin Qazaqstannyń sońǵy jyldary júrip ótken jolyn álemdik tájirıbemen salystyryp, saralap kórý qajet.
Sonymen, 1990-jyldary Keńester Odaǵynda ydyraý úrdisteri keńinen qanat jaıdy. Baltyq jaǵalaýy elderi ózderiniń irgelerin aýlaq salyp, Eýropa mádenıetiniń bir bóligi retinde ómir súre bastasa, eldiń basqa bóliginde túrli etnostyq qaqtyǵystar men dúmpýler oryn aldy. Bul kúrdeli saıası jaǵdaı keń aýqymdy ekonomıkalyq daǵdaryspen tuspa-tus keldi. Árıne, Keńester Odaǵynyń ydyraýdan basqa amaly qalmady. О́zin saıası-ekonomıkalyq turǵydan nashar menedjer retinde kórsetken bıýrokratııalyq apparat ózinen isker, bedeldi ári jas toptarǵa jol berýge májbúr boldy. Dástúrli qundylyqtardyń álsireýi osylaısha 1991 jyly TMD sekildi qurylymdy dúnıege alyp keldi.
TMD – Qazaqstan usynǵan alǵashqy ıntegrasııalyq joba bolatyn. Keńester Odaǵynyń ekonomıkalyq júıesi bir-birine táýeldi, birin-biri tolyqtyryp otyratyn, ydyraǵan jaǵdaıda kóptegen qıyndyq týdyratyn júıe edi. Táýelsizdik ala salyp, eski baılanystardan bas tartý Qazaqstan úshin qıyndyqqa soǵatyn boldy. Ýaqyt óte kele shıkizat óndirisine arqa súıegen el ekonomıkasy birtindep daǵdarystan shyǵa bastady. Alaıda, Qazaqstannyń ıntegrasııalyq bastamalary kóbeımese, azaıǵan joq. Nelikten?
Eldiń geografııalyq ornalasýy – árqashanda ıntegrasııa nemese derbestikke jeteleıtin jol. Eýropa memleketteri eki básekeles topqa bólinip, jańa álemdi ıgerýge jol ashyp, osy jańa álem úshin keń dárejeli qaqtyǵys bastaýǵa daıyndalyp jatqan HH ǵasyrdyń basynda Ulybrıtanııa óziniń geografııalyq ornalasýyn tıimdi paıdalanýdyń arqasynda «tamasha oqshaýlaný» saıasatyn ustanýǵa múmkindik aldy. Qazaqstannyń jaǵdaıy, kerisinshe, álemdik muhıtpen baılanysy joq memleket úshin kóliktik ınfraqurylym áleýeti óte shekteýli bolyp keledi.
Shyn máninde, kólikti ınfraqurylym maǵynasynda da, ekonomıkalyq baılanystardyń tıimdiligi turǵysynan da Qazaqstan úshin eń jaqyn áriptes Reseı bolyp tabylady. Ásili, halqynyń sany az, ál-aýqaty aıtarlyqtaı joǵary emes memleketterdiń damý qarqyny kóp jaǵdaıda ózge naryqtarǵa bıznestiń ıkemdelý múmkindigi men jaǵdaı jasaý arqyly erekshelenedi.
Eýropalyq Odaq sekildi ekonomıkalyq maǵynada óte tıimdi odaq qurý úshin memleketterdiń syrtqy ekonomıkalyq baılanysynda ózara aınalym saýdanyń kem degende 60 paıyzyn quraǵany abzal. Árıne, Qazaqstan úshin bul júzege asýy múmkin ssenarıı. О́ıtkeni, búgingi kúni Qazaqstannyń eń iri saýda-ekonomıkalyq áriptesi Reseı ekendigi barshamyzǵa málim. Reseı sekildi úlken memleket Qazaqstannyń syrtqy saýda aınalymynyń 60 paıyzyn quramaǵanymen, ondaı múmkindikke ıe bola alady. Al Belarýs bolsa, shıkizatqa kedeı el bolǵandyqtan, Qazaqstan men Reseıdiń shıkizatyn tutynýǵa májbúr.
Integrasııalyq úderister keń qanat jaıýy úshin, joǵaryda atalǵandaı, ıntegrasııalyq úderisterdiń tek tereńdeýi ǵana emes, sonymen birge, keńeıýi de kerek. Qazaqstan jaǵdaıynda bul ıntegrasııalyq birlestikterdiń tıimdiligi artyp, ózara saýda aınalymynyń ósý qarqyny joǵarylaýy úshin Keden odaǵyna jańa múshelerdiń qabyldanýyn qamtamasyz etý qajet. Bul elderdiń qataryna Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́zbekstan qosylsa utymdy bolmaq. Nelikten? Birinshiden, bul memleketter geografııalyq turǵydan Qazaqstan sekildi qurlyqtyq aımaqta ornalasqan. Iаǵnı kóliktik ınfraqurylymdardyń damýyna keńinen jol ashylady. Ekinshiden, memleketterdiń ózara saýda qarqynyn kóterý arqyly Keden odaǵy óz ishindegi taýar aınalymyn odan ári keńeıtýge tyrysady. Úshinshiden, Keden odaǵynyń syrtqy shekaralarynyń keńeıýi zańsyz eńbek mıgrasııasyn toqtatyp, ortaq eńbek naryǵyn qalyptastyrýǵa tikeleı yqpal etetindigi sózsiz. Bul, ásirese, eńbek resýrstaryn eksporttaýmen aınalysatyn atalǵan úsh memleketke tıimdi bolmaq. Sonymen qatar, osy mıgranttardyń esebinen bıýdjetin toltyryp, elin asyrap otyrǵan Tájikstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan sekildi memlekettiń azamattaryna Keden odaǵy aýmaǵynda qaýipsiz áreket etý múmkindigi týady. Al bilim berý júıesiniń ortaq standarttarynyń aıqyndalýy men ózara moıyndalýy búkil keńistikte erkin júrip-turýǵa jaǵdaı jasary anyq.
Degenmen, munda da birqatar sheshilmegen máseleler bar. Birinshiden, Qyrǵyzstan Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe memleket bolyp tabylady. Qyrǵyzstan – atalǵan Uıymǵa kirer kezde osy Uıym músheleri tarapynan belgilengen tómen tarıfterdi ornatý arqyly óziniń óndirýshilerin qorǵaý múmkindiginen aıyrylǵan memleket. Keden odaǵy zańnamasyna sáıkes DSU sharttary Keden odaǵy zańnamasynan joǵary turady jáne tikeleı qoldanylady. Qarapaıym tilmen aıtqanda, Keden odaǵy memleketteri DSU-ǵa múshe bolǵanda, olardyń qabyldaǵan sharttary avtomatty túrde Keden odaǵynyń basqa múshelerine de qoldanylady. Iаǵnı Qyrǵyzstan tómen tarıftik saıasat ustanyp, óz naryǵyn qorǵamastan, syrtqy saýdaǵa ashyq dep moıyndasa, Qyrǵyzstannyń Keden odaǵyna múshe bolýy bul rejimdi ózge memleketterge de jaıady. Osylaısha Qazaqstan óz óndirýshilerin qoldaý múmkindigin shekteıdi. Bul máseleni sheshýdiń negizgi joly Qyrǵyzstannyń DSU sharttarynan bas tartyp, atalǵan uıymnan shyǵýy bolyp tabylady. Bul jaǵdaıda, árıne, Qyrǵyzstan DSU-nyń ózge múshelerimen teń dárejede saýda jasaý múmkindiginen aıyrylady.
Biraq, utatyny da bar. Birinshiden, qyrǵyz eksportynyń negizgi bóligi Keden odaǵy elderiniń úlesine tıesili. Al bul elderdiń ózara saýda rejimderi Keden odaǵy sheńberinde qabyldanatyn birtutas naryq qaǵıdalaryna arqa súıeıdi. Iаǵnı, saýda maǵynasynda óziniń negizgi áriptesterinen Qyrǵyzstan qosymsha jeńildik alý múmkindigine ıe bolady. Ekinshiden, Qyrǵyzstandaǵy aýyr áleýmettik shıelenistiń saldarynan shetelge jumys izdep shyqqan mıgranttardyń negizgi bóligi Keden odaǵy elderinde jumys tabýda. Olarǵa baılanysty ortaq saıasat ustaný elge shetel valıýtasy men belgili bir dárejedegi qarjynyń aǵylýyna jol ashady.
Búgingi kúni 2 mıllıonǵa jýyq tájik azamaty, 5 mıllıonǵa jýyq О́zbekstan azamaty shetelderde jumys isteýge májbúr. Úshinshiden, bul odaq óz sheńberinde belgili dárejedegi mádenı jáne etnostyq teńdikti ustaýǵa yqpal etedi. Iаǵnı ózge memleketter tarapynan mádenı ekspansııaǵa ushyraý múmkindigin azaıtyp, shet elderde de, óz otandarynda da túrli etnostyq toptardyń mádenı avtonomııasyn saqtaýyna jáne qalypty damýyna jaǵdaı jasaıdy. О́zbekstan, Tájikstan sekildi shıkizat eksportymen aınalysatyn memleketter úshin bul – tranzıt erkindigi.
Al bul odaqqa Ázerbaıjan men Túrkimenstan qosylsa, odaqtastar álemniń shıkizat naryǵyn anyqtaıtyn qýatty geosaıası birlestikke aınalýy ǵajap emes. Iаǵnı bólek júrip básekeles bolǵansha, ortaq saýda saıasatyn ustaný arqyly odaqtas bolýdyń tıimdiligi aıqyn. Árıne, odaq deńgeıinde emes, biraq, áriptestik deńgeıinde mundaı saıasatty tıimdi júzege asyra alǵan uıymdardyń qatarynda Munaı eksporttaýshy memleketter uıymyn (OPEK) ataýǵa bolady. Bul uıym kóp jyldar boıy álemniń energetıkalyq saıasatyn aıqyndady. Biraq, osyndaı deńgeıdegi odaqqa aınalý úshin aımaqtyń barlyq memleketteri ambısııalaryn ysyryp tastap, ortaq múddege teń dárejede qyzmet etýge atsalysýy kerek.
Tıimdi, teń dárejeli ıntegrasııa – ekonomıkanyń tolyqqandy tynys alýyna jaǵdaı jasaıtyn bizdiń zamanymyzdaǵy aýadaı qajetti qubylys.
Shyńǵys ERGО́BEK,
Abylaı han atyndaǵy halyqaralyq qatynastar
jáne álem tilderi ýnıversıtetiniń prorektory.
Sonymen, 1990-jyldary Keńester Odaǵynda ydyraý úrdisteri keńinen qanat jaıdy. Baltyq jaǵalaýy elderi ózderiniń irgelerin aýlaq salyp, Eýropa mádenıetiniń bir bóligi retinde ómir súre bastasa, eldiń basqa bóliginde túrli etnostyq qaqtyǵystar men dúmpýler oryn aldy. Bul kúrdeli saıası jaǵdaı keń aýqymdy ekonomıkalyq daǵdaryspen tuspa-tus keldi. Árıne, Keńester Odaǵynyń ydyraýdan basqa amaly qalmady. О́zin saıası-ekonomıkalyq turǵydan nashar menedjer retinde kórsetken bıýrokratııalyq apparat ózinen isker, bedeldi ári jas toptarǵa jol berýge májbúr boldy. Dástúrli qundylyqtardyń álsireýi osylaısha 1991 jyly TMD sekildi qurylymdy dúnıege alyp keldi.
TMD – Qazaqstan usynǵan alǵashqy ıntegrasııalyq joba bolatyn. Keńester Odaǵynyń ekonomıkalyq júıesi bir-birine táýeldi, birin-biri tolyqtyryp otyratyn, ydyraǵan jaǵdaıda kóptegen qıyndyq týdyratyn júıe edi. Táýelsizdik ala salyp, eski baılanystardan bas tartý Qazaqstan úshin qıyndyqqa soǵatyn boldy. Ýaqyt óte kele shıkizat óndirisine arqa súıegen el ekonomıkasy birtindep daǵdarystan shyǵa bastady. Alaıda, Qazaqstannyń ıntegrasııalyq bastamalary kóbeımese, azaıǵan joq. Nelikten?
Eldiń geografııalyq ornalasýy – árqashanda ıntegrasııa nemese derbestikke jeteleıtin jol. Eýropa memleketteri eki básekeles topqa bólinip, jańa álemdi ıgerýge jol ashyp, osy jańa álem úshin keń dárejeli qaqtyǵys bastaýǵa daıyndalyp jatqan HH ǵasyrdyń basynda Ulybrıtanııa óziniń geografııalyq ornalasýyn tıimdi paıdalanýdyń arqasynda «tamasha oqshaýlaný» saıasatyn ustanýǵa múmkindik aldy. Qazaqstannyń jaǵdaıy, kerisinshe, álemdik muhıtpen baılanysy joq memleket úshin kóliktik ınfraqurylym áleýeti óte shekteýli bolyp keledi.
Shyn máninde, kólikti ınfraqurylym maǵynasynda da, ekonomıkalyq baılanystardyń tıimdiligi turǵysynan da Qazaqstan úshin eń jaqyn áriptes Reseı bolyp tabylady. Ásili, halqynyń sany az, ál-aýqaty aıtarlyqtaı joǵary emes memleketterdiń damý qarqyny kóp jaǵdaıda ózge naryqtarǵa bıznestiń ıkemdelý múmkindigi men jaǵdaı jasaý arqyly erekshelenedi.
Eýropalyq Odaq sekildi ekonomıkalyq maǵynada óte tıimdi odaq qurý úshin memleketterdiń syrtqy ekonomıkalyq baılanysynda ózara aınalym saýdanyń kem degende 60 paıyzyn quraǵany abzal. Árıne, Qazaqstan úshin bul júzege asýy múmkin ssenarıı. О́ıtkeni, búgingi kúni Qazaqstannyń eń iri saýda-ekonomıkalyq áriptesi Reseı ekendigi barshamyzǵa málim. Reseı sekildi úlken memleket Qazaqstannyń syrtqy saýda aınalymynyń 60 paıyzyn quramaǵanymen, ondaı múmkindikke ıe bola alady. Al Belarýs bolsa, shıkizatqa kedeı el bolǵandyqtan, Qazaqstan men Reseıdiń shıkizatyn tutynýǵa májbúr.
Integrasııalyq úderister keń qanat jaıýy úshin, joǵaryda atalǵandaı, ıntegrasııalyq úderisterdiń tek tereńdeýi ǵana emes, sonymen birge, keńeıýi de kerek. Qazaqstan jaǵdaıynda bul ıntegrasııalyq birlestikterdiń tıimdiligi artyp, ózara saýda aınalymynyń ósý qarqyny joǵarylaýy úshin Keden odaǵyna jańa múshelerdiń qabyldanýyn qamtamasyz etý qajet. Bul elderdiń qataryna Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́zbekstan qosylsa utymdy bolmaq. Nelikten? Birinshiden, bul memleketter geografııalyq turǵydan Qazaqstan sekildi qurlyqtyq aımaqta ornalasqan. Iаǵnı kóliktik ınfraqurylymdardyń damýyna keńinen jol ashylady. Ekinshiden, memleketterdiń ózara saýda qarqynyn kóterý arqyly Keden odaǵy óz ishindegi taýar aınalymyn odan ári keńeıtýge tyrysady. Úshinshiden, Keden odaǵynyń syrtqy shekaralarynyń keńeıýi zańsyz eńbek mıgrasııasyn toqtatyp, ortaq eńbek naryǵyn qalyptastyrýǵa tikeleı yqpal etetindigi sózsiz. Bul, ásirese, eńbek resýrstaryn eksporttaýmen aınalysatyn atalǵan úsh memleketke tıimdi bolmaq. Sonymen qatar, osy mıgranttardyń esebinen bıýdjetin toltyryp, elin asyrap otyrǵan Tájikstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan sekildi memlekettiń azamattaryna Keden odaǵy aýmaǵynda qaýipsiz áreket etý múmkindigi týady. Al bilim berý júıesiniń ortaq standarttarynyń aıqyndalýy men ózara moıyndalýy búkil keńistikte erkin júrip-turýǵa jaǵdaı jasary anyq.
Degenmen, munda da birqatar sheshilmegen máseleler bar. Birinshiden, Qyrǵyzstan Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe memleket bolyp tabylady. Qyrǵyzstan – atalǵan Uıymǵa kirer kezde osy Uıym músheleri tarapynan belgilengen tómen tarıfterdi ornatý arqyly óziniń óndirýshilerin qorǵaý múmkindiginen aıyrylǵan memleket. Keden odaǵy zańnamasyna sáıkes DSU sharttary Keden odaǵy zańnamasynan joǵary turady jáne tikeleı qoldanylady. Qarapaıym tilmen aıtqanda, Keden odaǵy memleketteri DSU-ǵa múshe bolǵanda, olardyń qabyldaǵan sharttary avtomatty túrde Keden odaǵynyń basqa múshelerine de qoldanylady. Iаǵnı Qyrǵyzstan tómen tarıftik saıasat ustanyp, óz naryǵyn qorǵamastan, syrtqy saýdaǵa ashyq dep moıyndasa, Qyrǵyzstannyń Keden odaǵyna múshe bolýy bul rejimdi ózge memleketterge de jaıady. Osylaısha Qazaqstan óz óndirýshilerin qoldaý múmkindigin shekteıdi. Bul máseleni sheshýdiń negizgi joly Qyrǵyzstannyń DSU sharttarynan bas tartyp, atalǵan uıymnan shyǵýy bolyp tabylady. Bul jaǵdaıda, árıne, Qyrǵyzstan DSU-nyń ózge múshelerimen teń dárejede saýda jasaý múmkindiginen aıyrylady.
Biraq, utatyny da bar. Birinshiden, qyrǵyz eksportynyń negizgi bóligi Keden odaǵy elderiniń úlesine tıesili. Al bul elderdiń ózara saýda rejimderi Keden odaǵy sheńberinde qabyldanatyn birtutas naryq qaǵıdalaryna arqa súıeıdi. Iаǵnı, saýda maǵynasynda óziniń negizgi áriptesterinen Qyrǵyzstan qosymsha jeńildik alý múmkindigine ıe bolady. Ekinshiden, Qyrǵyzstandaǵy aýyr áleýmettik shıelenistiń saldarynan shetelge jumys izdep shyqqan mıgranttardyń negizgi bóligi Keden odaǵy elderinde jumys tabýda. Olarǵa baılanysty ortaq saıasat ustaný elge shetel valıýtasy men belgili bir dárejedegi qarjynyń aǵylýyna jol ashady.
Búgingi kúni 2 mıllıonǵa jýyq tájik azamaty, 5 mıllıonǵa jýyq О́zbekstan azamaty shetelderde jumys isteýge májbúr. Úshinshiden, bul odaq óz sheńberinde belgili dárejedegi mádenı jáne etnostyq teńdikti ustaýǵa yqpal etedi. Iаǵnı ózge memleketter tarapynan mádenı ekspansııaǵa ushyraý múmkindigin azaıtyp, shet elderde de, óz otandarynda da túrli etnostyq toptardyń mádenı avtonomııasyn saqtaýyna jáne qalypty damýyna jaǵdaı jasaıdy. О́zbekstan, Tájikstan sekildi shıkizat eksportymen aınalysatyn memleketter úshin bul – tranzıt erkindigi.
Al bul odaqqa Ázerbaıjan men Túrkimenstan qosylsa, odaqtastar álemniń shıkizat naryǵyn anyqtaıtyn qýatty geosaıası birlestikke aınalýy ǵajap emes. Iаǵnı bólek júrip básekeles bolǵansha, ortaq saýda saıasatyn ustaný arqyly odaqtas bolýdyń tıimdiligi aıqyn. Árıne, odaq deńgeıinde emes, biraq, áriptestik deńgeıinde mundaı saıasatty tıimdi júzege asyra alǵan uıymdardyń qatarynda Munaı eksporttaýshy memleketter uıymyn (OPEK) ataýǵa bolady. Bul uıym kóp jyldar boıy álemniń energetıkalyq saıasatyn aıqyndady. Biraq, osyndaı deńgeıdegi odaqqa aınalý úshin aımaqtyń barlyq memleketteri ambısııalaryn ysyryp tastap, ortaq múddege teń dárejede qyzmet etýge atsalysýy kerek.
Tıimdi, teń dárejeli ıntegrasııa – ekonomıkanyń tolyqqandy tynys alýyna jaǵdaı jasaıtyn bizdiń zamanymyzdaǵy aýadaı qajetti qubylys.
Shyńǵys ERGО́BEK,
Abylaı han atyndaǵy halyqaralyq qatynastar
jáne álem tilderi ýnıversıtetiniń prorektory.
