Eńbek naryǵy: maman kóp, jumysshy tapshy

Memleket jumyssyz jastardy qoldaıdy

Eńbek naryǵyndaǵy osyndaı qaıshy­lyqtardy tizbektegende Elektrondy eńbek bırjasy (Enbek.kz) eske túsedi. Platforma kúni búginge deıin talaı jumys berýshi men jumysshy arasyna dáneker boldy. Aıtalyq, byltyr 306,2 myń adam jumyspen qamtý sharalaryna tartylǵan, 912,8 myń azamat jumysqa ornalasqan. Qoldaýlardyń ishinde áleýmettik jumys oryndary, «Jastar praktıkasy», qoǵamdyq jumystar, «Kúmis jas», «Alǵashqy jumys orny», «Urpaqtar kelisimsharty» jobalarynyń jóni bólek. Munyń barlyǵy – sýbsıdııalanatyn jumys oryndary.

Budan ózge, byltyr jańa bıznes bastamalardy iske asyrýǵa nıet bil­dirgen, halyqtyń áleýmettik osal sanatyna jatatyn azamattarǵa 1 572 800 teńge kóleminde 9 239 grant berilgen. Eńbek naryǵyndaǵy suranysqa ıe daǵdylarǵa onlaın oqytýmen 63,5 myń jumyssyz qamtylyp, onyń 56,6 myńy oqýdy aıaqtaǵan. Jumyspen qamtýǵa járdemdesetin ózge de jobalar, kásipke baýlıtyn oqýlar bar. Osyndaı memleketten kórsetilgen ıgilikterdiń arqasynda jumysqa ornalasqandardyń naqty sany mindetti zeınetaqy jarnalarynyń aýdarymymen rastalǵan. Demek 912 myńnan astam adam jumyspen qamtyldy degen resmı statıstıka shyndyqqa jaqyn.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jasandy ıntellekt dáýirindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeıli sıfrlyq ózgerister arqyly sheshý» atty Joldaýynda: «Elimizge kásibı daıarlyǵy joǵary, bilikti jumys­shylar óte qajet. Qazir elimizde myńdaǵan jumys orny bos tur. Túrli salada, tipti jalaqysy edáýir joǵary jumys oryndary bar. Bul oryndardy shetelden kelip jatqan adamdar toltyryp jatyr. Jyl saıyn myńdaǵan ınjener, qurylysshy, aýyl sharýashylyǵy mamany oqýyn bitirip shyǵady. Olarǵa bilim berýge memleket qomaqty qarajat bólip jatyr. Alaıda kóbi mamandyǵy boıynsha jumys istemeıdi. Arnaıy bilimdi qajet etpeıtin, tez tabys áke­letin jumystardy tańdaıdy. Árıne, jumystyń jamany joq, adal eńbektiń bári – mańyzdy. Biraq bul úrdis jeke adamǵa da, búkil elge de úlken paıda ákelmeıdi. Azamattardyń óndiriske barǵany abzal», dep atap ótti. 

Dıplomy bar, tájirıbesi az...

Eńbek naryǵynda óziniń tańdaǵan mamandyǵymen jumys istep, uńǵyl-shuńǵylyna deıin biletin jastar kóp. Eńbek tájirıbesine qaraı olar da satylap ósip, joǵary jalaqy alady. Alaıda keıingi jyldardaǵy ózgeristerge zer salsaq, Memleket basshysy atap ótkendeı, aýyl sharýashylyǵynda maman tapshylyǵy baıqalady. Sol sekildi ınjenerlerge de suranys joǵary. Mysaly, elektrondy eńbek bırjasyndaǵy derekke kóz júgirtsek, keıingi aıda aýyl, orman, balyq sharýashylyǵyndaǵy jumysshylar úshin platformada 18,7 myń bos jumys orny jarııalanǵan. О́ńdeýshi ónerkásipte – 6,2 myń, kóterme jáne bólshek saýdada – 6,1 myń, qurylysta – 3,8 myń bos oryn bar.

Jumysshyǵa suranys ekonomıkanyń negizgi salalarynda anyq baıqalady. Elektrık, dánekerleýshi, munaralyq kran mashınısi, tas qalaýshy, betonshy, avtoelektrıkterge qol jetkize almaı júrgender kóp. Jastardyń jappaı óndiriske barmaý sebebin jumys isteýge ynta-yqylastyń joqtyǵymen túsindirýge kelmeıdi. Mysaly, Eńbek mobıldiligi ortalyǵyndaǵy mamandar (jumyspen qamtý ortalyǵy) dıplomy bolǵanymen tájirıbesi joq jastardy «Jastar praktıkasymen» jumys oryndaryna jıi joldaıdy. О́kinishke qaraı, ondaǵy kásiporyndardyń deni jastardy jumysqa jýytqysy kelmeıdi. Tipti dánekerleýshilerdiń ózi jumys taba almaı qınalady.

Jumys berýshiler jastardan táji­rıbe suraıdy. Al jastar óndiris­tik kompa­nııalar mańyna jýytpasa, tájirıbeni qaıdan alaryn bilmeı dal. Bos jumys ornyn kútýden jalyq­qan mamandar bolashaǵyn basqa salamen baı­lanystyrýǵa májbúr. Jigeri qum bolǵan jas birneshe jylda mashyǵyn umyta bas­taıdy, mamandyqtan birjola alystaıdy. Eńbek naryǵynda jıi kezdesetin, jas mamandardyń bolashaǵyna tusaý bolǵan qaıshylyqtardyń biri – osy. 

Statıstıkanyń qubylýyna ne sebep?

Jergilikti ákimdikterdiń jarııalaǵan esepterinen «Jumyssyzdyq deńgeıi tómendedi», «NEET jastardyń úlesi azaıdy» degen sıpattaǵy statıstıkany jıi kezdestiremiz. Elimizdiń basym aımaǵynda NEET jastar rasymen azaıdy ma, álde ákimdikter esep úshin derekterdi kótermeleı me? Usynǵan aqparattyń rastyǵyn tergep-tekserip jatqan eshkim joq. Uǵynyqty bolýy úshin aldymen «NEET jastar degen kim» degen suraq­qa jaýap bere keteıik. Bul sanattaǵy jas­tar tobynyń eńbektenýge, izdenýge, oqýǵa nıeti joq, azamattyq belsendi­ligi de tómen. Jas shamasy 15-35 araly­ǵyn qamtıdy.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń usyn­ǵan deregine súıensek, elimizde NEET sanatyndaǵy jastardyń úlesi byltyr úshinshi toqsanda 318 577 adamdy quraǵan. Qyzyǵy, 2022 jyldyń birinshi toqsanynda bul úles 223 046 shamasynda ǵana bolǵan. 2023 jyldyń basynda bul san birden 422 042-ge jetse, 2024 jyldyń sońynda 354 046-ǵa qaıta tómendegen.

Keıde osyndaı statıstıkalardy aqtarǵanda, túsiniksiz tustaryna qaıran qalasyń. Mysaly, Almaty qalasynda 2022 jyldyń sońynda NEET jastardyń úlesi 24 380 bolsa, 2023 jyldyń birinshi toqsanynda 53 803-ke kúrt kóbeıgen. Sol jyly Túrkistan oblysy boıynsha statıstıka da birneshe aıda eki esege deıin ósken. «TALDAU» áleýmettik jáne marketıngtik zertteýler ortalyǵynyń tóraǵasy Baqyt Álmuratovtyń pikirinshe, elimizde jumyssyzdardyń sany NEET jastardyń úlesi sekildi kóbeıip keledi.

«Byltyrǵy jyldyń qorytyndy­sy týraly saýalnama júrgizgenimiz­de oǵan qatysqan respondentterdiń 32%-y «Jumysshy mamandyqtary jyly» esimizde qaldy depti. Bul – jaq­sy. «Elimizdiń basty baılyǵy – adam. Memleket buǵan qanshalyqty nazar ­aýdardy dep oılaısyz?» degen saýalǵa respondentterdiń 47,8%-y jetkilikti dárejede emes, 10,1%-y nazar aýdara almaı otyr, 4,4%-y múlde nazar aýdarmaıdy dep jaýap bergen. Mundaı teris pikir qalyptasýynyń birden-bir sebebi – eńbek naryǵynda jumyssyz azamattar­dyń kóbeıýi. Iаǵnı keıbir sýyq statıstıka naqty jaǵdaıdan habar bermeýi múmkin. Bizde jastardyń úlesi 30%-dan asady. Memleketimizdiń bolashaǵy zor, qyrýar ınvestısııa tartylyp jatyr. Meniń­she, ashylyp jatqan jumys oryndarynda kimder, qansha jalaqyǵa eńbek etip jatqanyna monıtorıng júrgizý kerek. Sonda jaǵdaıdy durys baǵamdaýǵa bolady», deıdi áleýmettanýshy B.Álmuratov.

Memleket basshysy 2021 jylǵy «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty Joldaýynda: «Búgingi tańda NEET sanatyndaǵy 237 myń jas oqý da oqymaıdy, jumys ta istemeıdi. Jyl saıyn mektep bitirgen 50 myń túlek oqýǵa aqyly negizde túsedi. Olardyń 85%-y – turmysy tómen otbasynyń balalary. Bul jaǵdaıdy túzetý qajet. Sura­nysqa ıe barlyq mamandyq boıyn­sha tehnıkalyq jáne kásibı bilim júz paıyz tegin berilýi kerek. Mamandyq alýdyń taǵy bir múmkindigi armııada berilýge tıis. Merzimdi áskerı qyzmettegi sarbazdardyń ekonomıkadaǵy naqty sektor úshin qajetti jumysshy mamandyǵyn ıgerý máselesin pysyqtaǵan jón. Quzyrly mınıstrlik joǵary bilim berý sapasyn arttyrýdy qamtamasyz etýge tıis. Joǵary oqý oryndary mamandardyń sapaly daıarlanýyna jaýap berýge mindetti», degen edi.

Qoryta kelgende, Memleket basshysy belgilegen tapsyrmalar kezeń-kezeńimen oryndalyp jatqanymen bar­­­­lyǵy derlik búginde oryndaldy. Eli­mizde oqymaıtyn, jumys istemeı­tin jas­tardyń úlesi artyp barady. Árıne, keıingi jyldary týý kórset­kishi jo­ǵa­rylaǵanyn eskersek, turaq­ty jumysy joq nemese múlde jumys iste­meıtin, tip­ti oqymaıtyn jastardyń kóbeıýi zań­dy da. Biraq bir biletinimiz, Mem­le­ket basshysynyń sol 2021 jylǵy Jol­daýynan keıin jumyssyz jastarǵa kóp qol­daý kórsetile bastady. Qazir maman­dyq­tardyń nebir túri paıda bolyp, eń­bekke degen kózqaras ózgerip jatyr. Osy turǵyda byltyrǵy «Jumys­­shy ma­man­­dyqtary jylynyń» da áleýmet­­tik mańyzy zor boldy. Endeshe, jergilikti ákim­­dikter jumyspen qam­tý sharala­ryna baıyppen qaraǵany jón.