Is-sharaǵa qatysqan Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósherbaev mereıtoı ıesiniń ǵalymdyq, jazýshylyq qyryna toqtalyp qana qoımaı, Qazaqstannyń tarıh ǵylymyna qatysty oı-pikirlerimen bólisti. Bul rette Tursyn Jurtbaıdyń 1922-1937 jyldar aralyǵyndaǵy, 50-jyldardaǵy ult zııalylaryn qýdalaý, qýǵyn-súrginge ushyratý týraly, «Alash» partııasy men Alashorda úkimeti basshylary men músheleriniń ústinen júrgizilgen tergeý isteriniń negizinde jazylǵan «Uranym – Alash!..» atty úsh tomdyq zerdeli zertteýine erekshe nazar aýdardy.
– Bul eńbek rýhanı dúnıemizge úlken serpilis ákeldi. Tursyn Jurtbaı osy úshtomdyq irgeli zertteý eńbegi men «Alash aqıyqtary» atty sırek derekter jınaǵy negizinde birtutas Alash ıdeıasynyń tujyrymdamasyn múmkin bolǵansha tolyq ashty. Ǵalym Alash partııasynyń Keńes úkimetine qarsy astyrtyn is-áreketteri degen 14 tomnan turatyn isti túgeldeı derlik súzip shyqty. Osylaısha, buǵan deıin jasyryn bolyp kelgen talaı qııanat pen qasiret paraqtaryn aqtardy. Ol 1988, 1991 jáne 1997 jyldary Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń arhıvindegi 100-den astam memlekettik asa qupııa qujattarmen, tergeýdiń suraq-jaýaptarymen, aıypkerlerdiń kórsetindilerimen, aıyptaý qorytyndylarymen tanysyp shyǵýǵa múmkindik aldy. 15 jyldan astam ýaqyt boıy ǵylymı izdenis júrgizip, áıgili úshtiktiń sotyndaǵy aıyptaýlardyń jalǵandyǵyn áshkereleıtin tyń derekterdi ǵylymı aınalymǵa túsirdi, – dedi Q.Kósherbaev.
Osy oraıda Memleket basshysynyń Jarlyǵymen Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa qurylǵany belgili.
– Komıssııa elimizdegi saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń barlyǵyn anyqtap, sonyń negizinde jazyqsyz japa shekkenderdi tolyq aqtaýdy kózdeıdi. Osy turǵydan alǵanda Tursyn Jurtbaıdyń jyldar boıy júıeli atqaryp kele jatqan zertteý jumystary memlekettik komıssııanyń mindetimen úndes, ekeýi bir ózenniń arnasyndaı desek qatelespeımiz, – dedi Memlekettik hatshy.
Q.Kósherbaevtyń pikirinshe, Qazaqstan tarıhynyń keńestik dáýiri saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq qarama-qaıshylyqtarǵa toly. Tarıhshylar aldaǵy ýaqytta osy taqyryptardy jáne basqa da zertteletin máseleler tóńireginde tarıhnamalyq taldaýlardy kóbeıtýi kerek. Keńestik dáýirdiń ashy shyndyǵyn ashyp kórsetetin túbegeıli zertteýler táýelsiz Qazaqstanda áli de jetkiliksiz.
– Qazaqstan tarıhyna qazirgi zaman turǵysynan qaraý kerek. Bul ony dúnıejúzilik tarıhpen, Eýrazııa kontıneti tarıhymen, kóshpeliler órkenıetimen, túrki halyqtary men Ortalyq Azııa elderi tarıhymen keshendi túrde qarastyrý degen sóz. Sondyqtan atqarylar sharýa da aýqymdy. Tarıhı sananyń irgetasyn tarıh ǵylymy qalaıdy. Bul sala keshege deıin ıdeologııalyq qasańdyq qursaýynda boldy. Qazaqstan tarıhy taptyq kózqaras turǵysynan kóbinese syńar jaq yńǵaıda jazyldy. El tarıhynyń kóptegen prınsıpti máseleleri túbegeıli dáıektelgen joq. Qazaq etnonıminiń shyǵýy, qazaq halqynyń etnogenezi, qazaq memlekettiliginiń týýy men qalyptasýy, kóshpeli qoǵam evolıýsııasy sekildi máseleler keshendi zertteýdi qajet etedi, – dedi Memlekettik hatshy.
Q.Kósherbaev atap ótkendeı, Qazaqstan tarıhy men qazaq etnosy tarıhynyń arajigi ajyratylmaǵan. Qazaq handyǵynyń Reseı ımperııasynyń quramyna kirý tarıhynyń jaı-japsary da áli tolyq ashylǵan joq. Qazaqstannyń KSRO quramyndaǵy damýyna da realıstik turǵydan qaraý qajet. Ártúrli etnostyq qaýymdardyń Qazaqstanǵa kóshirýli men jer aýdarylýyna, olardyń osy jerde qonys tebýine qatysty máseleler de óz zertteýshilerin kútip otyr.
Sonymen birge konferensııa barysynda Senat depýtaty Murat Baqtııaruly Parlament Senatynyń Tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń quttyqtaýyn oqyp berdi. Onda Tursyn Jurtbaıdyń ádebıet pen mádenıetke, tarıh pen rýhanııatqa qosqan zor úlesine erekshe nazar aýdarylǵan. Belgili ǵalymnyń mereıtoıy endi ózi týyp-ósken Semeı óńirinde jalǵaspaq.
