Ulyqtaý ulaǵaty

О́mirimizde kúnde bir jańalyq. Bir jańalyq bolsa meıli-aý, bir­neshe jańalyq. Bári de búginde qadirin bilip te bilmeı, bilsek te qasıet tuta al­maı kele jatqan tá­ý­el­­­­­­sizdiktiń arqasy. Ol ne ja­ńa­­lyq? «О́negeli ómir» serııasy ashy­lyp, serııa boıynsha jıyrma bes kitap jaryq kóripti. Uıym­dastyrǵan, uı­ymdastyrǵan da iske qos­qan – qarashańyraq bilim ordasy – ál-Fa­ra­bı atyn­daǵy Qazaq ult­tyq ýnı­versıteti. О́zimiz túlep ushqan ystyq uıamyz. «О́negeli ómir» arnaıy serııa­ǵa aınalyp, Ulttyq joǵary mek­­tep shańyraǵynda jaryq kó­rip otyr. Baqandaı jıyrma bes kitap. Jıyrma besinshi kitap qazaq ádebıeti tarıhyn «Túrik qaǵanatyna» de­ıin ilgeriletken tabandy ǵalym Beı­sembaı Ken­jebaıuly ómiri, kom­mýnıstik partııadan kórgen qu­qaıy, óz ultyna qyzmeti týraly. Al, qalǵany? Salyq Zımanov, Haıyrjan Bekhojın, О́mirbek Joldasbekov, Oljas Súleımenov, Ábiken Bek­turov, О́mirzaq Sultanǵazın, Batyr­­­bek Birimjanov, Esmaǵam­bet Ys­maıylov, Asabaı Mamy­tov, Taýman Amandosov, Kenje­ǵalı Saǵadıev, Matıpýlla Áje­nov, Sultan Sartaev, Ma­rat Bar­man­qulov, Zeınolla Qab­dolov, Lenın­shil Rústemov, Ázil­han Nur­shaıy­qov, Serikbaı Beı­sembaev, Olga Songına, Kóp­jasar Náribaev, Tursynbek Kákishev, Kamal Sma­ıylov, Temir­baı Darqanbaev ómiri jaıynda. Arnaıy serııa jasaqtaýda ýnıversıtet rektorynan (Ǵ.Mutanov) bastap, qatysqan mamandardyń qaısysy da talǵampazdyq ta­nytqan. Serııa ónimderi bolǵan soń mu­qabasy birdeı. Qaz MUÝ-dyń záý­lim qalashyǵy. (Ol qala­shyqty salýda arystan-tulǵa О́mirbek Joldas­bekov aıryqsha iskerlik tanytyp edi-aý, shirkin!) Ýnıversıtet atyn alyp damý jolynda kele jatqan orta ǵasyr oıshyly ál-Farabı mú­sini. Tolqyn-tolqyn aqsha bult, zeń­gir kók... boıaýlar ornymen tańdalǵan. Eńbekterdiń kompozısııalyq qurylymy da qyzyq. «Jızn zamechatelnyh lıýdeı» serııasy ónim­deri belgili bir avtor (keıde moıyn­serigimen) jazǵan derekti-ǵumyrnamalyq dúnıe bolyp kele­tin. Qolymyzdaǵy eńbekter sál bas­qashalaý. «Bas redaktordyń kiris­pe sózi», tulǵa ómirine shaǵyn barlaý, tulǵa ómirin dáıekteıtin arhıvtik derekter kserokóshirmesi, tul­ǵa eńbekteriniń qysqasha bıb­lıografııalyq kórsetkishi, ózi (tulǵa) jaıynda – qınalysty sát­ter­di jazyp qaldyrǵan jan syry (ár deńgeıde izdene jazǵan aryz, shaǵym hat, kúndelik), alǵy býyn, zaman­dastary baǵalaý-maqalalary, keıingi býyn (shákirt­teri) saǵynysh sazyna bólengen estelikteri... Kitapqa engen dúnıelerdiń deni memýarlyq jazbaǵa saıady. «Sol jyldyń (1939j.) qyr­kúıek aıynda Qazaq kom­mýnıstik jýrnalıstıka ınstıtýtyna tústim, ınstıtýt taraǵannan keıin 1941-1942 oqý jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetine kelip, fılologııa fakýltetiniń jýrnalıstıka bólimin merziminen buryn támamdadym. Oqýdy aıaq­taǵannan keıin Qazaqstan Kompartııasy OK bıýrosynyń 1942 jyly 27 naýryzdaǵy sheshimimen Qostanaı oblystyq «Bolshevıktik jol» gazetiniń redaktory bolyp bekitilip, 1942 j. 1 sáýirinen 1945 j. 1 mamyryna deıin jumys istedim» (8-bet). «QKP OK bóliminiń joldamasymen S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde ju­mys isteı bastadym. 1945-1947 jyldary jýrnalıstıka fakýl­tetiniń dekany jáne aǵa oqy­týshy boldym. 1950-1952 jyl­dary fılologııa jýrnalıs­tıka bóli­miniń meńgerýshisi, 1948 jyldan bastap, qazaq jýrnalıs­tıkasy kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp qyzmet ettim» (8-bet). Qa­zaq jýrnalıstıkasynyń bire­geı tul­ǵasy Haıyrjan Bek­hojınniń sózi. Qarapaıym aqparat. Alaıda, oqyp otyrǵanda kóz aldyńa qı­yn jyldar elesteıdi, Qaz MUÝ-dyń qalaı qurylyp, qalaı qalyp­tas­qany baıqalady. Kózi tirisinde jazylǵan Á.Mar­­ǵulannyń «Otzyv» atalatyn dıs­sertasııaǵa pikiri, shynaıy tarıhshy E.Bekmahanovtyń «Sennoe ıs­sledovanıe», B.Ken­jebaıuly, T.Qo­jakeevtiń «Igi qadam», keıin arnaıy jazylǵan T.Kákishevtiń «Baǵa jetpes baıǵazy», Á.Ydyrysovtyń «Haırekeń», S.Qozybaevtyń «Ko­rıfeı otechestvennoı jýrna­lıs­­tıkı», T.Jurtbaevtyń «Ta­ǵy­lym men amanat» atty eske alý maqa­la­la­ry, bári jıylyp ke­lip shejire ǵa­­lym Haıyrjan Bek­hojındi qaıta «ti­­­ril­tip», kóz al­dymyzǵa alyp keledi. «...sońǵy jyldary «Zań» me­dıa-korporasııasy saraptap, jaryq­qa shyǵarǵan akademık Salyq Zıma­novtyń 10 tomdyq shyǵarmalar jına­ǵyn rýhanı ómirimizdiń asa qundy tabysy deýge negizimiz bar. Bul – bizdiń ulttyq zańgerlerimizdiń qatarynda shyqqan eńbegi on tomǵa toptalǵan tuńǵysh shyǵarmalar jınaǵy. Másele, onyń tek kó­lemi men shyǵarmalarynyń sanyn­da ǵana emes, mazmunynda. Ǵalym­nyń on tomdyǵynyń ár­qaısysy, tipti, árbir eńbeginiń ózi birneshe maqala, zertteý­lerge arqaý bolarlyq dúnıe­ler» (Q.Sultanov, «Ult kelbeti», 37-bet). Azamat, ǵalym, qaıratker Sa­lyq Zımanulyn tulǵalaıtyn pikir. Ol az bolsa, teńdes-tere­zeles akademık Zeınolla Qabdol Sákeń 70 jasqa kelgende japan jámaǵatqa jar sala aıqaılap aıtqysy keledi. Sákeń biraq oǵan yryq bermeıdi. (Z.Qabdol, «Aty­raýdan túlep ushqan oıshyl-oqymysty», 134-137-b.). Qazaqtyń eki tulǵasy, serııa­nyń eki kitaby týraly az-kem áńgimeledik. Úshinshi tulǵa týra­ly aıtyp kórelik. Ol kitap «Batyr­bek Beremjanov» atalady. Nege «Beremjanov»? Ákedeı áziz Beısekeń (Kenjebaıuly) arqa­synda azdy-kem kezdesken, áńgi­mesin tyńdap úlgergen tulǵa edi Batekeń. Tulǵaǵa qosa tek, tekti degen uǵymdy da qosarlaýymyz kerek bolar Batyrbek Ahmetuly portreti ashylýy úshin. Tulǵa tegi «Beremjanov» emes, Birimjanov! Baspagerler pasporttyq resmı qujattan asa almaı «tilin shaınap» otyr. Qatelik sodan ketken. Respýblıkada hımııa ǵylymynyń negizin qalaýshylardyń biri bolyp ómir súrip, jyldar boıy Qaz MUÝ-den irgesin bir bólektemeı abyroıly eńbek etip, sózdiń uly maǵynasynda aǵartýshy bolyp ótip edi, jaryqtyq. Batekeńdeı aı júzdi azamattyń ómiri men qyzmetin qyzyqty baıandaıtyn jaqsy, jan-jaqty sozymdy materıaldar shoǵy­ry berilipti. Ákesi – Ahmet Birimjanov Qazan ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirgen bilimdi jan. Qazan ýnı­versıteti. Onda V.I.Lenın, Keren­skıı sııaqty tul­ǵa­lardyń oqyǵanyn qaıtersiz! 1919 jyly bala Batyrbektiń óz úıinde Aqqaǵaz Dosjanovadan (Qazaqtan shyqqan alǵashqy dáriger áıel, atynda Tashkentte «Ana men bala ınstıtýty» bar), Lıza Bókeı­hanovadan (Álıhanqyzy. Keıin Semashko atyndaǵy medısına ıns­tı­týtynyń professory) qara tanyp, bilim ala bastaýynyń ózi ne turady?! Batekeńniń óz ómirin baıandaıtyn jazbasy sol kezdiń ózinde qan tamyry ult dep búlkildep soǵyp turǵan tamasha materıal eken. Memýar toly mańyz, tyń derekterge toly. Shegenniń (Birimjannyń ákesi) qyzy – Aıjan Altynsaryǵa uzatylady. Odan Ybyraı týady (52-53-better). Anasy ataqty Seı­dalın Álmuhamedtiń qyzy Gúl­jaý­har bolyp shyǵady. Muhtar Áýezovtiń 80 jyl­dy­ǵyna baılanysty hımık B.Bi­rim­janovtyń stýdenttermen kezdesý keshinde sóılegen sózin beripti quras­tyrýshylar. Qandaı tamasha! Kánigi ádebıetshishe sóz saptaıdy Batekeń jaryqtyq! 1957 jyly áp-ájeptáýir ball jınap, biraq talapkerdiń kóptigine baılanysty oqýǵa túse almaǵan bozbalalardy bir aýdıtorııaǵa jı­yp Batyrbek aǵa áńgime ót­kizdi deıdi. Árqaısysynyń taǵdy­ry­na alańdap, kelesheginen úmit­tendire sóılep, jandaryna jaqyn­dap ómirtanym áńgimesin aıtyp shýaq­tandyryp shyǵaryp salypty. Yntyǵa tyńdaǵan, Batekeń áńgime­sinen keıin hımııa ǵylymyna ynta-yqylasy barynsha aýǵan balalar keler jyly taban aýdarmaı hımııa fakýltetine qaıyra qujat tapsyrypty. Qyzyq. Kóbi derlik oqýǵa túsken. Sonyń biri, biri emes-aý, biregeıi Edil Erǵojın! (123-bet). 3-kýrsta oqyp júrgen jerinde Akademııanyń hımııa ınstıtýtynyń dırektory Ábiken Bekturovqa ertip aparyp, Edildi ǵylym esiginen engizip jiberipti. Keıin tanymal ǵalym bolǵanda «Meniń ornyma kelip dekan bol. Ornymdy saǵan bereıin» («Vydaıýshıısıa ýchenyı ı organızator») dep qınap kóndiripti shákirti Edildi. Shákirtke degen ne degen shynaıy mahabbat deseńizshi! (Akademık Serik Qırabaev ta jýrnalıstıkanyń kórigin qyzdyryp júrgen jeri­mizden qınap otyryp ǵylymǵa alyp kelip, kandıdattyq, doktor­lyq dıssertasııa qorǵatyp, aqyr sońynda óziniń ornyna M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń «Qa­zir­gi qazaq ádebıeti» bólimin bas­qartyp edi). Búginde jastarǵa aǵa­lar tarapynan osyndaı shynaıy qam­qorlyq bar dep aıta almaımyz-aý. О́kinishti. Aǵa býyndy osyndaı qa­damǵa aparatyn ne nárse ózi? Bir sóz­ben aıtqanda, ulttyq bolmysta qalyptasqan aǵa býynnyń ULT qa­­myn, eldiń erteńin oılaýy shyǵar! Al biz bolsaq óz basymyzdan aspaımyz... Lenıngradta týǵan (1901 j.), 1937 jyly erin Sibir aıdap, ózin Qyrǵyzstanǵa jer aýdar­ǵan Olga Alfredovna Songına (sırek kez­desetin hı­mııa­lyq elementterdi zerttegen, keıin Kozlovskıımen birge analıtıkalyq mektep qalyp­tastyrǵan) taǵdyry. Qazaqstan hımııa jáne metallýrgııa ǵylymyn qos qatar basqaryp, bolashaqqa jol salǵan Ábiken Bekturov she? Bekturov Ábekeńdi birsypyra biletin edik. Beısekeńniń baýyzdaý qudasy, Gúlnár apamyzdyń qaıyn atasy. «Biletin edigimiz» kitappen tanysqan soń jaı án­sheıin bolyp shyqty. О́zimizdiń Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitir­gen Ábekeń Qazaqstanda hımııa ǵylymynyń negizin qalaıdy. Qalaı tańǵalmaısyń? Qanysh Sátbaevtan keıin qazaq ǵylymyn asa bıikke kótere bilgen uly tulǵa Sh.Shokın aıtady: «Pe­red otkrytıem Akademıı naýk Kaz SSR K.I.Satpaev otpravıl 24 naı­bolee talantlıvyh kandıdatov naýk v Moskvý, Lenıngrad ı drýgıe goroda SSSR, s tem, chtoby onı zashıtılı doktorskıe dıssertasıı. Pervym ız nıh zashıtıl dıssertasııý Abıken Bektýrov. Kanysh Imantaevıch nazval ego týlparom» (217-bet.) Tulpardy taıynda taný degenimiz osyndaı-aq bolar asyly! Tulpardy alyp shyǵar baq desek te, bap ta kerek ekenin osy bir lebiz bildirip otyr emes pe?! Ustazdarymyzdyń ustazy Esma­ǵambet Samuratuly Ys­maıy­lovty alaıyqshy. Tursekeńniń (Kákishuly) maqalasy «Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń negizin qalaýshy» (18-bet) atalady. Bul asyra silteý. Biz keıde tulǵany búgingi urpaqtyń kózine bıiktetip kórsetý úshin artyq aıtyp jatamyz. Sóıtemiz de tarıhqa qııanat jasaımyz. Zamananyń záıilin kóre júrip eńbek etken, kózden ketse de kóńilde óshpesteı bolyp qalǵan aıaýly jandardyń óz kisiligin, kisilikten týǵan óz eńbegin aıtsaq ta jetedi emes pe?! Osyndaı lebiz­di Myrzataı Joldasbekovtiń jazbasynan kóre­miz. Eńbektegi eń úzdik estelik maqa­la Myrzataı Joldasbekovtiki ekenin aıtý paryz. Basqasyn bylaı qoıǵanda, jas ǵalymnyń páterden páterge kúnaralata kóship júrgenin bilgen sátte nemere inisine aıtqanyn keltireıikshi. «Mútálláp, seniń shaý­yp shyq­qan jeriń mektep dırek­torlyǵy. Elge, Kókshetaýǵa qaıt. Renjime. О́ziń otyrǵan úıdi myna Myrzataıǵa ber, qańǵyp júr, bul jigitten úlken úmit kútip otyrmyz, ádebıetshi ǵalym bolady», – dedi salmaqtap. Baıqaımyn, kútpegen bolýy kerek, Mútálláp mańdaıyn tasqa soqqan bekire balyǵyndaı ún-túnsiz, tym-tyrys otyryp qaldy. Áıtse de, naǵashy aǵasyna qar­sy sóz aıta almady. Otyryp-otyryp, biraz­dan soń: «Maqul», – dedi (266-267-better). О́zimizdi qanshama toqtatyp, endigi oıdy jınaqtaı aıtamyz degenimizge qaramaı áser bılep dara-dara tulǵalar jaıynda sóılep ketip jatyrmyz. Jaqsylyǵyn aıtqyń keledi jaryqtyqtardyń! Eńbegi ólip qalǵan ǵalym­dyq, qyzmeti óship qalǵan «qaı­ratkerlik» artyq dáripte­letini bar serııa ónimderi arasynda. Kitaptardaǵy pikir ıeleri – ár salanyń adamdary, juldyzy janǵan mamandary. Al, olar ótken joldy saralaý, jasaǵan eńbekti taldaı otyryp baǵalaý ońaı emes. О́ıtkeni, syrt jurt syrttap kire almaıdy. О́ıtkeni, ol ǵylymı «qoryq». Salanyń mamany ǵana kirse kerek. Ǵalym qoryǵyna kire alǵan sala mamany (avtor) sóz óneri mashaqatyn, mehnatyn bastan keshpegendikten, jazý stıhııasyn meńgere bermeıdi. Bas bilmegen qalam salıqaly stılge bastaı bermeıdi. Sodan da kólemi kósh-qulash maqalalar keıde bir bettik quttyqtaý ornyna júre almaıdy. Aıtalyq, Ábish Kekil­baı­ulynyń qatarlas qanattasy, kórnekti ǵa­lym, qoǵam qaırat­keri Kenjeǵalı Saǵadıevti qut­tyqtaýy. «Artyńyz – dańǵyl. Aldyńyz – asqar. Ádemi jastasyz. Sábı kezińizde jatqan besigińiz, eseıgen soń ashqan esi­gi­ńiz qutty bolypty. Jigittiń eń súleıine buıyrmas baqyttyń bá­ri mańdaıyńyzda. Júıriktiń eń dú­leıine buıyrmas júldeniń bári qan­jyǵańyzda», deıdi aǵyl-tegil oı alyby. Ábish aǵanyń shaǵyn qut­tyqtaýy kólemdi maqa­lalardyń qaı-qaısysynan da bási bıik tur ǵoı. Qorǵanbek Amanjoldyń «Aq­­qumnan aqqan bulaq...» atala­tyn portrettik maqalasynda bir sátti shtrıh bar. QazMÝ rektory, arly Asqar Zakarınniń doký­menti Más­keýge ketip qalǵan bala Ken­jeǵa­lıdy komıssııamen sóılestirip, oqýǵa «dokýmentsiz» qabyldaýy qan­daı tálimdi tirlik?! Rektorlyqtyń etalony О́.Jol­­­dasbekov týraly M.Qul-Muham­med­tiń qos tildi «Arys­tany» jasampaz jaqsy dúnıe eken. Tipti, tutas kitap­­­tyń júgin kóterip tur dese de bolady. Sýretasty mátinderde keıbir kisiler aty adastyrylyp, shatas­tyrylyp beriledi. «T.Amandosov qasynda Z.Qabdolov (?)» Sýrettegi kisi ol emes. Taǵy da – sýrette bes kisi. Sýretasty mátin mynadaı: «E.Ysmaıylov, M.Joldasbekov». Sáıfı Qudash, Seıitjan Oma­rov, Máýııa Omarova, Qasym Toǵu­­za­qov umyt qalǵan. Bálkim, quras­tyrý­shylar tanymaǵan. «О́negeli ómir» serııasynyń baz bir sany qaıta basýǵa jaramaıdy. Demek, aldaǵy ýaqytta sapaǵa jumys isteý kerek. Endi mine, jıyrma besinshi kitap. «Beısembaı Kenjebaıuly» atalatyn 25-shi kitapta kemshilik bar ma? Kemshiliksiz eńbek bolmas, sirá! Alaıda, ol kemshilikterdi oqy­ǵan ár býyn ózi kórsete jatar... Sonymen, jańa serııa ómirge keldi. Jańa serııa ónimderi jadymyzdy jańǵyrta, kózden ketse de kóńilde qalǵan nebir qasqa men jaısańymyzdy esimizge túsi­­­rip, janymyzdy shýaqqa bó­lep nurlandyra keldi. Serııaǵa mu­ryn­dyq bolǵan azamat – Qaz MUÝ-dyń rektory, professor Ǵalym­qaıyr Mutanov! Ǵalymǵa rıza­lyǵymyzdy aıtqymyz keledi. Biz serııa ónimderiniń keıbirin ǵa­na áńgime ettik. Shyntýaıtynda bul ózi keleshekte keleli áńgimege ar­qaý bolarlyq, bereshegi – borysh, ke­le­shegi kenish rýhanııat dúnıesi! Ázirge serııanyń bas ıesi – ál-Fa­­rabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıteti! Serııany bir oqý ornymen shekteýge (qaıratker ataýly tek Qaz MUÝ-dan shyǵa bere me?) bolmas, sirá. «О́negeli ómir» – jalpy qazaqtyq deńgeıde keń óriske shyǵarýǵa laıyqty teń óristi serııa. Olaı bolsa, ultymyzdyń uly tulǵalary taǵdyryn betke ala ómir­ge kelgen «О́negeli ómir» rýhanııat órisin teń jaılamaǵy maqul! Qulbek ERGО́BEK. TÚRKISTAN.