Birde Úndistanǵa barýdyń sáti tústi. Onda «Qazaqfılmniń» shyǵarmashylyq toby kezinde Kashmırdiń patshasy bolǵan Muhammed Haıdar Dýlatı (1499-1551) jaıly derekti fılm túsirmek boldy. Kashmır astanasy Srınagarda, Ganga ózeniniń jaǵasynda bolyp, biraz túsirilimder júzege asyrylǵan soń, qalǵanyn Delıde de jalǵastyrmaq bolyp, Úndistan astanasyna qaıtyp oraldyq. Ol kezde Qazaqstannyń Úndiler elindegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi Qaırat Omarov edi (Ol qazir Qazaqstannyń AQSh-taǵy elshisi). Oǵan sol joly 2010 jyly orys tilinde shyqqan «Islam – relıgııa mıra ı sozıdanııa» atty kitabymdy syıladym. Kelesi kúni Qaırat inimiz «Kitabyńyzdy qarap shyqtym. Qazaqtyń tarıhy, halqymyzdyń rýhanııaty, jurtymyzdaǵy ıslam dini men mádenıeti jaıly jaqsy jazypsyz. Áıtpese, kúni keshege deıin «qazaq kóshpeli ómir súrdi, qala mádenıeti bolǵan joq» ispetti pikir ústemdik etip keldi ǵoı. Eńbegińizde qazaqtyń ejelden mádenıetti, órkenıetti el ekendigin, ózindik óneri men mádenıeti bolǵandyǵy jaqsy kórsetilipti. Osy dúnıeńiz aǵylshyn tiline aýdarýǵa suranyp-aq tur», dedi. Men oılanyp qaldym. Qaırattyń usynysynyń jany bar-dy. Qolǵa alýǵa bolatyn-aq is eken degen pikirge bekindim.
«Islam – relıgııa mıra ı sozıdanııany» (Almaty, 2010) «Islam mádenıeti men bilimin qoldaý» qory shyǵaryp, búkil elimizge tegin taratqan bolatyn. Baspasózde de jaqsy pikirler bildirildi. Úndistannan Almatyǵa qaıtyp kelgen soń, kitapty aǵylshyn tiline aýdarý jáne ony shetelde shyǵarý máselesin aqyldaspaq bolyp, sol kezdegi Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary K.V.Jıgalovqa jolyqtym. Konstantın Vasılevıchpen KazGÝ-de qyzmet etip júrgen kezden tanys edim. Aralasyp turatynbyz. Ol kitapty aǵylshyn tiline aýdarý ıdeıasyn quptaı kele, Londonnan baspa tabýǵa kómek kórsetý jaıly osy eldegi elshimizge tapsyrma berdi. Keıin elshilik Londondaǵy «Steısı» atty halyqaralyq baspamen keliskenderin, olardyń kitapty shyǵarýǵa ázir ekendikterin málimdegenderin habarlady.
Arada biraz ýaqyt ótkende kitap aǵylshyn tiline aýdarylyp bitti. Osy tildiń bilgirleri tárjimaǵa jaqsy baǵa berdi.
Sonymen, «Steısı» baspasyna qoljazbany jiberdik. Olar qarap shyǵyp, basýǵa daıyndaı bastady. Arada biraz ýaqyt ótkende kitaptyń alǵashqy taralymy daıyn bolǵany týraly habar jetti. Sodan uzamaı 2012 jyldyń naýryzynda kitaptyń tusaýkeserine shaqyrý da keldi. Almaty – London ushaǵymen jolǵa shyqtyq. Anglııa astanasynda bizdi elshilik qyzmetkerleri kútip alyp, qala ortasyndaǵy ataqty Gaıd park janyndaǵy meımanhanaǵa jaıǵastyrdy.
Birer saǵattan soń, elshimiz Qaırat Ábýseıitov bizdi túski asqa shaqyrdy. Qaıratty burynnan biletinmin. Ol KazGÝ-diń tarıh fakýltetin jáne onyń aspırantýrasyn da bitirgen-di. Anda-sanda kezdeskende sálemdesip turýshy edik. Keıin ol Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary sekildi laýazymdardy da atqardy.
Kesh tústi. Londondaǵy dırektorlar ınstıtýtynda tusaýkeser saltanatyna jınaldyq. Oǵan Ulybrıtanııanyń zııaly qaýymy, oqý oryndarynyń professorlary, dıplomatııalyq korpýs ókilderi men ýnıversıtet oqytýshylary jáne stýdentter qatysty. Keshti Qaırat Ábýseıitov ashyp, júrgizip otyrdy.
Sóılengen sózderdi meniń Anglııanyń Shotlandııa ýnıversıtetinde (Edınbýrg) oqıtyn qyzym Múnıra men «Habardyń» Anglııadaǵy tilshisi jazyp otyrdy. Keıinnen biz Londonnan oralǵan soń, «Habar» tusaýkeserdi óz arnalary boıynsha kórsetti.
Áýeli sóz «Steısı» baspasynyń dırektory Tom Steısı myrzaǵa berildi. Ol uzyn boıly, aq shashty kisi eken. Jasy jetpisti alqymdap qalǵan sııaqty.
Elshi myrza, Bas múftı, ǵalymdar jáne dostar. Men Tom Steısımin dep bastady ol sózin. «Esimim osy tamasha kitapty jarııalaǵan baspamen baılanysty. Áriptesterim ony shyǵarý úshin biraz eńbektendi jáne barlyǵy oıdaǵydaı bolyp shyqty dep esepteımin. Kitaptyń aǵylshyn tildi elderde joǵary baǵalanatynyna senimdimin. Baspager retinde osyndaı mańyzdy dúnıeni shyǵarý biz úshin úlken qurmet ekenin de aıtqym keledi. Men Qazaqstanmen jaqsy tanyspyn jáne bul kitaptyń alǵashqy aspektisiniń, beıbitshilik pen sabyrlyqtyń, túsinistik deńgeıiniń mańyzdylyǵyn óz tájirıbelerimnen bilemin. Qazaqstannyń qonaqjaı el ekeni dúıim jurtqa málim. Ol elde siz qaı dindi ustansańyz da sizdi qurmetteıdi.
Islamnyń halyqaralyq deńgeıdegi bedeli osylaısha qalyptasqan. Men Bas múftıdi ózgelerge qýanysh syılap júretin adam dep esepteımin. Tipti, qazirdiń ózinde ol meniń sol jaǵymda turyp «nur shashyp tur». Qazaqstanda bolǵanymda Almatydan Astanaǵa ushyp bara jatqanda bul kisini ushaqta kórgenmin. Sonda men ol kisiniń júzinen jylýlyq shashyrap turatynyn baıqap edim. Ol ómirden kóbinese qulshylyq etý jáne Jaratýshymen baılanys ornatýdan turatyn óz baqytyńdy tabýǵa bolatyndyǵyn kórsetedi. Bul tańǵajaıyp nárse ǵoı.
Meniń Qazaqstannyń óz bedelin qalyptastyrýda tańdaǵan jolynyń týralyǵynda kúmánim joq. Buryn-sońdy eshkim bilmeıtin elden ol qazir álem biletin jurtqa aınaldy jáne elshi myrza aıtyp ketkendeı, Bas múftıdiń bul eńbeginiń arqasynda qazir ol kópir ispettes. Biz bul kitapty bolashaqta Ulybrıtanııanyń barlyq ýálaıattaryna taratýǵa tyrysamyz. Bul dúnıege biz bar júrek lúpilimizdi saldyq. Ony meniń iri ýnıversıtetterdegi áriptesterim oqyǵan kezde sezinedi. Kitap joǵary deńgeıde jazylǵan. Osylaısha, Islamnyń bedeli eń aldymen Qazaqstanda qalyptasatyn bolady. Taǵy kóńil aýdaratyn bir másele Bas múftıdiń bul eńbegi – aqparatqa toly dúnıe. Ony ıslam órkenıeti týraly jan-jaqty sóz etýimen, ózindik tereń taldaýymen, qazaq eliniń ıslamǵa qosqan úlesiniń moldyǵy dáleldengen, parasattylyqpen jazylǵan, oqyrmanǵa óte qyzyqty, erekshe shyǵarma degim keledi.
Qazaqstan Bas múftıiniń bul kitabynyń qosymsha taǵy da shyǵarylatyn myńnan astam sany AQSh, Eýropa, Avstralııa, Latyn Amerıkasy, Azııa jáne Afrıka elderinde taratylatyn bolady.
Aıta ketetin nárse, jýyrda Qazaqstanda taǵy da boldym. Qazaqstannyń Ortalyq Azııa elderi arasynda kósh bastap kele jatqany, túrli salalar boıynsha qarqyndy damyp jatqandyǵy tańǵaldyrdy. Astana men Almaty shaharlarynyń kórkine, tabıǵatyna, qazaq halqynyń qonaqjaılylyǵyna erekshe súısindim. Qazaqstan bolashaǵy zor memleket».
Odan soń kelesi sóz Oksford ýnıversıteti Islam zertteý ortalyǵynyń PhD doktory, orta jastaǵy Basıl Mustafaǵa tıdi.
Ol «joǵary mártebeli Qazaqstan Respýblıkasynyń elshisi Qaırat Ábýseıitov myrza jáne sheıh Ábsattar qajy Derbisáli haziret, hanymdar men myrzalar! Bul erekshe kitaptyń tusaýkeserin atap ótý úshin búgin sizdermen birge bolý men úshin zor qurmet. Kitapty qarap shyǵýǵa bar-joǵy bir-eki kún ýaqytym boldy. Bas múftıdiń eńbegi meni barlyq jaǵynan tańǵaldyrdy. Ásirese, baıandaýlary unady», deı kelip, eńbekte kóptegen kúrdeli máselelerge taldaý jasalǵanyn atap kórsetti.
«Kitapty oqı kele Qazaqstan aýmaǵynda Otyrar, Taraz, Merki, Túrkistan, Isfıdjab-Saıram, Jend, Syǵanaq sekildi taǵy da basqa mádenı jáne rýhanı ortalyqtar bolǵanynyń kýási boldyq», dedi ol odan ári.
Odan keıin sóılegen Kembrıdj ýnıversıtetiniń Ortalyq azııatanýshysy, professor Sıdhard Saksena orta boıly, úndi tekti qara tory kisi eken. Ol «Qazaqstanmen shamamen 25 jyl tanysqanyn, Kembrıdjde Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy ıslamnyń jańarýyn zerttep júrgenderin aıtty.
«Qazaqstanǵa VIII ǵasyrda jetken ıslam dini ózimen birge mádenıet pen aǵartýshylyq ala keldi. Fılosof Ábý Nasyr ál-Farabı, sopylyqty ustanǵan Qoja Ahmet Iаsaýı ǵylym, bilim jolynda aıanbaı eńbek etti. Sheıh Ábsattar qajy Derbisáli hazirettiń bul kitaby qazaqstandyqtardyń Islamǵa degen qosqan súbeli úlesi jáne batys oqyrmandaryna tartýy dep bilemiz.
Sońǵy jyldary Eýropada Islam fýndamentalızmi, terrorızmi degen shyǵyp, jurtty dúrliktirýde. Qazaqstan Bas múftıiniń myna eńbegi sony joqqa shyǵarýmen de qundy» dep bitirdi sózin ol.
Kesh sońynda sóz maǵan berildi. Men atalmysh rásimdi uıymdastyrýǵa qolǵabys etkeni úshin elshi jáne elshilikke rızashylyq bildirdim. Odan keıin kitaptyń jazylý jaıyna toqtaldym. «Bul meniń 20-shy kitabym. Biraq aǵylshyn tilindegi birinshi eńbegim», – dedim. «Biz Ortalyq Azııa jáne Qazaqstan halqy ıslam dininiń, onyń ishinde Hanafı mazhabyn ustanyp kele jatqanymyzǵa 1000 jyldan asty. Ortalyq Azııa men Qazaqstanda shamamen 50 mln. halyq, tatý-tátti ǵumyr keshýdemiz. Ortalyq Azııa jáne Qazaqstan halqy ıslamdy tek qabyldaýshy ǵana bolyp qalǵan joq. Biz ıslam órkenıetin, mádenıetin baıytýǵa úles qostyq. Imam ál-Buharı, Imam at-Tırmızı, Ábý Raıhan ál-Bırýnı, Ulyqbek, Muhammed Zahır ad-dın Babyr, Muhammed Haıdar Dýlatıler túrki halyqtarynyń ortaq maqtanyshy. Qazaq dalasynda Túrkistan, Otyrar (Farab), Syǵanaq, Saýran, Isfıdjab, Jend, Taraz, Balasaǵun sekildi úlkendi-kishili ıslam ortalyqtary boldy. Odan barlyǵy 250-den astam ǵalymdar shyqty.
Táýelsizdikti bizge Alla taǵala 1991 jyly berdi. Biz qazir jańa el, jańa memleket quryp jatyrmyz. Eń qıyn jyldary, 1991-1995 jj. Prezıdent N.Á.Nazarbaev Eýropadaǵy, sondaı-aq, álemniń basqa da úzdik oryndaryna jastardy oqýǵa jiberdi. Anglııada da birneshe myń qazaq jastary oqıdy. Qazir Qazaqstan halqy 16 mln. Sonyń 70 paıyzy musylmandar. Elde 2500 meshit bar. 1 Islam ýnıversıteti, 1 ımamdardyń bilimin jetildirý Islam ınstıtýty, 10 medrese jumys isteýde. Din jaǵynan eshqandaı qysym joq. Prezıdent Elordada Álemdik dinder lıderleriniń III sezin ótkizdi. Osynyń bári atalmysh kitapta aıtylǵan».
Sondaı-aq, men qazaq eliniń rýhanı, mádenı, ǵylymı tarıhyna toqtala kele, Qazaqstannyń dini, dili, keleshegi men búginine nazar aýdardym. Elimizdiń salt-dástúri, ótkeni men keleshegi de asyl dinimiz jáne onyń mádenıetimen bite qaınasyp jatqandyǵy, qazaq halqynyń ózindik ádebıeti men mádenıeti bar órkenıetti el ekendigin qadap aıttym. Qazaq jerinen búkil álemge áıgili Ábý Nasyr ál-Farabı, Qaýam ad-dın Itqanı (Iqanı) ál-Farabı at-Túrkistanı, Husam ad-dın Syǵnaqı, Muhammed Haıdar Dýlatı sekildi máshhúr ǵalymdar shyqqandyǵyn aıta otyryp, olardyń shyǵarmashylyǵyna toqtaldym.
Kitapty basyp shyǵarǵan halyqaralyq «Steısı» baspasynyń tóraǵasy Tom Steısı myrzaǵa rahmet aıtýdy umytqan joqpyn.
* * *
Londonǵa barǵan zııaly qaýym ókilderiniń shahardaǵy Sherlok Holms murajaıyna soqpaı ketpeıtini neken-saıaq shyǵar. Bul esimmen óz basym ótken ǵasyrdyń 60-jyldary ushyrastym. 1968 jyly Almatynyń «Jazýshy» baspasy «Sherlok Holms hıkaıalary» atty kitapty qazaq tiline Qamqa Ormanbaeva men professor, kórnekti ádebıetshi ǵalym Tursynbek Kákishevtiń tárjimasy jáne alǵysózimen jarııalady. Hıkaıanyń avtory, kórnekti aǵylshyn jazýshysy Artýr Konan Doıl (1859-1930) edi. Jınaqqa annotasııasynda kórsetilgendeı, «Sherlok Holms» jaıly áńgimelerdiń eń tańdaýlylary ǵana engen. Oqyrman shytyrman oqıǵanyń shıe túıinin shatastyrmaı sheshetin tapqyr, ǵajap qabilet ıesi Sherlok Holmspen tanysady. Kóp elderde ádette shyǵarmanyń avtory Artýr Konan Doıldan góri, onyń ataqty personajy Sherlok Holms kóbirek málim. Keńestik kezeńde birqatar kınostýdııalar Sherlok Holms týraly kórkemfılmder túsirdi.
Sonymen, Londonnyń Beıker Strıt kóshesindegi kórnekti jazýshynyń murajaıyna bet aldyq. Kınofılmderde ol kóshe burylyńqylaý bolatyn. Sóıtsek, ómirde kerisinshe kóshe tik jáne uzyn eken.
Sóıtip, uzamaı Londonnyń Beıker Strıt kóshesindegi Artýr Konan Doıldyń mekenjaıyna kelip toqtadyq. Ol úlken joldyń batys jaǵynda tur. Tórt qabatty. Birinshi qabatta shaǵyn dúken bar eken. Onda ótken ǵasyrda, ıaǵnı Sherlok Holms kezinde jurt paıdalanǵan zattar, bazarlyqtar. Qalǵan úsh qabat jazýshynyń kabıneti, jatyn bólmesi, qalamgerdiń ataqty shyǵarmasy keıipkerleriniń músinderi, jazýshy paıdalanǵan zattar jáne t.b.
Úıdiń kireberisinde HIH ǵasyrdaǵy polıseıdiń kıimin kıip alǵan jigit ári-beri júr. Keıbireýler oǵan ótinish jasap, onymen sýretke túsýde. Kelýshiler kóp. Arasynda japon, qytaı, orys, fransýz, úndiler de ushyrasady. Murajaı bólmeleri shaǵyn. HIH ǵasyrda úıler osylaı salyndy ma eken dep oıladyq.
* * *
Kún juma. Londonda turatyn bir top qandastarymyz sálem bereıik dep izdep kelipti. Olardyń keıbiri tusaýkeserde bolǵan. Áńgimelestik. Olar negizinen Túrkııanyń qazaqtary eken. Kezinde Ulybrıtanııa astanasyna jumys izdep kelip, turaqtap qalǵan. Osy jerde birimen-biri qyz alysyp, qyz berisip jatqandary da joq emes.
Ulybrıtanııadaǵy qazaqtar birlestiginiń de tóraǵasy bar eken. Ol Ismaıl Kesiji degen azamat. Izet kórsetip, ıilip tósek, jaıylyp jastyq bolyp jatyr. Qazaqstanǵa baryp turady eken. Elden habary mol. Álem qazaqtarynyń quryltaıyna únemi shaqyrylyp turatyn kórinedi.
Sonymen, juma namazyn Ulybrıtanııa astanasynyń túrikter kóbirek shoǵyrlanǵan Ázızıa meshitinde oqıtyn boldyq. Ol ortalyqqa jaqyn jerde eken. Meshit birneshe qabatty. Asty meıramhana, ústi namazhana. Erterek keldik. Bizdi Fahrı Baltan esimdi ımam qarsy aldy. Al naıyby (orynbasary), ári azanshysy ulty qazaq Matın Elshi degen inimiz bolyp shyqty. Imamnyń bólmesine biraz qazaqtar jınaldy. Túrikshe, ara-arasynda qazaqsha da sóılesip qoıamyz. «Habardyń» tilshileri de jetipti. Olar da suhbatty túsirip aldy. Londondyq qazaq baýyrymyzdyń biri suhbat ta berip úlgerdi.
Sol baýyrymyzdyń aıtýyna qaraǵanda, Londonda 30-dan astam qazaq otbasylary turady. Solardyń arasynda esimde qalǵany Abdýsalam Savash inimiz. Ol barynsha qonaqjaılylyq kórsetip, maǵan shapan japty. Londonda tursaq ta halqymyzdyń ádet-ǵurpyn umytpaımyz, deıdi ol.
Matın Elshi inimizdiń osynda bas ımamnyń orynbasary bolǵanyna biraz bolypty. Bas ımam ekeýi maǵan juma namazynyń aldynda ýaǵyzǵa shyǵýdy ótindi.
Jalpy, 10 mln. turǵyny bar Londonda 2 mln. musylman bar desedi. Shaharda 300-ge jýyq meshit, al namazhanalarymen eseptegende 1000-nan astam Alla taǵala úıleri jumys isteýde. Bul osyndaǵy musylman jamaǵatynyń birligi men yntymaǵy úlken qaýymǵa aınalǵandyǵyn ańǵartady.
Men álemdegi tynyshtyq, dinder men ultaralyq túsinistik pen dostyq, syılastyq jaıly sóz ettim. Qazaqstandaǵy 26 ulttan turatyn musylmandar men ózge de ulttar ókilderiniń N.Á.Nazarbaevtyń salıqaly saıasatynyń arqasynda tatý-tátti ómir súrip jatqandyǵyn, yntymaq pen birlik arqasynda Qazaqstannyń musylman elderi arasynda bedeliniń joǵary ekenin, EQYU men Islam yntymaqtastyǵy uıymyna da tóraǵalyq etkenin, álem halyqtaryna tynyshtyq pen syılastyq, musylmandarǵa birlik pen tatýlyq tilep bata jasadym.
Sonan soń juma namazy bastalyp ketti. Meshit halyqqa lyq toldy. Barlyǵy derlik túrikter. Ara-arasynda arabtar da ushyrasyp qalady.
Ulybrıtanııada birqatar shirkeýler Eýropanyń basqa da elderindegideı eshkim barmaı qańyrap bos qalyp jatqandyqtan, Túrkııalyq baýyrlarymyz olardy satyp alyp, meshitke aınaldyryp jatyr eken.
Namazdan soń qandastarymyz bas múftı qurmetine dep meıramhanada qonaqasy berdi. Oǵan qazaqtardyń áıelderi, balalary da kelipti. Qazaq baýyrlarymyzdyń kelinshekteri túriktershe kıingen. Keıbiri Qazaqstandaǵydaı da kıingenderi baıqalady.
Suhbat quryp otyrmyz. Kelinshekterdiń biri:
– Múftı haziret, musylman qyzdardyń musylman emesterge turmysqa shyǵýyna bola ma? – dep surap qaldy.
– Joq, bolmaıdy. Dinimiz ony quptamaıdy, – dedim.
Kelinshekter ózara:
– Áne, aıtyp edim ǵoı! – desip qaldy.
Buǵan qarap men bulardyń arasynda osyndaı problema bar eken-aý dep oıladym. Endi qaıtsin. О́zderi az. Qashanǵy ózara quda-jegjat bolyp, qyz berip, qyz alysa bersin.
Uzamaı baýyrlarymyzben qosh aıtystyq. Endigi barar jer – London ortalyǵyndaǵy Ulybrıtanııa Ortalyq murajaıy. Onda Anglııa men Saýd Arabııasy Koroldigi birlesip uıymdastyrǵan qajylyq kórmesin tamashaladyq. Murajaıdyń basshysy Venesııa Porter hanym bizdi kórme zalyndaǵy jádigerlikterdi kórsetip, murajaıdy aralatty. Kezdesý sońynda atalmysh kórme jaıly sóz etetin kitapty tartý etse, men de «Qazaqstan» atty túrli-tústi kitapty syıladym.
Ábsattar qajy DERBISÁLI,
R.B. Súleımenov atyndaǵy
Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory,
professor.
_______________________________
Oksford ýnıversıtetiniń professory Basıl Mustafa (sol jaqta) jáne Kembrıdj ýnıversıtetiniń professory Sıdhart Saksena (oń jaqta).
«Islam – relıgııa mıra ı sozıdanııany» (Almaty, 2010) «Islam mádenıeti men bilimin qoldaý» qory shyǵaryp, búkil elimizge tegin taratqan bolatyn. Baspasózde de jaqsy pikirler bildirildi. Úndistannan Almatyǵa qaıtyp kelgen soń, kitapty aǵylshyn tiline aýdarý jáne ony shetelde shyǵarý máselesin aqyldaspaq bolyp, sol kezdegi Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary K.V.Jıgalovqa jolyqtym. Konstantın Vasılevıchpen KazGÝ-de qyzmet etip júrgen kezden tanys edim. Aralasyp turatynbyz. Ol kitapty aǵylshyn tiline aýdarý ıdeıasyn quptaı kele, Londonnan baspa tabýǵa kómek kórsetý jaıly osy eldegi elshimizge tapsyrma berdi. Keıin elshilik Londondaǵy «Steısı» atty halyqaralyq baspamen keliskenderin, olardyń kitapty shyǵarýǵa ázir ekendikterin málimdegenderin habarlady.
Arada biraz ýaqyt ótkende kitap aǵylshyn tiline aýdarylyp bitti. Osy tildiń bilgirleri tárjimaǵa jaqsy baǵa berdi.
Sonymen, «Steısı» baspasyna qoljazbany jiberdik. Olar qarap shyǵyp, basýǵa daıyndaı bastady. Arada biraz ýaqyt ótkende kitaptyń alǵashqy taralymy daıyn bolǵany týraly habar jetti. Sodan uzamaı 2012 jyldyń naýryzynda kitaptyń tusaýkeserine shaqyrý da keldi. Almaty – London ushaǵymen jolǵa shyqtyq. Anglııa astanasynda bizdi elshilik qyzmetkerleri kútip alyp, qala ortasyndaǵy ataqty Gaıd park janyndaǵy meımanhanaǵa jaıǵastyrdy.
Birer saǵattan soń, elshimiz Qaırat Ábýseıitov bizdi túski asqa shaqyrdy. Qaıratty burynnan biletinmin. Ol KazGÝ-diń tarıh fakýltetin jáne onyń aspırantýrasyn da bitirgen-di. Anda-sanda kezdeskende sálemdesip turýshy edik. Keıin ol Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary sekildi laýazymdardy da atqardy.
Kesh tústi. Londondaǵy dırektorlar ınstıtýtynda tusaýkeser saltanatyna jınaldyq. Oǵan Ulybrıtanııanyń zııaly qaýymy, oqý oryndarynyń professorlary, dıplomatııalyq korpýs ókilderi men ýnıversıtet oqytýshylary jáne stýdentter qatysty. Keshti Qaırat Ábýseıitov ashyp, júrgizip otyrdy.
Sóılengen sózderdi meniń Anglııanyń Shotlandııa ýnıversıtetinde (Edınbýrg) oqıtyn qyzym Múnıra men «Habardyń» Anglııadaǵy tilshisi jazyp otyrdy. Keıinnen biz Londonnan oralǵan soń, «Habar» tusaýkeserdi óz arnalary boıynsha kórsetti.
Áýeli sóz «Steısı» baspasynyń dırektory Tom Steısı myrzaǵa berildi. Ol uzyn boıly, aq shashty kisi eken. Jasy jetpisti alqymdap qalǵan sııaqty.
Elshi myrza, Bas múftı, ǵalymdar jáne dostar. Men Tom Steısımin dep bastady ol sózin. «Esimim osy tamasha kitapty jarııalaǵan baspamen baılanysty. Áriptesterim ony shyǵarý úshin biraz eńbektendi jáne barlyǵy oıdaǵydaı bolyp shyqty dep esepteımin. Kitaptyń aǵylshyn tildi elderde joǵary baǵalanatynyna senimdimin. Baspager retinde osyndaı mańyzdy dúnıeni shyǵarý biz úshin úlken qurmet ekenin de aıtqym keledi. Men Qazaqstanmen jaqsy tanyspyn jáne bul kitaptyń alǵashqy aspektisiniń, beıbitshilik pen sabyrlyqtyń, túsinistik deńgeıiniń mańyzdylyǵyn óz tájirıbelerimnen bilemin. Qazaqstannyń qonaqjaı el ekeni dúıim jurtqa málim. Ol elde siz qaı dindi ustansańyz da sizdi qurmetteıdi.
Islamnyń halyqaralyq deńgeıdegi bedeli osylaısha qalyptasqan. Men Bas múftıdi ózgelerge qýanysh syılap júretin adam dep esepteımin. Tipti, qazirdiń ózinde ol meniń sol jaǵymda turyp «nur shashyp tur». Qazaqstanda bolǵanymda Almatydan Astanaǵa ushyp bara jatqanda bul kisini ushaqta kórgenmin. Sonda men ol kisiniń júzinen jylýlyq shashyrap turatynyn baıqap edim. Ol ómirden kóbinese qulshylyq etý jáne Jaratýshymen baılanys ornatýdan turatyn óz baqytyńdy tabýǵa bolatyndyǵyn kórsetedi. Bul tańǵajaıyp nárse ǵoı.
Meniń Qazaqstannyń óz bedelin qalyptastyrýda tańdaǵan jolynyń týralyǵynda kúmánim joq. Buryn-sońdy eshkim bilmeıtin elden ol qazir álem biletin jurtqa aınaldy jáne elshi myrza aıtyp ketkendeı, Bas múftıdiń bul eńbeginiń arqasynda qazir ol kópir ispettes. Biz bul kitapty bolashaqta Ulybrıtanııanyń barlyq ýálaıattaryna taratýǵa tyrysamyz. Bul dúnıege biz bar júrek lúpilimizdi saldyq. Ony meniń iri ýnıversıtetterdegi áriptesterim oqyǵan kezde sezinedi. Kitap joǵary deńgeıde jazylǵan. Osylaısha, Islamnyń bedeli eń aldymen Qazaqstanda qalyptasatyn bolady. Taǵy kóńil aýdaratyn bir másele Bas múftıdiń bul eńbegi – aqparatqa toly dúnıe. Ony ıslam órkenıeti týraly jan-jaqty sóz etýimen, ózindik tereń taldaýymen, qazaq eliniń ıslamǵa qosqan úlesiniń moldyǵy dáleldengen, parasattylyqpen jazylǵan, oqyrmanǵa óte qyzyqty, erekshe shyǵarma degim keledi.
Qazaqstan Bas múftıiniń bul kitabynyń qosymsha taǵy da shyǵarylatyn myńnan astam sany AQSh, Eýropa, Avstralııa, Latyn Amerıkasy, Azııa jáne Afrıka elderinde taratylatyn bolady.
Aıta ketetin nárse, jýyrda Qazaqstanda taǵy da boldym. Qazaqstannyń Ortalyq Azııa elderi arasynda kósh bastap kele jatqany, túrli salalar boıynsha qarqyndy damyp jatqandyǵy tańǵaldyrdy. Astana men Almaty shaharlarynyń kórkine, tabıǵatyna, qazaq halqynyń qonaqjaılylyǵyna erekshe súısindim. Qazaqstan bolashaǵy zor memleket».
Odan soń kelesi sóz Oksford ýnıversıteti Islam zertteý ortalyǵynyń PhD doktory, orta jastaǵy Basıl Mustafaǵa tıdi.
Ol «joǵary mártebeli Qazaqstan Respýblıkasynyń elshisi Qaırat Ábýseıitov myrza jáne sheıh Ábsattar qajy Derbisáli haziret, hanymdar men myrzalar! Bul erekshe kitaptyń tusaýkeserin atap ótý úshin búgin sizdermen birge bolý men úshin zor qurmet. Kitapty qarap shyǵýǵa bar-joǵy bir-eki kún ýaqytym boldy. Bas múftıdiń eńbegi meni barlyq jaǵynan tańǵaldyrdy. Ásirese, baıandaýlary unady», deı kelip, eńbekte kóptegen kúrdeli máselelerge taldaý jasalǵanyn atap kórsetti.
«Kitapty oqı kele Qazaqstan aýmaǵynda Otyrar, Taraz, Merki, Túrkistan, Isfıdjab-Saıram, Jend, Syǵanaq sekildi taǵy da basqa mádenı jáne rýhanı ortalyqtar bolǵanynyń kýási boldyq», dedi ol odan ári.
Odan keıin sóılegen Kembrıdj ýnıversıtetiniń Ortalyq azııatanýshysy, professor Sıdhard Saksena orta boıly, úndi tekti qara tory kisi eken. Ol «Qazaqstanmen shamamen 25 jyl tanysqanyn, Kembrıdjde Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy ıslamnyń jańarýyn zerttep júrgenderin aıtty.
«Qazaqstanǵa VIII ǵasyrda jetken ıslam dini ózimen birge mádenıet pen aǵartýshylyq ala keldi. Fılosof Ábý Nasyr ál-Farabı, sopylyqty ustanǵan Qoja Ahmet Iаsaýı ǵylym, bilim jolynda aıanbaı eńbek etti. Sheıh Ábsattar qajy Derbisáli hazirettiń bul kitaby qazaqstandyqtardyń Islamǵa degen qosqan súbeli úlesi jáne batys oqyrmandaryna tartýy dep bilemiz.
Sońǵy jyldary Eýropada Islam fýndamentalızmi, terrorızmi degen shyǵyp, jurtty dúrliktirýde. Qazaqstan Bas múftıiniń myna eńbegi sony joqqa shyǵarýmen de qundy» dep bitirdi sózin ol.
Kesh sońynda sóz maǵan berildi. Men atalmysh rásimdi uıymdastyrýǵa qolǵabys etkeni úshin elshi jáne elshilikke rızashylyq bildirdim. Odan keıin kitaptyń jazylý jaıyna toqtaldym. «Bul meniń 20-shy kitabym. Biraq aǵylshyn tilindegi birinshi eńbegim», – dedim. «Biz Ortalyq Azııa jáne Qazaqstan halqy ıslam dininiń, onyń ishinde Hanafı mazhabyn ustanyp kele jatqanymyzǵa 1000 jyldan asty. Ortalyq Azııa men Qazaqstanda shamamen 50 mln. halyq, tatý-tátti ǵumyr keshýdemiz. Ortalyq Azııa jáne Qazaqstan halqy ıslamdy tek qabyldaýshy ǵana bolyp qalǵan joq. Biz ıslam órkenıetin, mádenıetin baıytýǵa úles qostyq. Imam ál-Buharı, Imam at-Tırmızı, Ábý Raıhan ál-Bırýnı, Ulyqbek, Muhammed Zahır ad-dın Babyr, Muhammed Haıdar Dýlatıler túrki halyqtarynyń ortaq maqtanyshy. Qazaq dalasynda Túrkistan, Otyrar (Farab), Syǵanaq, Saýran, Isfıdjab, Jend, Taraz, Balasaǵun sekildi úlkendi-kishili ıslam ortalyqtary boldy. Odan barlyǵy 250-den astam ǵalymdar shyqty.
Táýelsizdikti bizge Alla taǵala 1991 jyly berdi. Biz qazir jańa el, jańa memleket quryp jatyrmyz. Eń qıyn jyldary, 1991-1995 jj. Prezıdent N.Á.Nazarbaev Eýropadaǵy, sondaı-aq, álemniń basqa da úzdik oryndaryna jastardy oqýǵa jiberdi. Anglııada da birneshe myń qazaq jastary oqıdy. Qazir Qazaqstan halqy 16 mln. Sonyń 70 paıyzy musylmandar. Elde 2500 meshit bar. 1 Islam ýnıversıteti, 1 ımamdardyń bilimin jetildirý Islam ınstıtýty, 10 medrese jumys isteýde. Din jaǵynan eshqandaı qysym joq. Prezıdent Elordada Álemdik dinder lıderleriniń III sezin ótkizdi. Osynyń bári atalmysh kitapta aıtylǵan».
Sondaı-aq, men qazaq eliniń rýhanı, mádenı, ǵylymı tarıhyna toqtala kele, Qazaqstannyń dini, dili, keleshegi men búginine nazar aýdardym. Elimizdiń salt-dástúri, ótkeni men keleshegi de asyl dinimiz jáne onyń mádenıetimen bite qaınasyp jatqandyǵy, qazaq halqynyń ózindik ádebıeti men mádenıeti bar órkenıetti el ekendigin qadap aıttym. Qazaq jerinen búkil álemge áıgili Ábý Nasyr ál-Farabı, Qaýam ad-dın Itqanı (Iqanı) ál-Farabı at-Túrkistanı, Husam ad-dın Syǵnaqı, Muhammed Haıdar Dýlatı sekildi máshhúr ǵalymdar shyqqandyǵyn aıta otyryp, olardyń shyǵarmashylyǵyna toqtaldym.
Kitapty basyp shyǵarǵan halyqaralyq «Steısı» baspasynyń tóraǵasy Tom Steısı myrzaǵa rahmet aıtýdy umytqan joqpyn.
* * *
Londonǵa barǵan zııaly qaýym ókilderiniń shahardaǵy Sherlok Holms murajaıyna soqpaı ketpeıtini neken-saıaq shyǵar. Bul esimmen óz basym ótken ǵasyrdyń 60-jyldary ushyrastym. 1968 jyly Almatynyń «Jazýshy» baspasy «Sherlok Holms hıkaıalary» atty kitapty qazaq tiline Qamqa Ormanbaeva men professor, kórnekti ádebıetshi ǵalym Tursynbek Kákishevtiń tárjimasy jáne alǵysózimen jarııalady. Hıkaıanyń avtory, kórnekti aǵylshyn jazýshysy Artýr Konan Doıl (1859-1930) edi. Jınaqqa annotasııasynda kórsetilgendeı, «Sherlok Holms» jaıly áńgimelerdiń eń tańdaýlylary ǵana engen. Oqyrman shytyrman oqıǵanyń shıe túıinin shatastyrmaı sheshetin tapqyr, ǵajap qabilet ıesi Sherlok Holmspen tanysady. Kóp elderde ádette shyǵarmanyń avtory Artýr Konan Doıldan góri, onyń ataqty personajy Sherlok Holms kóbirek málim. Keńestik kezeńde birqatar kınostýdııalar Sherlok Holms týraly kórkemfılmder túsirdi.
Sonymen, Londonnyń Beıker Strıt kóshesindegi kórnekti jazýshynyń murajaıyna bet aldyq. Kınofılmderde ol kóshe burylyńqylaý bolatyn. Sóıtsek, ómirde kerisinshe kóshe tik jáne uzyn eken.
Sóıtip, uzamaı Londonnyń Beıker Strıt kóshesindegi Artýr Konan Doıldyń mekenjaıyna kelip toqtadyq. Ol úlken joldyń batys jaǵynda tur. Tórt qabatty. Birinshi qabatta shaǵyn dúken bar eken. Onda ótken ǵasyrda, ıaǵnı Sherlok Holms kezinde jurt paıdalanǵan zattar, bazarlyqtar. Qalǵan úsh qabat jazýshynyń kabıneti, jatyn bólmesi, qalamgerdiń ataqty shyǵarmasy keıipkerleriniń músinderi, jazýshy paıdalanǵan zattar jáne t.b.
Úıdiń kireberisinde HIH ǵasyrdaǵy polıseıdiń kıimin kıip alǵan jigit ári-beri júr. Keıbireýler oǵan ótinish jasap, onymen sýretke túsýde. Kelýshiler kóp. Arasynda japon, qytaı, orys, fransýz, úndiler de ushyrasady. Murajaı bólmeleri shaǵyn. HIH ǵasyrda úıler osylaı salyndy ma eken dep oıladyq.
* * *
Kún juma. Londonda turatyn bir top qandastarymyz sálem bereıik dep izdep kelipti. Olardyń keıbiri tusaýkeserde bolǵan. Áńgimelestik. Olar negizinen Túrkııanyń qazaqtary eken. Kezinde Ulybrıtanııa astanasyna jumys izdep kelip, turaqtap qalǵan. Osy jerde birimen-biri qyz alysyp, qyz berisip jatqandary da joq emes.
Ulybrıtanııadaǵy qazaqtar birlestiginiń de tóraǵasy bar eken. Ol Ismaıl Kesiji degen azamat. Izet kórsetip, ıilip tósek, jaıylyp jastyq bolyp jatyr. Qazaqstanǵa baryp turady eken. Elden habary mol. Álem qazaqtarynyń quryltaıyna únemi shaqyrylyp turatyn kórinedi.
Sonymen, juma namazyn Ulybrıtanııa astanasynyń túrikter kóbirek shoǵyrlanǵan Ázızıa meshitinde oqıtyn boldyq. Ol ortalyqqa jaqyn jerde eken. Meshit birneshe qabatty. Asty meıramhana, ústi namazhana. Erterek keldik. Bizdi Fahrı Baltan esimdi ımam qarsy aldy. Al naıyby (orynbasary), ári azanshysy ulty qazaq Matın Elshi degen inimiz bolyp shyqty. Imamnyń bólmesine biraz qazaqtar jınaldy. Túrikshe, ara-arasynda qazaqsha da sóılesip qoıamyz. «Habardyń» tilshileri de jetipti. Olar da suhbatty túsirip aldy. Londondyq qazaq baýyrymyzdyń biri suhbat ta berip úlgerdi.
Sol baýyrymyzdyń aıtýyna qaraǵanda, Londonda 30-dan astam qazaq otbasylary turady. Solardyń arasynda esimde qalǵany Abdýsalam Savash inimiz. Ol barynsha qonaqjaılylyq kórsetip, maǵan shapan japty. Londonda tursaq ta halqymyzdyń ádet-ǵurpyn umytpaımyz, deıdi ol.
Matın Elshi inimizdiń osynda bas ımamnyń orynbasary bolǵanyna biraz bolypty. Bas ımam ekeýi maǵan juma namazynyń aldynda ýaǵyzǵa shyǵýdy ótindi.
Jalpy, 10 mln. turǵyny bar Londonda 2 mln. musylman bar desedi. Shaharda 300-ge jýyq meshit, al namazhanalarymen eseptegende 1000-nan astam Alla taǵala úıleri jumys isteýde. Bul osyndaǵy musylman jamaǵatynyń birligi men yntymaǵy úlken qaýymǵa aınalǵandyǵyn ańǵartady.
Men álemdegi tynyshtyq, dinder men ultaralyq túsinistik pen dostyq, syılastyq jaıly sóz ettim. Qazaqstandaǵy 26 ulttan turatyn musylmandar men ózge de ulttar ókilderiniń N.Á.Nazarbaevtyń salıqaly saıasatynyń arqasynda tatý-tátti ómir súrip jatqandyǵyn, yntymaq pen birlik arqasynda Qazaqstannyń musylman elderi arasynda bedeliniń joǵary ekenin, EQYU men Islam yntymaqtastyǵy uıymyna da tóraǵalyq etkenin, álem halyqtaryna tynyshtyq pen syılastyq, musylmandarǵa birlik pen tatýlyq tilep bata jasadym.
Sonan soń juma namazy bastalyp ketti. Meshit halyqqa lyq toldy. Barlyǵy derlik túrikter. Ara-arasynda arabtar da ushyrasyp qalady.
Ulybrıtanııada birqatar shirkeýler Eýropanyń basqa da elderindegideı eshkim barmaı qańyrap bos qalyp jatqandyqtan, Túrkııalyq baýyrlarymyz olardy satyp alyp, meshitke aınaldyryp jatyr eken.
Namazdan soń qandastarymyz bas múftı qurmetine dep meıramhanada qonaqasy berdi. Oǵan qazaqtardyń áıelderi, balalary da kelipti. Qazaq baýyrlarymyzdyń kelinshekteri túriktershe kıingen. Keıbiri Qazaqstandaǵydaı da kıingenderi baıqalady.
Suhbat quryp otyrmyz. Kelinshekterdiń biri:
– Múftı haziret, musylman qyzdardyń musylman emesterge turmysqa shyǵýyna bola ma? – dep surap qaldy.
– Joq, bolmaıdy. Dinimiz ony quptamaıdy, – dedim.
Kelinshekter ózara:
– Áne, aıtyp edim ǵoı! – desip qaldy.
Buǵan qarap men bulardyń arasynda osyndaı problema bar eken-aý dep oıladym. Endi qaıtsin. О́zderi az. Qashanǵy ózara quda-jegjat bolyp, qyz berip, qyz alysa bersin.
Uzamaı baýyrlarymyzben qosh aıtystyq. Endigi barar jer – London ortalyǵyndaǵy Ulybrıtanııa Ortalyq murajaıy. Onda Anglııa men Saýd Arabııasy Koroldigi birlesip uıymdastyrǵan qajylyq kórmesin tamashaladyq. Murajaıdyń basshysy Venesııa Porter hanym bizdi kórme zalyndaǵy jádigerlikterdi kórsetip, murajaıdy aralatty. Kezdesý sońynda atalmysh kórme jaıly sóz etetin kitapty tartý etse, men de «Qazaqstan» atty túrli-tústi kitapty syıladym.
Ábsattar qajy DERBISÁLI,
R.B. Súleımenov atyndaǵy
Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory,
professor.
_______________________________
Oksford ýnıversıtetiniń professory Basıl Mustafa (sol jaqta) jáne Kembrıdj ýnıversıtetiniń professory Sıdhart Saksena (oń jaqta).
