Saladaǵy serpilis
Biraq bıliktiń sol kezdegi bastamasy ózin ózi aqtady. Onyń jemisin qazir kórip otyrmyz. Mysaldy da alystan izdeýdiń qajeti joq. Ekonomıkanyń birqatar sektoryn «sulatyp» túsirgen pandemııa kezinde kórsetkishin kemitpeı, qaıta ósimin arttyrǵan sanaýly ǵana sala bar. Sonyń biri – mashına jasaý salasy. Kúrdeli kezeńde kúsh alǵan sala shynymen de ekonomıkanyń tiregine aınaldy. Elbasynyń ertede aıtqan «Otandyq mashına jasaý – ulttyq qaýipsizdiktiń kepili» degen sózi de shyndyqqa aınalǵandaı.
Qazaqstan mashına jasaýshylar odaǵynyń tóraǵasy Meıram Pishembaev aıtqandaı, mashına jasaý – zamanaýı ónerkásiptik óndiristiń bazalyq salasy. О́ıtkeni bul ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń deńgeıin aıqyndaıdy ári ónerkásiptiń barlyq salasyn qajetti jabdyqpen qamtamasyz etedi. Otandyq mashına jasaýshylardyń bıylǵy forýmyna arnaıy quttyqtaý hat joldaǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev salanyń kórsetkishterine kóńili tolatynyn jetkizgen bolatyn.
Rasynda da ótken jylmen salystyrǵanda osy jyldyń qańtar-tamyzynda mashına jasaý salasyndaǵy óndiris kólemi 24 paıyzǵa ósken. Jalpy, ındýstrııalandyrýdyń alǵashqy on jylynda óńdeý ónerkásibiniń ekonomıkanyń damýyna qosqan áseri taý-ken óndirý salasynyń úlesinen asyp tústi. Bul rette, qazaqstandyq mashına jasaýshylar qoıylǵan mindetterdi laıyqty oryndaýda. Shyǵarylatyn buıymdar nomenklatýrasyn keńeıtip, jańa tehnologııalyq ázirlemelerdi engizýde. Eldegi ekonomıkalyq ózgeristerge uıytqy bolar kóshbasshylardyń qatarynda mashına jasaýshylar da bar.
«Bıylǵy Joldaýda 2025 jylǵa qaraı óńdeý ónerkásibiniń eksportyn 24 mlrd dollarǵa deıin jáne eńbek ónimdiligin 30 paıyzǵa ulǵaıtý mindetin qoıdym. Bul úshin memleket О́nerkásiptik saıasat týraly zań qabyldap, otandyq kásiporyndardy barynsha qoljetimdi shıkizatpen qamtamasyz etý tetigin bekitedi. Otandyq agroónerkásiptik jáne ónerkásiptik saıasat ushtastyrylady. Qazaqstannyń mashına jasaý salasy ekonomıkalyq ósimniń, jumyspen qamtý men eksporttyń qozǵaýshy kúshine aınalatynyna senimdimin», degen edi Prezıdent sol jolǵy quttyqtaý hatynda.
Qazaqstanda mashına jasaý salasyn damytýdyń 2019-2024 jyldarǵa arnalǵan bes jyldyq jol kartasy bekitilgen. Strategııalyq qujattaǵy is-sharalardyń ret-retimen oryndalyp kele jatqanyna da eki jyldan asty. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Marat Qarabaevtyń aıtýynsha, Jol kartasynda kózdelgen mindetterdiń 48-i oryndalǵan. 9-y áli oryndalyp jatyr. Jospardaǵy negizgi mindetterge qol jetkizilgendikten qazir Jol kartasyn qaıta ózektendirý jumysy qolǵa alynǵan.
– Strategııalyq qujattyń úsh negizgi nátıjesine toqtalǵym keledi. Birinshi nátıje – «О́nerkásiptik saıasat týraly» zańnyń ázirlenýi. Saladaǵy birqatar máseleniń túıinin tarqatatyn zań jobasyn qazir Parlament pysyqtap jatyr. Ekinshi nátıje – ónerkásipti damytý qorynyń qurylýy. Sonyń aıasynda uzaq merzimdi ári arzan kredıt berý tetigi iske qosyldy. Úshinshi nátıje – otandyq mashına jasaýshylardy shıkizatpen qamtý. Munyń da tetigi ázirlenip, qanatqaqty joba retinde jumys istep tur, – deıdi M.Qarabaev.
Resmı derekke súıensek, ındýstrııalandyrý jyldarynda elimizde 1,5 myńnan astam joba iske qosylyp, el ekonomıkasyna 9 trln teńgeden astam ınvestısııa tartylǵan. Sonyń jalpy quny 450 mlrd teńgeni quraıtyn 360 jobasy mashına jasaý salasynda júzege asyrylǵan.
– Ádette óńdeý ónerkásibi ortasha eseppen jylyna 6-7 paıyzdyq ósim kórsetedi. Al byltyr mashına jasaý salasynda 16 paıyzdyq ósim tirkeldi. Osy jyldyń sońǵy segiz aıyndaǵy kórsetkish te jaman emes. О́sim – 24 paıyz. Demek, mashına jasaý salasyn óńdeý ónerkásibindegi jyldam damýshy baǵyt dep ataýǵa ábden bolady. Bul rette óńdeý ónerkásibindegi mashına jasaýdyń úlesi 5 paıyzǵa ulǵaıdy. Iаǵnı 9 paıyzdan 14 paıyzǵa kóterildi, – dep naqtylady vıse-mınıstr.
Shıkizat máselesinde shıkilik kóp
Birden aıtaıyq, Qazaqstannyń mashına jasaý salasy jalynan ustatpaǵan kúıi jahanǵa jaıylyp ketti deýden aýlaqpyz. Atqarylǵan is aýqymdy bolǵanymen, kemshilik áli de kóp. Bulaı bolýy zańdylyq ta. Ásirese, ómirge pessımıstik kózqaraspen qaraıtyndar Qazaqstannyń mashına jasaý salasy avtokólik qurastyrýmen ǵana shekteledi degen pikirdi alǵa tartyp júr. Bizdińshe, olar qatty qatelesedi. О́ıtkeni Qazaqstanda sońǵy jyldary avtokólik óndirisine qajetti dúnıelerdi shyǵarýǵa erekshe nazar aýdarylýda. Sonyń nátıjesinde akkýmýlıator men dóńgelek dıskilerin ózimiz óndiretin jaǵdaıǵa jettik. Kólikke qajetti plastıkalyq buıymdar men qurylǵylar da Qazaqstanda jasalady. Aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyna qajetti destelegish pen shómish, sý jáne maı sorǵylary – taza otandyq ónimder. Dese de, salaǵa qajettiniń bárin elimizde óndirýge kedergi keltiretin qıyndyqtar bar. Sonyń biri – shıkizattyń jaıy.
Qaraǵandy quıý-mashına jasaý zaýytynyń basshysy Jánibek Baıǵabylovtyń aıtýynsha, shıkizat máselesinde shıkilik kóp. Sebebi mashına jasaý salasyna qajetti shıkizattyń negizgi bóligi shetelden ákelinedi. Qysqasy, ózgege kiriptarmyz. Al kiriptarlyq otandyq kásiporyndardyń básekelestigin jandandyra almaıdy. Buǵan el Prezıdentiniń mańyz berýi de sondyqtan. Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda «Ázirlenip jatqan «О́nerkásip saıasaty týraly» zań óńdeý ónerkásibiniń aldynda turǵan saýaldarǵa jaýap berýge tıis. Sonyń biri – shıkizatqa qol jetkizýdiń qıyndyǵy. Otandyq ónerkásip úshin shıkizat taýarlarynyń baǵasy qoljetimdi, al kólemi jetkilikti bolýy kerek degen qarapaıym erejeni engizýimiz qajet» deýi tegin emes.
– Shıkizat máselesin sheshýdiń birden-bir joly – zamanaýı quıý-mashına jasaý zaýyttaryn kóbeıtý kerek. Biz Qaraǵandy men Jezqazǵandaǵy qoldanystaǵy quıý-mashına jasaý zaýyttaryn qaıta jańǵyrtýdy kózdep otyrmyz. Bul rette Máskeýdiń «Zamanaýı quıý tehnologııalary» kompanııasymen birlesip jumys istemek oıymyz bar, – deıdi J.Baıǵabylov.
Eksport eselene tústi
Mashına jasaý salasyndaǵy negizgi úles avtokólik qurastyrý baǵytyna tıesili. Byltyr otandyq avtoóndirýshiler 75 myń avtokólik shyǵarǵan eken. Bıyl 100 myńdyq mejeni baǵyndyrý mindeti tur. Sondaı-aq ótken jyly ishki naryqta satylǵan 96 myń avtokóliktiń 67 myńy otandyq óndiristen shyqqan. Bul Qazaqstanda satyp alynatyn árbir úshinshi kólik otandyq ónim degen sóz. Eksport kórsetkishteri de jaqsaryp keledi. Byltyr shetelge 8 myńnan astam jeńil kólik eksporttalǵan. Bıylǵy meje – 15 myń avtokólik. Keler jyly 30 myń avtokólikti shetelge jóneltý jaǵy qarastyrylýda.
Eksport demekshi, munda da rettelýge tıis másele jeterlik. Saýda jáne ıntegrasııa vıse-mınıstri Janel Kúshikovanyń pikirinshe, mashına jasaý ǵylymdy qajet etetin progressıvti sala bolyp sanalady. Sondyqtan bul salaǵa salynatyn ınvestısııa da qomaqty.
– Pandemııa kezinde shetelden keletin ımporttyq taýarlar shekteldi. Bul ekonomıkaǵa keri áser etkenimen, otandyq óndiriske jańasha serpin berdi. Jergilikti kásiporyndar úshin naryqta bos keńistikter paıda bolyp, olar sony ıgerýge kiristi. Pandemııa ındýstrııany, onyń ishinde mashına jasaý salasyn sıfrlandyrý mańyzdy rólge ıe ekenin kórsetti. Sondaı-aq saladaǵy sıfrly tehnologııalar qoldanylatyn taýarlarǵa qatysty saýda-sattyq kólemi artyp keledi. Máselen, qazir elektrondy qozǵaltqyshy bar tehnıkalarǵa suranys joǵary, – deıdi J.Kúshikova.
Vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, Qazaqstanda mashına jasaý salasynyń eksporty ulǵaıýda. 2019 jyly 1,18 mlrd dollardyń ónimi shetelge shyǵarylsa, byltyr kórsetkish 11,7 paıyzǵa jaqsarǵan. 2021 jyldyń qańtar-shilde aralyǵyndaǵy eksport kólemi 742 mln dollarǵa teń. Jalpy álemdik saýdanyń 44 paıyzy mashına jasaý salasyna tıesili. Bul degenimiz – 17 trln dollar. Demek, Qazaqstannyń bul naryqtan oryn izdeýi quptarlyq qadam jáne bul qadamy sátsiz de emes.
Osy oraıda bizdiń el 2025 jylǵa qaraı eksport kólemin shamamen 3 trln dollarǵa jetkizýdi kózdep otyr. Bul da qoldan keletin sharýa. О́ıtkeni qazirdiń ózinde Qazaqstanda óndiriletin moıyntirektiń 93 paıyzy eksportqa jóneltiledi. Negizgi tutynýshy – Reseı. Kórshi memleket syrttan ımporttaıtyn moıyntirektiń 45 paıyzy Qazaqstanǵa tıesili. Sol sekildi otandyq elektrondy akkýmýlıatorlardyń 72 paıyzy shetelge satylady. Elektrondy transformatorlardyń jartysynan kóbi shekara asyp jatyr.
Mashına jasaý salasynyń ekonomıkadaǵy mýltıplıkatıvti áseri joǵary. Sondyqtan bul salaǵa artylǵan senim de joǵary.
