Qazaqstan-Germanııa: О́zara yntymaqtastyqtyń alǵashqy qadamy

1990-1991 jyldary Tuńǵysh Pre­zı­dentimiz N.Á.Nazarbaevtyń bas­shy­lyǵymen, 1990 jyldyń 25 qazanyn­da jarııalanǵan Qazaq KSR-iniń Mem­leket­tik egemendigi týraly Dek­larasııada, respýblıkamyzdyń syrt­qy saıasat sala­synyń egemendigi táji­rıbelik maz­mun­men tolyqtyryla bas­tady jáne Qazaq­stan halyqaralyq eko­nomıkalyq qatynastar arenasyna belsendi shyǵa bastady. Prezıdenttiń tapsyrmasy bo­ıyn­sha men basqarǵan SIM-niń bas­ty mindetteriniń biri retinde Qazaq­stan­nyń sheteldermen eko­no­mıkalyq baılanystaryn saıa­sı jáne dıplomatııalyq turǵydan qam­tamasyz etý boldy.

G.-D.Gensherdiń kelýinen buryn GFR Qarjy mınıstri Teodor Vaıgeldiń sapary oryn aldy. Ol Almatyǵa 1991 jylǵy 24 qyrkúıekte keldi. Qazaqstanǵa eleýli qyzyǵýshylyq tanytqan nemis tarapynyń ótinishi boıynsha, onyń Prezıdent N.Á. Nazarbaevpen kezdesýi ótti. Kezdesý barysynda KSRO men oǵan odaqtas respýblıkalardyń odan ári saıa­sı jáne ekonomıkalyq damýynyń pers­pektıvalary, Qazaqstannyń halyq­aralyq qarjy uıymdarymen, atap aıtqanda, Dúnıejúzilik bankpen jáne Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki­men yntymaqtastyǵyn jolǵa qoıý, GFR men Eýropalyq qoǵamdastyq tarapy­nan respýblıkaǵa qoldaý kórsetý jol­dary, GFR-diń isker toptarymen eko­no­mıkalyq yntymaqtastyqty da­my­­tý máseleleri talqylandy. GFR mı­­­nıstri respýblıkamyzdyń aýma­ǵyn­da­ǵy eko­nomıkalyq baılanystardy ke­ńeı­tý jáne isker toptardyń birles­ken ju­mysy týraly Qazaqstan Prezı­denti­niń usy­nysyn GFR Kansleri G.Kolge jáne óziniń úkimetine jetkizýge ýáde berdi.

T.Vaıgel kelip ketkennen keıin birneshe kún ótken soń GFR-dyń Máskeý­degi elshiligi bizge nota joldady, onda qazannyń ortasynda GFR Federaldyq kanslerdiń orynbasary, Syrtqy ister mı­nıstri Gans-Dıtrıh Gensherdiń Qa­zaq­stanǵa saparyn uıymdastyrý týraly ótinish bildirildi jáne onyń Prezı­dent N.Á.Nazarbaevpen, Premer-Mı­nıstr­men, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi­niń Tóraǵasymen jáne Syrt­qy ister mınıstrimen kezdesýleri suratyldy.

G.-D.Gensher HH ǵasyrdyń ekinshi jar­tysyndaǵy eń iri nemis saıasatker­leri­niń biri boldy. Germanııanyń Erkin demokratııalyq partııasynyń jetekshisi – 1969 jyldan 1998 jylǵa deıin bas­qarýshy koalısııalarda aldymen sosıal-demokrattarmen, keıinirek hrıs­tıan demokrattarymen jáne hrıstıan sosıaldary odaǵymen birge ol 1974 jyldan 1992 jylǵa deıin GFR vıse-kansleri jáne Syrtqy ister mınıstri boldy. Osy turǵyda, ol Germanııany beıbit túrde biriktirýde jáne qyrǵı qabaq soǵystyń sońynda Eýropada jańa halyqaralyq qatynastar júıesin qalyptastyrýda mańyzdy ról oınady.

G.-D.Gensher jubaıymen birge Almatyǵa 1991 jyldyń 16 qazanynda keshke keldi. Oǵan GFR-dyń KSRO-daǵy elshisi Klaýs Bleh, GFR-diń Kıev­tegi bas konsýly Heınek graf fon Bassevıtı, SIM qyzmetkerleri, qaýip­sizdik qyzmetimen qatar basqa da resmı tulǵalar kirgen 90 adamnan turatyn delegasııa birge erip júrdi.

Kelesi kúni tańerteń mártebeli meımandy Prezıdent N.Á.Nazarbaev qabyldady. Meniń jazbalaryma sáıkes, ony Prezıdentimiz sálemmen qarsy alyp, «Germanııa men basshylyq tarapynan Qazaqstanǵa jaqsy kóńil bólingenin» rızashylyqpen atap ótti. Ol GFR-diń isker toptarymen jemisti ekonomıkalyq yntymaqtastyq ornatý boıynsha naqty kelissózderge kóshýge daıyn ekenine ekpin berdi. Germanııanyń mańyzdy rólin eskere otyryp, bul búkil Eýropalyq qo­ǵam­dastyqpen jaqsy qarym-qaty­nas­ty damytýǵa kómektesetini atap ótil­di. Elbasy nemis bıznesmenderi men bankırlerin qabyldaýǵa, munaı men kómir óndirý, tústi metaldardy óńdeý jáne eksporttyq ónimder óndirý sala­larynda birlesken kásiporyndar qurý­dy qaraýǵa, zamanaýı tehnıkany qu­ras­­tyrý úshin jaǵdaı jasaýǵa da­ıyn eke­nimizdi atap ótti. Germanııa tara­­py­nan naryqtyq ekonomıka jaǵ­daıyn­da ju­­mys isteý úshin kadrlar daıar­­laýǵa, ne­mis kom­panııalaryndaǵy ju­mys táji­rı­­­be­sin zertteý úshin biz­diń maman­dar­­dyń sa­parlaryn uıym­das­tyrýǵa, stý­dent­­­ter almasýǵa qolǵabys kórsetý tý­ra­­­ly óti­nish aıtyldy. Oǵan qosa, GFR men Qazaq­stan arasyndaǵy tikeleı áýe qaty­­na­syn ornatý, týrıstik almasýdy damytý týraly máselelerdi qaraý usynyldy.

N.Á.Nazarbaev Qazaqstannyń GFR-men jan-jaqty baılanystardy, sonyń ishinde konsýldyq pýnktterdi ózara ashý arqyly jandandyrýǵa múddelili­gin atap ótti. Sondaı-aq ol Qazaqstanda ká­sip­kerlikti qoldaý qoryn qurý jáne oǵan Eýropalyq qoǵamdastyq tarapy­nan qolǵabys kórsetý múmkindigi máse­lesin kóterdi. Ol respýblıkadaǵy bar­lyq turǵyndardyń, sonyń ishinde ulty nemis azamattarymyzdyń zańdy quqyq­tary men múddelerin iske asyrý úshin barlyq qajetti jaǵdaılar jasalatynyn jáne olardyń ákimshiliktiń ártúrli deńgeılerinde belsendi jumys istep júrgenin atap ótti.

Mınıstr G.-D.Gensher óziniń jaýap sózinde Prezıdenttiń qabyldaýy jáne respýblıkamen jeke tanysýǵa múmkindik bergeni úshin alǵysyn aıtty. Ol N.Á.Nazarbaevtyń qoıǵan baǵy­ty men onyń KSRO-daǵy saıası pro­ses­terdegi mańyzdy róline Germa­nııa­da qurmetpen qaraıtyndyǵyn atap ótti. Germanııada Qazaqstanmen qarym-qatynastardy damytýǵa úlken qyzyǵýshylyq bar ekenin, Qazaq­stannan ónimder eksportynyń usyny­latyn múmkindikteri erekshe mánge ıe bolǵanyn atap ótip, GFR-diń Ekono­mı­ka mınıstrligi arqyly ózara is-qı­myldy nyǵaıtý úshin barlyq kúsh-jigerdi jumsaýǵa ýáde berdi. Mınıstr tikeleı áýe qatynasyn ornatýǵa qatys­ty usynysty óz eliniń tıisti vedomstvolaryna berýge ýáde berdi.

Nemis saıasatkeri kadrlardy daıarlaý­ǵa qolǵabys kórsetý týraly ótinishke oń jaýap berdi jáne qazaqstandyq mamandardy naryqtyq ekonomıka jaǵdaıyn­da jumys isteýge oqytý baǵdarlama­­laryn talqylaý úshin delegasııany jiberý­ge daıyn ekenin bildirdi. Ol nemis tara­pynyń Qazaqstandaǵy nemis tilin damy­týǵa qoldaý kórsetýge, sondaı-aq jaqyn arada Qazaqstanda nemis má­de­nı ortalyǵyn ashýǵa múddeliligin atap ótti. Oǵan qosa, SIM basshysy Alma­tyda GFR Bas konsýldyǵyn ashý jónin­degi kúsh-jigerge óziniń qoldaý beretinin málimdedi.

G.-D.Gensher atap ótkendeı, Qazaq­stannyń geografııalyq ornalasýy ha­lyq­aralyq yntymaqtastyqtyń ózindik kópiri bolýǵa múmkindik beredi, al bul óz eli úshin mańyzdy jáne tartymdy seriktes ekenin kóre tura, N.Á.Nazar­baevtyń «jaýapkershiligi joǵa­ry saıa­saty» Germanııanyń Qazaqstan­men baılanystaryn ornatýǵa múddeligine yqpal etedi.

Keıinirek, 1995 jyly jaryq kórgen «Estelikter» («Erinnerungen») kita­bynda G.-D.Gensher osy bolǵan áńgime barysyndaǵy máselelerdi talqylaý týraly egjeı-tegjeıli aıtyp, bylaı dep jazdy: «Nazarbaev Keńes Odaǵynyń soń­ǵy kezeńinde eń myqty saıası tulǵa­lar­dyń biri boldy. Ol sondaı-aq 1992 jyl­­dyń aıaǵynan bastap burynǵy Keńes Oda­ǵy aýmaǵynda bolǵan egemen mem­le­­ket­terdiń kóregen ókilderiniń biri bol­dy. Onyń saıası, áleýmettik já­ne eko­­­no­mı­kalyq qaıta qurýdyń pragma­tıka­­lyq tujyrymdamasy uzaq mer­zimdi pers­pektıvada basqa modelderge qara­ǵan­da sátti bola ma, joq pa, ony tarıh kór­setedi. О́tpeli jyldary ol óziniń kópet­nos­ty memleketiniń tu­raq­tylyǵyn saq­taı aldy. Osy maq­sat­qa jetýiniń ózi úlken jumys».

Kezdesý sońynda keńestik jáne sheteldik jýrnalıster úshin baspasóz máslıhaty ótti. Prezıdentimiz N.Á.Nazar­baev álemdik deńgeıdegi bel­gili saıası qaıratker G.-D.Gensherge Qazaq­stanǵa kelý bastamasy úshin alǵy­syn aıtty jáne júrgizilgen kelissóz­derdiń nátıjelerine qanaǵattanýshylyq bildirip, olardyń Germanııa men Qazaq­stan arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystardy tyǵyz damytý jónindegi ýaǵdalasqanyn málimdedi.

Mınıstr óz sózinde, Germanııa úshin Qazaqstan Keńes Odaǵy respýblıka­larynyń arasyndaǵy asa mańyzdy seriktes ekenin, onyń shıkizat materıaldary men energııa kózderi salasyndaǵy baılyǵy keń ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyqqa múmkindik beretinin aıtty. G.-D.Gensher osyndaı qarym-qa­ty­nas­tar­dy damytý múddeligine oraı, GFR-dyń Almatyda konsýldyq pen máde­nı or­talyq ashý nıeti týraly málimdedi. Onyń aıtýynsha, Qazaq­standa mıllıonǵa jýyq nemis ulty azamattarynyń turýy osyndaı ynty­maqtastyqty erekshe tartymdy etedi. Sonymen qatar G.-D.Gensher Qazaq­stan basshylyǵynyń Eýropalyq qoǵam­das­tyqpen yntymaqtastyqty damytý nıetin quptady. N.Á.Nazarbaevqa mazmundy jáne mańyzdy kelissózder úshin alǵys bildire otyryp, Qazaqstan­nyń damýy týraly ǵana emes, sondaı-aq Keńes Odaǵyndaǵy ahýaldyń damýyn neǵurlym naqty baǵalaý múmkindigi týra­ly túsinik bergen úshin, ol Prezı­dent­ti GFR-ǵa resmı saparmen kelýge sha­qyr­dy. Baspasóz máslıhatynyń sońyn­da eki spıker jergilikti jáne shetel­dik jýrnalısterdiń suraqtaryna jaýap berdi.

Sol kúni Beıbitshilik kóshesindegi (qazirgi Jeltoqsan kóshesi) ádemi aǵash úıde ornalasqan Qazaq KSR Syrtqy ister mınıstrliginiń ǵımaratynda, meniń G.-D.Genshermen ekijaqty kez­desýim ótti. Ol bizdiń mınıstrlikke kelgen shet memlekettiń birinshi Syrtqy ister mınıstri boldy.

Mártebeli meımandy qarsy alyp jáne oǵan SIM-ge kelý bastamasy úshin alǵys bildire otyryp, men onyń Qazaq­stanǵa jasaǵan sapary elderimiz ara­syndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý­ǵa jáne keńeıtýge mańyzdy úles qosaty­ny­na senim bildirdim. Mınıstrdi saý­da-ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónin­degi derektermen tanystyryp, GFR Qazaqstanǵa metallýrgııalyq jab­dyqtardy, medısınalyq preparat­tardy, azyq-túlik, jeńil, hımııa jáne qurylys ónerkásibine arnalǵan jab­dyqtardy jetkizý kólemi boıynsha ekinshi oryn alatynyn atap óttim. Eko­no­mıkanyń túrli salalaryn­da 12 bir­­lesken qazaqstan-ger­man ká­sip­oryn­dary jumys istedi. «Dostyq qoǵamdary» jelisi boıynsha mádenı baılanystar qoldaýyn tapty, seriktes qalalar jelisi boıynsha baılanystar ornatyldy, GFR-da Qazaqstannyń mádenıet kúnderi eki ret uıymdastyryldy. Respýblıkada naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý boıynsha túbegeıli reformalar júzege asyrylyp, tıisti zańnama qurylyp jatqanyn atap óttim.

G.-D.Gensher naryqtyq ekonomıka qurýda, tehnologııalardy damytýda jáne paıdaly qazbalar men tabıǵı resýrstardy tıimdi paıdalanýda Germanııa tarapynan qolǵabys kórsetý múmkindigin qoldaı otyryp, Qazaqstanmen qarym-qatynastardyń odan ári damýyna oń baǵa berdi.

G.-D.Gensher SIM-degi kezdesý týraly aldynda aıtylǵan «Estelikter» kitabynda bylaı dep jazdy: «Sodan keıin Syrtqy ister mınıstri respýblıkalar ózderiniń syrtqy saıasatyn qalaı úılestiretinin sıpattady. 1991 jyldyń qańtarynan bastap Syrtqy ister mınıstrleriniń Keńesi jumys isteıdi, qyrkúıekte onyń sońǵy otyrysynda Odaqtyń Syrtqy ister mınıstrleriniń bolashaq mártebesi men fýnksııalary talqylandy. Bul atalǵan keńes Odaq pen respýblıkalar arasyndaǵy, ásirese respýblıkalarǵa qatysty strategııalyq úılestirý organy bolýy kerek edi. Bul respýblıkalardyń Odaqtyń syrtqy saıasatynda sóz aıta alatyndyǵyna kepildik beretin edi; degenmen, ekijaqty múddeleri týraly respýblıkalar­dyń ózderi oılanar edi. Sonymen qatar mınıstr Qazaqstannyń qazirdiń ózinde halyqaralyq qatynastardyń sýbektisi ekenin atap ótti. Osy turǵyda, ol Pre­zıdent Nazarbaevtyń Qytaıǵa sapary jáne Beıjińdegi basshylyqpen bol­ǵan dıalog týraly aıtty. Túrkııamen, Koreıa­men jáne Syrtqy ister mınıstri Beı­kerdiń sapary kórsetkendeı, AQSh-pen de qatynastar qarqyndy damydy».

Nemis tarapy konsýldyq ókildikter­ge qatysty bizdiń ustanymymyz týraly jaqsy biletin. 1991 jyly 29 qyr­kúıekte SIM-de GFR-diń KSRO-daǵy elshiliginiń О́kiletti mınıstri I.Haı­genniń ótinishi boıynsha kezdesýim oryn aldy. Nemis tarapy G.-D.Gensherdiń sapary barysynda Almatyda GFR Bas konsýldyǵyn ashý týraly birlesken málimdeme qabyldanýyn qalady. Buǵan bizdiń tarapymyzdan, respýblıkada GFR Bas konsýldyǵynyń ashylýyna jaýap retinde, GFR-da Qazaqstan konsýl­dyǵyn ashý týraly naqty usy­nys aıtyldy. Bul másele G.-D.Gen­sher­­diń Qazaqstan Prezıdentimen suh­ba­ty barysynda talqylandy, onda ózara kelisim negizinde konsýldyq meke­me­lerdi ashýdaǵy kelissózderdi bastaý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi.

G.-D.Gensher Almatyda bolǵan sapar kezinde Dostyq úıinde nemis­ter qaýym­dastyǵynyń ókilderi­men, «Doıche algemaıne» gazeti­niń re­dak­­sııasymen kezdesti, 28-shi gvar­dııashyl-panfılovshylar saıabaǵyn­da­ǵy Dańq memorıalyna gúl shoqtaryn qoı­dy, «Medeý» bıik taýly sport keshe­ninde boldy. 17 qazan kúni keshke már­te­beli qonaǵymyz Kıevke ushyp ketti.

Keıinnen G.-D.Gensher Táýelsiz Qazaqstannyń basshylyǵymen birneshe ret kezdesýler ótkizdi. Onyń sapary­nan keıin kelesi jyly Almatyda Ger­manııa elshiligi ashyldy, oǵan qa­rymta jaýap qadamy 1993 jyly jasaldy. Bizdiń yntymaqtastyǵymyzdyń úsh on­jyldyǵy ishinde Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy N.Á.Nazarbaev Germanııaǵa jeti ret resmı saparmen bardy, óz keze­ginde GFR prezıdentteri men fe­de­raldyq kanslerleri Qazaqstanǵa alty ret sapar jasady. G.-D.Gensher qyz­metinen ketkennen keıin de ekijaqty yn­tymaqtastyqtyń nyǵaıýyn dáıekti túrde qoldap otyrdy jáne elimizdiń shynaıy dosy bolyp qala berdi.

Germanııamen kópjyldyq yntymaq­tas­tyqtyń mańyzdylyǵyn Prezıdent Q.K.Toqaevtyń 2019 jylǵy 5 jeltoq­san­daǵy Germanııaǵa jasaǵan resmı sapary taǵy da rastady. Kansler A.Mer­kelmen birlesken baspasóz máslı­hatynda Memleket basshysy, Germanııa – ol osy turǵyda baratyn Eýropalyq odaqtyń alǵashqy eli ekenin atap ótti. «Bul kóp nárseni ańǵartady», – dedi ol. Prezıdent Germanııany Qazaqstannyń «negizgi eýropalyq seriktesi» dep ataı otyryp, Germanııanyń Ortalyq Azııa elderimen jasalatyn saýdasynyń 86%-y Qazaqstanǵa tıesili ekenin atap ót­ti». Onyń pikirinshe, mundaǵy mańyz­dy­sy – «bizdiń ekonomıkamyzǵa salynǵan nemis ınvestısııalarynyń 80 %- dan astamy shıkizattyq emes sektorǵa tıesili», al «Germanııa mashına jasaý, resýrstyq materıaldardy óńdeý jáne t.b. salalarda álemdik kóshbasshy bolyp tabylady. Sondyqtan biz onymen yntymaqtastyqqa múddelimiz».

Keıinirek GFR basshylyǵyn el birigýiniń 30 jyldyǵymen quttyqtaı otyryp, Prezıdent Q.Q.Toqaev «Germa­nııa­nyń birtutas memleket retinde qaıta qalpyna keltirilýi HH ǵasyrdaǵy ma­ńyzdy oqıǵalardyń biri bolǵany kúmán­siz» ekenin, ony «qazirgi ýaqytta saıası júıesi kúshti, ekonomıkasy damy­ǵan, ǵylym men bilim, ónerkásip pen ın­no­va­sııa salalarynda jetistikke jet­ken ozyq memleket», ári «Eýropany damy­tý­dyń qozǵaýshy kúshi ǵana emes, son­daı-aq bedeldi derjava» dep atap ótti.

Búginde, Táýelsizdigimizdiń 30 jyl­dy­ǵynyń qarsańynda GFR-diń Syrtqy ister mınıstri G.-D.Gensherdiń 1991 jyl­ǵy qazanda bolǵan Qazaqstanǵa alǵash­qy saparyn eske ala otyryp, dál osy sapar eki el arasyndaǵy saıası dıa­logtyń negizin qalaǵanyn jáne eko­no­mıkalyq jáne mádenı yntymaqtas­tyqty nyǵaıtqanyn, Qazaqstan úshin Germanııa Eýropalyq odaqtaǵy basty áriptesteriniń birine aınalýyna yqpal etkenin atap ótý qajet.

Aqmaral ARYSTANBEKOVA,

Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrliginiń Erekshe tapsyrmalar jónindegi elshisi, Qazaq KSR jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń 1989-1991 jyldarǵy Syrtqy ister mınıstri