Mindet minsiz oryndalýda

Qazirgi kúni memleketimiz ben qoǵamymyz aldynda turǵan álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna qosylý jolyndaǵy naqty mindetter aıqyndalǵany belgili. Bul týraly Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev halyqqa arnaǵan kezekti Joldaýynda málimdegen bolatyn. Elbasy: «Qazaqstan álemde adamdar úshin qaýipsiz jáne turýǵa jaıly eldiń birine aınalýǵa tıis. Beıbitshilik pen turaqtylyq, ádil sot jáne tıimdi quqyq tártibi degenimiz – damyǵan eldiń negizi», dep shegelep bergen edi. Mine, bizdiń ekonomıkamyz ór­kendep, tehnologııalar men ınnova­sııalar elimizge keńinen tartylatyn bolsyn desek, temirdeı tártip pen zań talaptarynyń saqtalýy múl­­tiksiz oryndalýy kerek. Bul oraı­­­­­da elimizdegi qaýipsizdik, tár­tip, turaqtylyq, beıbitshilik ne­­­gi­z­­­­­­­­­­deri – zań arqaýynyń kepili. Al zań ústemdigin júzege asyratyn eli­­­­miz­degi birden-bir quzyrly organ – prokýratýra ekendigi bel­gi­li. En­deshe, osy oraıda, biz jolyq­qan Bas kólik prokýrory Ybyraı Ti­leý­ǵalıev te eldegi qaýipsizdiktiń, eko­nomıkanyń kú­re­tamyry bolyp taby­latyn kó­lik  tasymaldaryndaǵy qolaıly jaǵdaılar ıntegrasııalyq ahýal­dy jaqsarta túsetindigin  atap kórsetti. Onyń aıtýyna qaraǵanda, Qazaq­stan Respýblıkasynyń 2010 jyldan bastap 2020 jylǵa deıingi ara­lyqqa arnalǵan Quqyqtyq saıa­sat tujyrymdamasyndaǵy prokýratýra organdarynyń úılestirý rólin arttyrý boıynsha bekitilgen maqsattardy eskere otyryp, mu­naı jáne munaı ónimderi aınalymy salasyndaǵy memleketke, sondaı-aq, qoǵam men bızneske eleýli ekonomıkalyq zııan ákel­gen «kóleńkeli ekonomıkaǵa» qarsy turý máselesindegi jumystar bel­sendilendirile túsken. Elbasy Jol­daýynda: «Biz ekonomıkamyzǵa sheteldik ınvestısııalar, tehnologııalar men ınnovasııalardy keńinen tartatyn bolamyz. Investorlar úshin jumysqa qolaıly jaǵdaılar jasaımyz. Biz damyǵan 30 eldiń tobyna kirýdiń osy mańyzdy tetigi arqyly ekonomıkamyzdyń óńirlik, jahandyq ekonomıkalyq júıemen tereń yqpaldasýyn aı­qyn kórip otyrmyz», degen bolatyn. Osy maqsatta negizgi kúsh-jiger memlekettiń ekonomıkalyq múddesin qorǵaýǵa baǵyttalatyny aıtpasa da túsinikti. Al osy oraıda, qalpyna keltirilgen shyǵynnyń somasy 4,5 mlrd. teńgeni qurady, sonyń ishinde 2 mlrd.-dan astam teńge mem­lekettik bıýdjetke túsirildi, dep azamattardyń áleýmettik tólemderi qamtamasyz etilgendigin alǵa tartty Y. Tileýǵalıev. Joldaýda bizdiń júkterimizdi tasymaldaý úshin Keden odaǵy aýmaǵyn barynsha paıdalaný kerektigi de aıtyldy. Onda, árıne, aldymen barlyq zań talaptary saqtalýy qajet. Mine, osy oraıda keden salasynda taýarlardy kedendik deklarasııa­larda tolyq jarııalamaýdyń 45 deregi anyqtalyp, atalǵan derek boıynsha 16 qylmystyq is jáne 26 ákimshilik is qozǵalyp, memlekettiń bıýdjetine 1,3 mıllıardtan astam teńge kóleminde qarajat óndi­rilgen. Máselen, Aqtaý saýda por­tynan «Morport-Aqtaý» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynyń qaty­sýshysy mártebesin joǵaltýyna baılanysty memlekettik bıýdjetke 511 mln. teńge óndirilgen. Bul turǵydan alǵanda, ıaǵnı zańdylyqty saqtaý jóninen ótken jyly kólik prokýratýrasynyń qyzmeti azamattardyń júıeli túrde buzylǵan quqyqtary men bostandyqtaryn anyqtaýǵa jáne buzylǵan quqyqtaryn qalpyna keltirýge, sondaı-aq, qoǵam men memlekettiń zańmen qorǵalatyn múddelerin qorǵaýǵa baǵyttalypty. Osyǵan baılanysty,  áleýmettik-ekonomıkalyq salanyń zańdylyǵyn qadaǵalaý kezinde 1796 tekseris júrgizilip, 27 196 zań buzýshylyq anyqtalǵan jáne 3008 prokýrorlyq qadaǵalaý aktisi engizilip, sonyń ishinde 1934 zań buzýshylyqtardy joıý týraly usynys qaralǵan, 461 narazylyq, 29 talap-aryz jáne aryzdar qanaǵattandyrylyp, 169 uıǵarym oryndalǵan, 354 zańdy túsindirý aktisi shyǵarylyp, zań buzýshylyqtyń aldyn alý maq­satynda 60 aldyn ala eskertý aktisi berilgen. Tekseris nátıjesi boıynsha 49 qylmystyq is qozǵalypty. Prokýrorlyq yqpal etý sharasymen 1024 zańsyz shyǵarylǵan aktilerdiń, sonyń ishinde 2 normatıvtik quqyq­tyq aktileriniń kúshi joıylyp, ózgerister engizilgen, tártiptik ja­ýap­kershilikke – 2628 adam, ákim­shilik jaýapkershilikke – 1876 adam, materıaldyq jaýapkershilikke 194 adam tartylǵan. – Osy jáne ózge de is-shara­lardyń nátıjesinde kóliktegi qyl­mystyq izge túsý organdarymen ót­ken jyly  QK-niń 183-1-babymen (munaıdyń jáne munaı ónimderiniń shyǵarylýynyń zańdylyǵyn rastaıtyn qujattarsyz olardy tasymaldaý, ıelený, ótkizý, saqtaý, sondaı-aq, munaıdy óńdeý) 38 qylmystyq is qozǵaldy, onyń ishinde 9 is prokýrorlarmen qozǵaldy. Mysaly, 2013 jyldyń aqpan aıynda kólemi 1 366 tonna bolatyn, jalpy somasy 186,9 mln. teńgeni quraıtyn zańsyz qylmystyq jolmen óńdelgen shıki munaıdy ıemdenip jáne ótkizý deregi boıynsha Qyzylorda kólik prokýratýrasy «Standart Kontrakt Kompanı» JShS-niń laýa­­zymdy adamdaryna qatysty QK-niń 183-1-baby 2-bóligi boıynsha qylmystyq is qozǵady. О́tken jyl­dyń shilde aıynda atalǵan tulǵalar sottyń úkimimen ártúrli merzimge bas bostandyǵynan aıyrylyp, múlikteri tárkilendi. Kóliktegi qylmystyq izge túsý organdarynyń óndirisinde zańsyz munaı aınalymy deregi boıynsha 104 qylmys, onyń ishinde 9 prokýrorlarmen qozǵalǵan qylmystyq is boldy, olardyń 54-i sotqa joldandy. 125 myń tonna kólemindegi jalpy somasy 3,5 mlrd. teńge quraıtyn zańsyz munaı aınalymy anyqtaldy.Gaz júıesindegi uıymdardyń tek qana ishki naryqqa arnalǵan suıyl­tylǵan gazdardy zańsyz eksporttaý derekteri anyqtaldy, – dedi Y.Tileýǵalıev. Sol sııaqty kóliktegi qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasynda eleýli jumystar atqarylypty. Máselen, prokýratýra aktisimen Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrliginiń azamattyq avıasııa komıtetiniń jóndeý aralyq kúntizbesiniń merzimi ótýine qaramastan, paıdalanylyp júrgen 108 AN-2 ushaqtarynyń ushý jaramdylyq sertıfıkattary toqtatylǵan. Elimizdiń negizgi zańymen kepildik berilgen aza­mattardyń quqyqtarynyń saq­talýy men joǵary qadaǵalaýdyń júrgizilýine eleýli nazar aýdarylypty. Qabyldanǵan sharalar boıynsha kólik kásiporyndaryndaǵy 18 939 jumysshynyń konstıtýsııalyq quqyqtary qorǵalyp, 2,3 mlrd. teńgeden astam somadaǵy jalaqy óndirilgen. «Osylaısha biz prokýrorlyq qadaǵalaý jumystaryn Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń «Qa­zaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qa­zaqstan halqyna Joldaýyn jú­zege asyrýǵa baǵyttap otyrmyz. Bul jerde bizdiń maqsatymyz kólik­tegi qaýipsizdikti qamtamasyz etý, kólik ınfraqurylymy nysandaryn zańsyz aralasqandardan qorǵaý, prokýratýra men quqyq qorǵaý organdarynyń eldegi zań­dylyq pen quqyqtyq tártipti ny­ǵaıtýdaǵy úılestirý rólin arttyrý bolyp tabylady», deıdi Bas kólik prokýrory Ybyraı Tileý­ǵalıev. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».