Jáýdir ana

Keıingi jyldary jurt jadynan yǵysyńqyrap bara jatqan Jáýdir apamyz jaıynda óz basym ákemniń áńgimelerinen eptep bilýshi edim. Jáýdir apanyń kózin kórgen kisi ǵoı. Kúni keshege deıin búkil Túrkistan halqy Jáýdir ana meshit-medresesin, kólemi elý-alpys gektar keletin Jáýdir júzim­dik baýyn tamsana áńgime etetin. Jáýdir ananyń bilimpazdyǵy, kóripkeldigi, ustazdyǵy, emshiligi, eki ret qajylyqqa jaıaý baryp kelgendigi óz aldyna bólek áńgi­me. Halyq aıtsa, qalt aıtpaıdy ǵoı. Bala kezimizden qulaǵymyzǵa sińisti bolǵan tańǵajaıyp bul áńgimelerdiń, qubylystyń qunyn bala kezimizde qunttaı almadyq. Jáýdir apamyz serik bolǵan birde bir jolsapardy jaý almaǵan, ıt-qus shabýyldamaǵan eken.

Dinı baǵytty ustanǵandardyń paıymy boıynsha Jáýdir apamyz Qoja Ahmet Iаsaýıdiń týǵan qyzy, ákesiniń izin jalǵastyrýshy tulǵa retinde hattalady. Qoja Ahmet Iаsaýı men Jáýdir ananyń arasynda attaı 600 jyl jatqandyǵyn eshkim eskere bermeıdi... Naqtysyn aıtsaq, Jáýdir apa Qoja Ahmet Iаsaýıdiń shóberesiniń shóberesi bolady. Durysy osy.

Kóne Túrkistan – keremetke toly qala. Búgingi kúnderi Túr­­­kistanda Ámir Temir kóregen tur­ǵyzǵan negizgi Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi /Áziret Sultan/ tur. Bul keseneden 150 metr ońtústik shyǵysynda qylýet bar. Onan bólek, túrikter turǵyzǵan, halyqqa qyzmet etip turǵan taǵy da bir úlken, jańa­dan salynǵan Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi kóńilińizge jylý uıala­tady. Bul eki keseneniń arasy 400 metrdeı ǵana, ıyqtasyp tur desek te bolady.

Eń keremeti, dál osy túrikter salǵan jańa Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesimen qabyrǵalasyp tur­ǵan taǵy da bir aǵarǵan kózdeı, aýma­ǵy 1 ga keletin «Jáýdir» me­shit-med­­resesiniń orny bar. Biraq bul altynnyń synyǵy eshqandaı da qorym emes. Bul da kezinde kórgenniń kózaıymy bolǵan, úl­ken de zor meshit-medrese, zikir­shilerdiń ortalyǵy sanalǵan, «Áji­Ahmet ǵıbadathanasy» atal­­ǵan ataqty oryn edi. Ǵıba­datha­nada ÁjiAhmet atamyz qyz­met jasaǵan, zikir ýaǵyzdaryn, sy­ıynýlaryn júrgizgen, kisi em­de­gen, shákirt tárbıelegen. Áji­Ahmet atamyzdyń ómiriniń sońy qylýetpen tikeleı baılanysty ekenin bilemiz ǵoı. Dese de, atamyz qylýetke túskenimen bul meshit-medreseden túbegeıli qol úzbegen. Kúndelikti zikirin qylýetten orta­lyqqa kelip, ýaqtyly júrgizip otyr­ǵan. Ol úshin qylýetten ǵıbadathanaǵa baratyn jeras­ty jolyn paıdalanǵan. Bul jer­as­ty jolyn biz bala kezimizde kór­dik. Eki kisi erkin syıatyndaı, qy­zyl kirpishten tóbesi dóńge­le­nip qalanǵan qurylys edi. Jer asty jolynyń tóbesiniń ár je­rinde taza aýa keletin tesikteri, qabyr­ǵalarynda maısham izderi bolatyn. ÁjiAhmet atamyzdyń atyndaǵy bul ǵıbadathana qurylysy, XIV ǵasyrdyń sońynda Ámir Temir saldyrǵan negizgi keseneden 150 jyldaı buryn salynǵan. Iаǵ­nı
­XII ǵasyrdyń ekinshi jar­ty­sy­nyń ónimi. ÁjiAhmet atamyz qaı­tys bolǵan soń, súıegi osy ǵıba­dathanaǵa qoıylǵan. Áji­Ahmet atamyz óte bedeldi kisi bol­ǵanyn bilemiz. Keıinnen Ámir Temir Áji­Ahmet atamyzǵa arnaıy kesene turǵyzdy. Qurylys bitken soń súıegi osy kesenege aýystyryldy, basyna úlken kóktas qoıyldy. Biz ÁjiAhmet atamyzdyń basyna qoıylǵan, buryńǵy kishi kóktasyn da kórgenbiz. Ári-beri ótken adamdar kózderin súzip júretin. О́ki­nishke qaraı, ol jerasty jolyn tonap, kirpishterin Túrkistandaǵy maı zaýytyna paıdalanǵandar, keıinnen bul kóktasty da qurtyp ketse kerek, izdep taba almadyq.

ÁjiAhmet atamyzdyń dene­si jańa orynǵa aýystyrylǵan soń, eski ǵımarat, «ÁjiAhmet ǵı­badatha­nasy» qaraýsyz qal­dy. Zııarat etýshiler de jańa me­shitke keletin boldy. Tarıh paraq­shalary aýysyp, qazan betine din-ıslam qaımaqtandy... Neshe túrli áńgimeler uıymdastyry­lyp, bireýdi bireý tanymastaı dárejege jetkenimiz de ótirik emes. Musylmandyqqa nıet ete bas­taǵandarǵa arab nyspylary qosaqtaldy, tipti, ǵumyr-tarı­qattary, rýlary da ózgertildi. Jyldar óte kele buǵan senip te kettik. Saıramda týǵan Áji­Ahmet atamyz arab eken... Buǵan ne deısiz...

Arada eki júz jyldaı ót­ken­de Ázim áýlıe paıda boldy. Ázim áýlıeniń de keremetteri kóp edi. О́zi biletin, atasy bir «Áji­Ahmet ǵıbadathanasynyń» músh­kil halin kóredi ǵoı. Sodan bir kúni tús kórip, kóripkeldik aıta­dy: «ÁjiAhmet atalaryńnyń áýle­tinen bir múgedek qyz bala týyla­dy, Túrkistandaǵy «ÁjiAhmet ǵıbadathanasyn» sol ǵana orny­na keltiredi, qamqorshy bolady» degen eken. Áýlıeniń aıtqany aı­daı keldi. 1810 jyly jaryq dúnıe­ge ár berip, Qaǵaı batyrdyń neme­re­si Oraz shańyraǵyna top etip Jáýdir qyz ómirge keldi. Jáýdir qyz shyndyǵynda múgedek bolyp týyldy. Molaq boldy. Qudaıdyń keremetimen on jasynda qol-aıaǵynyń saýsaqtary búr jardy, keıinnen kádimgideı saýsaqtar ósip saýyǵyp ketti. Mundaı keremetti osy ýaqytqa deıin eshkim kórmegen de bolar. Jáýdir sulý atandy. О́te kóp oqydy, áýlıelikke bet bur­dy. Otyz jasqa kelgen shaǵynda boı­jetkenge aıan keldi. Osy aıan arqy­ly Jáýdir qyz óziniń týyp-ósken jeri Orqash eldimekeni­nen (Qostanaı obl. Qamysty aýd.) kıe­­li Túrkistanǵa jol tartty. О́zi kelgen kúnnen bastap atasy «Áji­Ahmet ǵıbadathanasyn» qol­ǵa aldy. Sodan beri atasy «Áji­Ahmet ǵıbadathanasy» «Jáý­dir meshit-medresesi» ataldy. Me­shit-medrese janyndaǵy kóshege Jáýdir esimi berildi. Jáýdir apa­myz bala oqytty, shákirtter, qa­rı­lar, ımamdar daıyndady. Osy shákirtterdiń bir-ekeýin, qartaıǵan shaqtarynda men ózim de kórdim. Meniń bilýimshe, Jáýdir ana­nyń qosalqy esimderi de bolǵan. Onyń biri – Gaýhar ana, ekinshisi – Qarakóz! Gaýhar ana bulaǵynyń emdik qasıeti bar móldir sýymen Jáýdir apamyz naýqastarǵa shıpa darytsa, ózi baptap-kútken júzim baýyn – Qarakóz baýy ata­ǵan. Osy baýdyń túsimi arqyly óziniń shákirtterin asyraǵan. Olaı deıtinim biz biletin Kókentegi Oraz otbasynda Jáýdirden basqa qyz perzent bolmaǵan. Gaýhar anany Qoja Ahmet Iаsaýıdiń týǵan qyzy eken dep adasyp júrgender de bar.

Aıaýly Jáýdir apamyz elde qalǵan aǵaıyndarynyń shaqy­rýymen, ómiriniń sońynda, óziniń týǵan jerine qaıtyp kelgen. Bul jerde de kishigirim meshit-medrese salǵan, balalardy oqytqan. 1918 jyly qaıtys boldy. О́ziniń amanaty boıynsha Orqash eldi meke­nindegi Ázim áýlıeniń aıaq jaǵyna qoıyldy. Bıyl Jáýdir apanyń etjaqyndary jıylyp, basyna qara mármárdan qulpytas qoıdy. Mine, qazaq perzentteri men amanattary!

Oralbek Bekbolat

Kentaý