– Qurmetti elshi myrza, Qazaqstan men Mońǵolııa – kórshiles ári baýyrlas elder. Jaqynda Qazaqstan men Mońǵolııa arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynastyń ornaǵanyna 30 jyl tolady. Eki el arasyndaǵy búgingi yntymaqtastyqtyń sıpaty qandaı? Ekijaqty baılanys qandaı deńgeıge jetti? Bolashaqta qandaı baǵytta damıdy dep oılaısyz?
– Meniń Qazaqstanǵa elshi bolyp taǵaıyndalǵanyma 4 jyl boldy. Qazaqstannan basqa, О́zbekstan, Tájikstan, Túrikmenstan jáne Grýzııa elderinde de qatar qyzmet etemin. Jaqynda osy eldermen dıplomatııalyq qatynas ornatqanymyzǵa 30 jyl tolady.
Mońǵolııa – Qazaqstan elderiniń saıası qarym-qatynasy asa joǵary deńgeıde damyǵanyn atap ótkim keledi. Men óz basym qyzmet etken 4 jylda Mońǵolııa Premer-Mınıstri resmı saparmen Nur-Sultan qalasyna keldi, osylaısha eki eldiń qarym-qatynasy, yntymaqtastyǵy jańa beleske kóterilip, on shaqty mańyzdy qujatqa qol qoıyldy.
Endi, mine, osy qazan aıynda Mońǵolııanyń Syrtqy qatynastar mınıstri B.Batsesegtiń Qazaqstanǵa resmı sapary uıymdastyrylyp otyr. Ol Qazaqstan Premer-mınıstriniń orynbasary – Syrtqy ister mınıstri M.Tileýberdimen kezdesip, eki eldiń qarym-qatynasyn, yntymaqtastyǵyn ári qaraı damytý, kelesi jyly dıplomatııalyq qatynas ornatqanymyzdyń 30 jyldyq mereıtoıyn atap ótý sekildi kóptegen máselelerdi talqylaıtyn bolady.
Eki el Parlamentteri arasyndaǵy baılanystar da qarqyndy damydy. Qos eldiń baılanysy, yntymaqtastyǵynyń zańdyq negizdemesin qalaıtyn 60-tan astam qujatqa qol qoıylǵan. Mońǵolııa men Qazaqstannyń halyqaralyq saıasattaǵy kózqarastary men ustanymdary uqsas. Syrtqy saıasat baǵytynda bizdiń elderimiz birin-biri udaıy qoldap keledi. Sońǵy jyldardaǵy joǵary deńgeıdegi jáne basqa da ózara kezdesýler, saparlardyń kóbeıýi eki memlekettiń yntymaqtastyǵyn nyǵaıtyp, halyqtarymyzdyń baýyrlastyq baılanysynyń bekı túsýine serpin bergeni anyq.
– Qazaqstan men Mońǵolııa arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyq qalaı damyp jatyr? О́zge qandaı salalarda tyǵyz baılanys ornady?
– Mońǵolııa men Qazaqstannyń saýda aınalymy 20 mıllıon dollar kóleminde. Bul – óte az. О́tken jyly Mońǵolııa Premer-Mınıstriniń resmı sapary kezinde bul másele ashyq talqylandy. Bizdiń Premer-Mınıstrmen birge Mońǵolııanyń saýda, óndiris palatasynyń ókilderi, ondaǵan kompanııa, fırmanyń iskerleri kelip, on shaqty kelisimshartqa qol qoıǵan. О́kinishtisi, pandemııa saldarynan eki eldiń shekarasy áli jabyq.
Jalpy, Mońǵolııa men Qazaqstan mıneraldy qazba baılyq salasynda yntymaqtastyq ornatyp, birlese jumys isteýine úlken múmkindik bar. Ásirese, tústi metallýrgııa, sırek kezdesetin elementter, ýran, munaı salasynda Qazaqstan jınaqtaǵan baı tájirıbege súıenip, ózara tıimdi qatynasty damytý múmkindigi, talaby týyndap otyr. Ýran kenin ıgerý, ónimin baıytý tehnologııasy salasynda Qazaqstan álemdik arenaǵa shyǵyp, dúnıejúzilik naryqta aýqymdy qyzmet kórsetip jatqanynan habardarmyz. Osy sala boıynsha eki eldiń yntymaqtastyǵy jańa satyǵa kóterilýine tolyq múmkindik bar.
– Mońǵolııada qazaq ultynyń úlken shoǵyry qonystanǵan. Sol aǵaıyndardyń turmys-tirshiligine, hal-ahýalyna toqtala ketseńiz. Qazaq jurtshylyǵy shoǵyrlanǵan Baıan-О́lgıı aımaǵynda Qazaqstan dıplomatııalyq ókildigin ashý týraly aıtylyp júr. Osy jaıly pikirińizdi de bilgimiz keledi.
– Mońǵolııadaǵy ózge ult ókilderiniń ishindegi sany jaǵynan eń kóbi – qazaqtar. Olar Baıan-О́lgıı aımaǵynda shoǵyrlanyp ómir súredi. Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaǵan soń dúnıe júzine taralyp ketken qandastaryn elge oralýǵa shaqyryp, kóshirip alý isin qarqyndy júrgizdi. Mońǵolııadan 90 myńdaı qazaq aǵaıyn Qazaqstanǵa kóship kelgen. Mońǵolııada ómir súrip jatqan qazaqtar – Mońǵolııa qoǵamynyń ajyramas bir toby. Qazaqstan taraby Baıan-О́lgıı aımaǵynda dıplomatııalyq ókildik ashý týraly usynys bildirip keledi. Bul másele jaıly kelissóz júrgizilý ústinde.
– Mońǵolııa Qazaqstannyń halyqaralyq bastamalaryn, onyń ishinde óńirlik qaýipsizdikti nyǵaıtý baǵytyndaǵy qyzmetin, Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý sekildi usynysyn qoldaǵany belgili. Sondaı-aq BUU, AО́SShK jáne MAGATE sııaqty halyqaralyq uıymdar aıasynda eki eldiń ózara is-qımylyn ilgeriletý máselesi kóterilip júr. Osy turǵyda qandaı qadamdar jasalýy kerek dep oılaısyz?
– Mońǵolııa Qazaqstan Respýblıkasynyń óńirlik qaýipsizdikti nyǵaıtý, Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan tys aımaq qurý jónindegi bastamalaryn áý bastan qoldap keledi. Aıtalyq, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev bastamashylyq etken AО́SShK jıynyna Mońǵolııa delegasııasy alǵashqy shaqyrylymnan bastap turaqty qatysyp keledi, sonymen birge 2021 jyly maýsymda AО́SShK-ke múshe elderdiń qarym-qatynasyn úılestirý týraly Deklarasııaǵa Mońǵolııa ókilderi qol qoıǵannan keıin belsendilik arta tústi.
Mońǵolııa Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan tys aımaq qurý týraly bastamasyn qoldap, sonymen birge óz tarapynan Mońǵolııanyń ıadrolyq qarýsyz aımaq mártebesin halyqaralyq deńgeıde nyǵaıta túsý baǵytynda qyzmet etkende Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýsyz aımaqqa engen eldermen ózara qajetti aqparat, málimet, tájirıbe almasyp otyr. Iаdrolyq qarýy bar eki derjavamen shekaralas Mońǵolııa 20 jyldan buryn aýmaǵyn «Iаdrolyq qarýdan tys aımaq» dep jarııalap, bul mártebesin is júzinde qamtamasyz etý baǵytynda qarqyndy qadamdar jasap keledi. 2012 jyly qyrkúıekte ıadrolyq qarýy bar 5 derjava Mońǵolııanyń ıadrolyq qarýsyz aımaq mártebesin moıyndap, oǵan qaýip keltiretin qadamǵa barmaıtynyn málimdegen.
Bizdiń el MAGATE uıymy aýmaǵynda Qazaqstanmen birlesip qyzmet atqarýmen birge ári qaraı Qazaqstan Respýblıkasynyń Atom energııasy jónindegi agenttigimen baılanystardy nyǵaıtý, ıadrolyq energııany beıbit maqsatta paıdalaný, ıadrolyq jáne radıoaktıvti zattardy saqtaý, qorǵaý, qaýipsizdigin qamtamasyz etý, mamandar daıarlaý baǵytynda birlesip jumys isteýge múddeli. Bul baǵytta Iаdrolyq energııa salasynda yntymaqtasa qyzmet jasaý týraly Mońǵolııa Iаdrolyq energııa komıssııasy men Qazaqstan Respýblıkasynyń Energetıka mınıstrliginiń arasynda ortaq memorandým ornatýǵa daıyndyq jasalýda.
– Mońǵolııa – COVID-19 indetine qarsy vaksınalaý kezinde úzdik nátıje kórsetken elderdiń biri. Tipti keıbir Batys elderinen oq boıy ozyq tur. Sheteldik mamandar muny Mońǵolııanyń yntymaqtastyqqa negizdelgen syrtqy saıasatymen baılanystyrady. Sizdiń elińizde halyqty vaksınalaý isin yntalandyrýǵa qandaı sharalar qoldanyldy?
– Mońǵolııa COVID-19 shyqqannan keıin shekarasyn jaýyp, azamattarymyz 8 aı boıy birde-bir ret vırýs juqtyrmaǵan bolatyn. DDU nusqaýyna sáıkes halyqty vaksınalaý jumysy qolǵa alynǵan. Jalpy, halqymyzdyń 65,6 paıyzy, ıaǵnı 2 132 912 adam tolyq vaksına saldyrdy. Immýnıtetti kóterý úshin úshinshi dozany 332 801 adam aldy. Bizdiń halyq bul sharaǵa túsinistikpen qarap otyr. Alǵashqy kezeńde Astra Zeneca, Sinofarm, Sputnik V vaksınalaryn qabyldaǵan bolsa, Pfizer-di jasy ulǵaıǵan adamdar men jasóspirim balalarǵa salý bastaldy. Búgingi jaǵdaıda aýrýhanada 20482 syrqat, úıde baqylaýda 58394 naýqas emdelý ústinde, 1331 adam qaıtys boldy.
– Qazaq pen mońǵol halyqtarynda ortaq qazyna kóp. Bizdiń halyqtarymyzdy tamyry tereń tarıh, uqsas turmys-tirshilik, ortaq mádenıet baılanystyrady. Eki eldiń qazirgi tarıhı, mádenı baılanysyn qalaı baǵalar edińiz? Rýhanı baılanysty odan ári tereńdete túsý úshin qandaı sharalardy qolǵa alǵanymyz jón? Byltyr kúlli túrki álemi Tonykók eskertkishiniń 1300 jyldyq mereıtoıyn halyqaralyq deńgeıde atap ótti. Sondaı-aq IýNESKO 2020 jyldy «Bilge Tonykók jyly» dep jarııalady. Mońǵolııa kóleminde bul mereke qalaı atalyp ótti? Jalpy, Mońǵolııanyń túrki álemimen yntymaqtastyǵy jaıly aıtyp berseńiz.
– Mońǵolııa men Qazaqstan – halyqtaryn ejelgi tarıhtyń súrleýi tutastyryp turǵan, kórshiles ómir súrip, kóshpendiler órkenıetiniń ǵajaıyp qazynalaryn birlesip dúnıege ákelgen baýyrlas ári dos elder. Álem tarıhyn dúr silkindirip, dańqty iz qaldyrǵan bizdiń halyqtarymyzdyń tarıh, mádenıet, turmys-sharýashylyǵynyń jelisi ortaq, salt-dástúr, rýh mırasy, tiliniń shyǵý tegi, memlekettik dástúr sabaqtastyǵy arnalas bolǵanyn búgingi ǵylym qol jetkizgen derekter aıqyn dáleldep otyr.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalasynda Uly dala kóshpendileriniń órkenıeti men baı tarıhyn ýaqyt pen keńistiktiń qıylysynda keshendi zerdelep, qorytyndy jasaǵany barshamyzǵa bolashaǵymyzdy bajaılaıtyn aıqyn baǵdar berip, ótken tarıhymyzdy tarazylap, taǵylym túıetin sergek kózqaras týǵyzyp otyr.
Qazirgi jahandaný dáýirinde álemdegi elder bir-birimen tyǵyz baılanys jasap, ásirese, kórshiles memleketterdiń ekonomıka, saýda, naryqtyq baılanystaryn nyǵaıtyp, ózara áriptestik múmkindikterine qoldaý bildirýi artyp keledi. Osynaý erkin de jarasymdy yntymaqtastyqqa aldymen bizdiń elderdiń tarıhy, mádenı baı murasy altyn arqaý bolady dep kámil senemin.
2020 jyly Mońǵolııa aýmaǵynda ornalasqan ejelgi Túrki qaǵandyǵynyń qolbasshysy, dana Tonykók jazýynyń 1300 jyldyǵyn IýNESKO tarapynan atap ótýge sheshim qabyldanǵanyn bizdiń tarap qoldap, bul is-sharaǵa elimizdiń zııalylary, kórnekti ǵalymdary belsendi qatysyp, mańyzdy baıandamalar jasady.
Mońǵolııanyń Ǵylym akademııasy, Ulttyq mýzeıi, tarıh jáne etnologııa ınstıtýty, arheologııa ınstıtýty, arhıv agenttigi sekildi ǵylymı ujymdarmen Halyqaralyq Túrki akademııasy uzaq jyldar boıy turaqty yntymaqta jumys júrgizip, ortaq jobalardy tabysty atqaryp, Mońǵolııa jerindegi kóne túrki muralaryn zertteýde tegeýrindi qadam jasap keledi. Akademııa janynan ortaq mırastarymyzdy zertteýge arnalǵan «Altaıtaný, Túriktaný, Mońǵoltaný» qaýymdastyǵynyń turaqty hatshylyǵy qurylyp, sondaı-aq «Mońǵoltaný» ortalyǵy ashylyp, ǵylym salasynda qomaqty nátıjelerge qol jetkizildi, zııaly qaýymnyń zor alǵysyna ıe bolǵan ıgi ister tyndyryldy. Bul rýhanı baılanystardyń bolashaǵy jarqyn ekenin arnaıy aıta ketkim keledi. Ásirese, kóshpendilerdiń qazynasyn zertteý baǵytynda eki eldiń tarıhshy, arheolog mamandarynyń baılanysy sońǵy jyldary qarqyn aldy. Mońǵolııa memleketi osyndaı ǵylymı tabystardy sátti júzege asyryp, bekem yntymaqtastyqqa dem bergen zor eńbegin joǵary baǵalap, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti, akademık Darhan Qydyráli Mońǵolııa Prezıdentiniń Jarlyǵymen memlekettik joǵary nagrada – «Altyn juldyz» ordenimen marapattalǵanyn aıta ketkim keledi.
– Qurmetti elshi myrza, Sizdiń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy dıplomatııalyq mıssııańyz aıaqtaldy. Elimizden qandaı sezimmen attanyp barasyz? Qazaqstandaǵy dıplomatııalyq qyzmetińizde elimizdiń óńirlerin aralap úlgerdińiz be? Erekshe esińizde qalǵan qaı óńirler?
– Qazaqstanda dıplomatııalyq jumysta júrgenimde biraz jerlerdi aralap, oblystarmen tanystym. Shynynda da tańǵajaıyp qonaqjaı halqy bar keremet el. Bizdiń elderimizdiń tarıhı tamyrlastyǵy tereń bolǵandyqtan, men úshin Qaraǵandy oblysy Jezqazǵan óńirindegi Joshy han kesenesine taǵzym etýim erekshe qasterli oqıǵa boldy. Sol saparda qasıetti Ulytaý topyraǵyna qadam basyp, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevpen, Qazaqstannyń Mádenıet mınıstrimen birge saltanatty is-sharaǵa qatysyp, arnaıy sóz sóıleý mártebesi buıyrdy. Sonymen birge Shyǵys Qazaqstan oblysynda halyqaralyq sımpozıýmǵa qatysyp, ondaǵy eski Abylaı hııd ǵıbadathanasy aýmaǵyn kózben kórýim tamasha áser qaldyrdy.
– Qazaqstan halqyna Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna oraı tilegińiz qandaı?
– Bıyl Qazaqstan halqy Táýelsizdiginiń 30 jyldyq torqaly toıyn keń aýqymda maǵynaly atap ótip jatyr. Jańa jyl shyǵysymen bizdiń eki eldiń arasynda dıplomatııalyq qatynas ornaǵanyna 30 jyl tolady. Qazaqstan osynaý 30 jyl ishinde álemdik deńgeıde qaryshtap damyǵan áleýetti el boldy, endi 2050 jyly dúnıeniń ozyq 30 eliniń qataryna enetin Ult jospary oryndalyp, halqy shat-shadyman baqytty ómir súrsin degen aq tilegimdi barshańyzǵa bildirgim keledi.
– Sizdiń de aldaǵy qyzmetińiz jemisti bolsyn! Áńgimeńizge rahmet.
