“BAÝKEŃ JULDYZDY BOLǴAN KÚN – QAZAQTYŃ JULDYZY JANǴAN KÚN”

Keshe bir ǵajaıyp kesh ótti. Astanada. Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynda. Baýyrjan Momyshulynyń 100 jyldyǵyna arnaldy. Eldiktiń ózinshe bir ónegeli kórinisi boldy ol kesh. Aldymen sahna tórine elimizdiń Mádenıet mınıstri M.Qul-Muhammed kóterildi. О́zine tán sheshendikpen tógildire sóılegen Muhtar Abraruly az ýaqyttyń aıasynda aty ańyzǵa aınalǵan halyq batyrynyń bıik beınesin kórkem sózben somdap, tereń oımen saralap shyqty. Sáýlebek Asyl­­han­ulynyń rejısserlyǵymen órilgen bul keshte E.Shúkimanov, D.Árkenov, A.Isataeva, M.Baıneshov, G.Bókeıhanqyzy, A.Elshibaeva, A.Úlkenbaeva, J.Shybyqbaev, T.Asar sııaqty ánshiler men kúıshiler óner kórsetse, B.Ábdil­manov, S.Ábikeeva, J.Shoqpanova, J.Musaev syndy akterler Baýyr­jan Momysh­uly shyǵarmalarynan úzindilerdi jan-júrekti úzildire oqydy. Ekrannan Baýkeńniń qyran kelbeti kórinip, dúrildeı shyǵatyn dara daýysy estildi. Keshte halqymyzdyń qadirmendi perzenti, Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynyń dırektory Myrzataı Joldasbekov eldiń esinde qalatyndaı, eskirmeıtin sóz sóıledi. Myrzekeńniń keshegi sol sózi zalǵa lyq toly jınalǵan Astana jurtshylyǵynyń ǵana ıgiligine qııa salatyn áńgime emes. Solaı ekendigine barsha oqyrman qaýymnyń da kózi jetedi dep oılaımyz. Azamatty osylaı ardaqtaý kerek. “Qadirin bilmeppiz ǵoı tiri kezde, Dep jylar sorly qazaq men ólgende” degen eken Baýyrjan atamyz. Qazaq Baýkeńniń qadirin qaı kezde de bilgen. Qazir tipti erekshe biledi. Keshegi kesh sonyń kýási. Sonymen, Baýyrjan Momyshulynyń ǵasyrlyq toıynyń sándi de mándi sherýi Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy qar­sańynda elordada jalǵasty. Jarasymdy jalǵasty. Baýkeńniń toıy – búkil qazaqtyń toıy. Uzaq tarıhymyzdyń qaı belesinde de hal­qy­myzdyń abyroıyn ósirip, ulttyń maqtany­shyna aınalǵan danalar az bolmaǵan. Elim dep eńiregen túkti júrek, myqty bilek uldar­dyń da; eldiń, jerdiń amandyǵyn, baýyr­dyń bútindigin kóksegen basalqaly bılerdiń de; jalyn atqan jyrymen, júrekjardy syrymen baýraǵan ot aýyzdy, oraq tildi abyz aqyndardyń da talaıy­nyń atyn ataı alamyz. Ulttyń mereıin asqaq­ta­typ ósirgen, keler urpaqty kúnes bıik, muzart shyńdarǵa shaqyryp turatyn halyqtyń jaqsysy men jaısańyn biz qashanda maqtanysh tutamyz. Sondaı bir maqtanyshymyz – Baýyrjan Momyshulynyń ónegeli, otty ómiri. Mynadaı bir tarıhı oqıǵa esime túsip otyr. 1990 jyl edi. Baýkeńniń 80 jyldyǵy. Aǵamyz dúnıeden ótken kez. Kolbın qyzmetten ketip jat­ty. Qudaı tileýimizdi berip, Ortalyq partııa komı­tetiniń birinshi hatshysy bolyp Nursultan Ábishuly Nazarbaev saılandy. О́zbekáli Jáni­bekov – Ortalyq partııa komıtetiniń ıdeo­lo­gııa jónindegi hatshysy, al men ıdeolo­gııa bóliminiń meńgerýshisimin. О́zaǵań ekeýmiz, bıyl Baýkeńniń 80 jyldyǵy, múmkin arma­nymyz osy joly oryndalar ma eken, Baýyr­jan aǵa taqpa­ǵan juldyzdy halqy taǵar ma eken dep aqyl­dasyp, usynyspen Ortalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Nazar­baev­qa kirdik. Bul usynysymyzdy Nurekeń qabyl aldy. Jer-jerden qujattar izdestirdik. Baýkeńdi buryn da orys qolbasshylary talaı ret Batyr ataǵyna usynǵan eken. Nursultan Ábishuly Máskeýge barǵan saıyn, Gorbachevqa kirip osy má­se­leni kóterýmen boldy. Aqyry Baýkeńe Keńes­ter Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Qýanyshymyzda shek bolǵan joq. Baýkeńe Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen kúni batyr­dyń otbasyna joldaǵan jedelhatynda Elbasy­myz: “Baýkeń juldyzdy bolǵan kún – qazaqtyń juldyzy janǵan kún”, dep aıshyqty aıtqan edi. Tarıhymyzdyń tap sondaı juldyzdy sátinde júregimiz jaryla qýanǵan edik. О́ıtkeni qazaq sol kúndi, sol saǵatty jarty ǵasyr boıyna saǵyna kútken bolatyn. Ekitalaı kezeńde erligimen dańqy asqan jas qazaq ofıseriniń atyn jeńister shejire­siniń alǵashqy beti jazylmaı jatyp-aq, jalpaq dalaǵa jarııa qylǵan edi. Sóıtip onyń batyr­lyǵyna álem tańdaı qaqqan edi. Qatar­daǵy batalon koman­dıriniń qaharmandy­ǵynyń teń­desi joq edi. Qan maıdanda juldyzdy saǵaty týǵan Baýyrjannyń keıin de abyroı bıigi bir sát te alasaryp kórgen joq. Baýkeńniń jul­dyz­dy saǵaty naǵyz juldyzdy ǵumyrǵa, juldyzdy dáýrenge, tek bir kisi úshin ǵana emes, búkil ult úshin juldyzdy dáýir, juldyzdy ǵasyrǵa ulasty. Sodan beri qazaq degen sóz Baýyr­jan atymen qosaqtasa aıtylyp, Baýyrjan degen sóz qazaq degen sózdiń eń uly, eń tereń, eń asqaq balamasyna aınaldy. Sol jyldary jas qazaq aqynynyń jan júrekti jaryp shyqqan: Jatsa da alys alaburtyp qan maıdan, Esimińdi esitemiz shalǵaıdan. Sen súıetin Saryarqadan samaldy, Jetisýdan seni tosyp sarǵaıǵan. Quldyq! – deımiz  batyr degen dańqyńa, seni týǵan qalyń qazaq halqyna. Qýanamyz erligińe, aǵajan, Daq salmaǵan dana baba dańqyna, – degen jalyndy shýmaqtary erlik dastanyna jalǵasty. Dúnıeniń túkpir-túkpirindegi oqyr­mandar Aleksandr Bektiń álem tilderine aýdary­lyp, mıllıondaǵan tırajben basylyp shyqqan “Arpa­lys” kitabyn oqý arqyly bir Baýyrjandy tanyp qana qoımaı, búkil qazaq halqynyń erlik sıpatyn, darhan minezin tanı tústi. Oqyp qana qoıǵan joq, eki kózi ottaı janǵan, almas qylyshtaı jarqyl­daǵan jas qudirettiń – jas qazaq ofıseriniń symbatyna da qyzyǵa qarady. Sondaı kúlli álem túgel bilgen, túgel súısingen asyl azamattyń eńbegi men erligi elenbegeni, eskerilmegeni árbir júrek­ti jaralaǵany, árbir sanany shaıqaǵany aıtpasa da túsinikti edi. Baýyrjan arǵy-bergide talaı mereılengen halqymyzdyń bıik mereıi, nurly shyraǵy edi. Sonymen qosa onyń tákap­par basyn bir sát te ıgizbegenmen, et júregin talaı syzdatqan kópe-kórineý ádilet­siz­dik – talaı jerde ý jutqan qasireti mol halqymyz­dyń júregine myqtap baılanǵan sher-shemen bolatyn. Bulaı oılaıtyn tek biz ǵana emes edik. “Da ı kto mog podýmat, chto legendarnyı kombat-panfıloves, derjavshıı oboroný ý sten Moskvy, na Volokolamskom shosse, Baýyrjan Momysh-ýly, cheı kolorıtnyı obraz tak ıarko vypısan Aleksandrom Bekom, ýnıchtojıvshıı vmeste so svoım batalonom v boıah ý derevnı Gorıýny ı jeleznodorojnoı stansıı Matre­nı­no okolo 600 fashıstov, - nıkogda ne nosıl takogo vysokogo zvanııa. V narodnoı molve – ı ne tolko ý kazahov – ý rýsskıh, ýkraınsev, drýgıh – on vsegda byl ı ostavalsıa Geroem. Jıl, voeval, ýmer Geroem. Neprıznannym prı jıznı, no nastoıashım”, - dep jazyldy “Izves­tııa” gazetindegi “Netoroplıvoe prıznanıe” atty maqalada. Aıtsa aıtqandaı emes pe, bulaı dep kim oılaǵan... Zady, kórmegeni joq kónbis halqymyzdyń uzyna-uzaq tarıhı jolynda “bulaı bolady dep kim oılaǵan” degizbeı qoımaıtyn ókinishti nárseler kóp-aq. Jańa zamanǵa endi jetip, el qatarly eńse kóteremiz, gúldenemiz, kórkeıemiz dep otyrǵan beıbit kúnde, aıdyń-kúnniń amanyn­da alapat asharshylyqqa urynyp, halyq­tyń jartysyna jýyǵy qyrylyp qalady dep kim oılaǵan... Halqym dep zar ılegen asyl aǵalarymyz óz halqynyń jaýy atalady dep kim oılaǵan... Qıyn qystaý kezeńde qıyr-qıyrdan kóship kelgenderdiń qaısybiriniń es jıyp, etek japqan soń “jer de meniki, tór de meniki” dep shyǵa keletinin kim boljaǵan... Sol sııaqty erligi búkil elge málim bolyp, aty ańyzǵa aınal­­ǵan Baýyrjan Momyshulynyń batyrly­ǵy resmı túrde moıyndalmaýy múmkin-aý dep te kezinde kim oılaǵan?! Sebebi de kóp shyǵar, týralyǵy, tiktiligi, tektiligi qasıetimen qatar qasireti de bolǵan Baýkeńniń birtýar bitimi, márt te mort minezi ózine kedergi bolmady dep te aıta almaımyz. Qalaı degende de munyń ózi kúni keshege deıin qazaq halqynyń asyl perzent­terine jasalǵan san qıly ádiletsizdik­terdiń biri edi. Erlikti jasaý da, er bolyp ólý de talaı azamattyń qolynan kelgen. Al er bolyp ómir súre bilý, uzaq ǵumyrdyń bir sát, bir saǵatynda erlik ǵurpynan aınymaı ómir súre bilý tek Baýkeńniń ǵana qolynan keldi. Bul kez kelgen ulttyq tarıhtan tabyla bermes qubylys edi. Biz Baýkeńniń omyraýyna báribir qadalmaıtyn Altyn Juldyzdy ádilettiń báribir jeńbeı qoımaıtyndyǵynyń daýsyz dálelindeı kórip qýanǵan bolatynbyz. Taǵdyrdan da, alys-jaqyn, dos-jarannan da kól-kósir jaqsylyqty kóp kóre bermegen bizdiń jurtymyz basyna is túsken qaı tusta da medetti óz qarymynan, kósemdi óz baýyrynan tapqan. Halqynyń basyna túsken qarly qarataý taýqymetti qaıyspaı kóterip ákete barar nar tulǵaly azamattardan eshqashan qur alaqan qalyp kórgen emes. О́ıtkeni el múddesin jaqtaı bilmeı, er tanylmaıdy. Er tanylmaı turyp, eli tanylmaıdy. Eliniń mereıi óspeı turyp, eriniń meımanasy tasyǵan emes. Naǵyz azamat halqy qaıǵydan qan jutyp otyrǵanda qaǵanaǵy qarq, saǵanaǵy sarq bolyp júre almaıdy. Kúni keshe ǵana kóz aldymyzdan ketkeni­men, kóńilimizden eshqashan ketpeıtin asyl Baýkeńniń ińgálap dúnıege kelgen sátinen ýhi­lep dúnıeden ótken sátine deıingi bar ǵumyry – osy aıtqandarymyzdyń aıqyn dáleli. Bir ǵana Baýyrjan emes, sol surapyl soǵys­ta talaı azamat jankeshti erlik kórsetti, qazaq halqy óziniń qaharmandyǵyn tanytty. Talaı bozdaq qan maıdanda qaldy. Otan úshin ot keship, qan maıdanda erlikpen qaza bolǵan bozdaqtarymyz az bolǵan joq. Bári de shetinen daryndy edi. Danalardy tarıh tolǵatyp, analar týady; Baýyrjandy Baýyrjan etken de – óziniń eli, altyn besigi, eldik pen keńdikti urpaqtan urpaqqa, ǵasyrdan ǵasyrǵa jetkize bilgen asyl súıek, abzal rýhty qazaq halqy. Sol halyqtyń boıyndaǵy bar minez, bar qulyq, bar qasıeti, bar kórik qapysyz toǵysyp qanǵa sińgen bir tulǵa bolsa ol – Baýyrjan. Baýyrjan – tek bir ulystyń, bir shańyraqtyń saǵyna kútken perzenti, qýanyp kórgen qyzyǵy emes, búkil bir halyqtyń jeter mereıi, tabar abyroıy boldy. Ol tarıhtyń adam aıtqysyz qııanatyn kórgen, tórdegi basy esikke shyǵyp qala jazdaǵan halqynyń esikke jetken basyn qaıtadan tórge shyǵarǵan perzenti. Komandır Momyshuly kóshpeli jurttyń orasholaqtyǵy jaıyndaǵy, kóshpeli sananyń taıyzdyǵy men pátýasyzdyǵy jaıyndaǵy kóldeneń uǵymdardy joqqa shyǵardy. Áskerı qyzmetten mezgilsiz bosaǵan ofı­serge qalam ustatqan da sol tarıhı jaýap­kershilik edi. Keshe ózi kórgen, ózi bastan keshken, ózin tebirentken, urpaq bilýge tıisti ashy shyndyqty, aıbyndy shyndyqty dál ózi sekildi qaz-qalpynda jetkize alatyn qapysyz kýániń joqtyǵyn sezingen shynaıy azamattyq jaýapkershilik edi. Onyń kitaptary ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qazaq ádebıetindegi kórkem shejiresiniń arly da nárli betterine, ónege mektebine aınaldy. Halymyzdyń baǵzydan aqyny – batyr, batyry – aqyn bolyp keletin dástúriniń úzdik úlgisi – Baýyrjan Momysh­uly. Baýkeńniń kórkem týyndylaryn oqyp, maqal-mátelge aınalyp ketken qanatty sóz­derin estigen adam onyń qan maıdanda qol bastaǵan erliginiń de, beıbit kúnde halqyna erkelep ótken seriliginiń de, mynaý noqtaly zamanda eshteńege moıyn ildirmeı ketken erliginiń de bastaý-bulaǵy halyqtyq tárbıede, ózi jasynan jattap ósken batyrlyq dastandarda, babalardan qalǵan bata-tilekterde jatqanyna kóz jetkizedi. Baýyrjan Momyshuly rýhanı jaýapkershi­likten taıǵan emes. Artyq dáýlet te, dáreje de jıǵan joq. El jolynda basyn, shyndyq jolynda baryn tikti. Ony ákim de aldaı almady, jaǵympaz da arbaı almady. Qashan da saıaq júrip, sara sóıledi. Baýyrjandaı dara tulǵalardy tabıǵat sırek syılaıdy. Baýkeń ómir boıy el mahabbatyna bólenip, halqynyń qadirlisi, aıaýlysy, erkesi bolyp ótti. Halqy Baýkeńdi alaqanynda aıalap, ol jóninde neshe túrli ańyz-áńgimeler de shyǵardy, abzal atyn ardaqtap, esimin yrymdap myń-myńdaǵan nárestelerge qoıdy. Baýkeń, sóıtip, ańyz adamyna, búkil bir ulttyń murat tutar arman-beınesine aınaldy. Qadirin bilmeppiz ǵoı tiri kezde, – Dep jylar sorly qazaq men ólgende. Urpaq atar seksen men júzdigimdi, – Tarıhtyń túkpirinen sóz kelgende, – degen shýmaqty Baýyrjan Momyshuly 1947 jyly jeltoqsannyń 6-sy kúni jazǵan eken. Sonda ǵoı Baýkeń otyzdyń jetisinde ǵana. Bul óz baǵasyn bilgen azamattyń sózi ekenin ýaqyt kórsetip berdi. Biz búgin, mine, sol júz jyldy­ǵyn atap otyrmyz. Alda qanshama jyldar, qanshama ǵasyrlar ótse de, Otany barda, týǵan halqy barda Baýyrjan Momyshulynyń aty umytylmaı, dańqy ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa jetetinine, erligi elge ańyz bolǵan kúıi urpaqtan urpaqqa ketetinine esh kúmán joq. Táńirden de, taǵdyrdan da kól-kósir rahym kóre qoımaǵan, alys-jaqynǵa birdeı ańqyldap, birdeı qushaq ashqan peıiline saı peıil taba bermegen halqymyz tarıhtyń qaı kezde de el júgin qaıyspaı kóterip ákete beretin qatepti qara nardaı azamattarǵa eshqashan kende bolyp kórgen joq. Shúkir, qazir de kende emes, osyndaı asyl azamattar, el perzentteri men kósemderi kósh bastap aldymyzda da júr, bilek qosysyp, tilek qosysyp qatarymyzda da júr, lek-legimen sońymyzdan da ilesip keledi. Júre bersin, ilese bersin! Jalǵasa bersin tirshilik.