Eýropa elderinde qamaýǵa alynǵan qazaqstandyqtar máselesi qaraldy

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń múshesi, komıssııa qyzmetin qoldaý jónindegi jobalyq keńseniń basshysy Sabyr Qasymovtyń aıtýynsha, ótken ǵasyrda nemis fashısteriniń tutqynynda ondaǵan myń qazaqstandyq kóz jumyp, talaı qııametti bastan ótkerdi. «Árıne, biz aldymyzǵa qoıǵan josparlarǵa saı jumys isteımiz, biraq ta osy jumysty saıasılandyrmaı, daý-damaısyz naqty da júıeli túrde jasaýymyz kerek. Bir qaraǵanda Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń tarıhy muqııat zerttelgendeı kórinedi. Biraq kóp nárse áli de belgisiz. Mysaly, qaıtys bol­ǵan Keńes azamattarynyń naqty sany áli anyqtalǵan joq. Soǵystan keıin I.Stalın KSRO-nyń 6 mıllıon azamaty qaıtys boldy dedi, N.Hrýshev bul sıfrdy eki esege – 12 mıllıonǵa deıin arttyrdy, al L.Brejnev soǵystan qaza tapqandar sanyn 20 mıllıonǵa deıin kóterdi. Qaıta qurý kezeńinde orys halqynyń kórnekti uly men patrıoty, stalınızmniń saıası repressııalarynyń qurbandaryn jappaı aqtaýǵa bastamashy bolǵan Aleksandr Iаkovlevtiń talabymen KSRO Qorǵanys mınıstrligi soǵystan 28 mıllıon 600 myń adamnyń qaza tapqanyn jarııalady. Bul burynǵy Keńes Odaǵy basshylyǵynyń bolshevıktik-stalın­dik bıliktiń qatelikteri men qylmys­taryn jasyrý úshin soǵys kezindegi adam qurbandary sanyn ádeıi jasyrýy­nyń, óz azamattaryna adamgershilikten ada qatynastyń aıqyn dáleli, bul óz Otanyn qorǵaǵan qurbandardyń rýhyna qurmettiń joqtyǵyn kórsetedi», dedi Sabyr Qasymov semınardyń ashylýynda.

Onyń aıtýynsha, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń basynan beri soǵys tutqyn­daryna da dál sondaı qarym-qatynas boldy. «Qarýly Kúshterdiń joǵary jáne orta komandalyq quramyna qatys­ty jappaı saıası qýǵyn-súrgin sal­dary­nan bolshevıktik-stalındik bılik eldiń qorǵanys qabiletiniń tıisti deńge­ıin qamtamasyz ete almady. Búginde shetel­dik sarapshylar ǵana emes, Reseıdiń pro­gressıvti jáne saıa­sılanbaǵan ǵalymdary men zert­teý­shileri de moıyndady, so­ǵys­­tyń alǵash­qy aılarynda, 1941-1942 jyl­dyń qysyn­da Keńes áskerleri men ofı­­serleri negizinen KSRO saıası bas­shy­ly­ǵynyń kinásinen fashıstik Ger­manııanyń tut­qynyna tústi. Alǵashqy 5 aı­dyń ishinde fa­shısterdiń qolyna 3 mıllıon 900 myń Keńes áskeri túsken. Bizdiń bul taqy­rypty kótergen sebebimiz – barlyq adam maıdandaǵy mán-jaıdy, Keńes sarbazdary men ofıserleriniń, onyń ishinde qazaqstandyqtar da óz kinási­nen german armııasyna tutqynǵa tús­pe­genin bilýge tıis», dedi S.Qasymov.

Jobalyq keńseniń basshysy Sabyr Qa­symovtyń aıtýynsha, ekinshi dúnıe­júzi­lik soǵys aıaqtalǵanda fashıst tut­qyny­­na túsken 47 myńnan astam qazaq aman qalǵan. Onyń 23 myńy Qazaqstanǵa qaı­ta­ryldy, al qalǵandarynyń taǵdyry belgisiz.

«Reseıde Saıası qýǵyn-súrgin qurban­daryn aqtaý komıssııasynyń tóraǵasy Aleksandr Iаkovlevtiń bastamasymen Prezıdent B.Elsın 1995 jyldyń 24 qańtarynda fashıstik lagerlerge túsken áskerı tutqyndar men jer aýdarylǵan azamattardy aqtaý týraly jarlyq shyǵardy. Árıne, bul jarlyq qazaqstandyq áskerı tutqyndarǵa qol­danylmady. О́kinishke qaraı, Qazaq­stan táýelsizdigin jarııalaǵannan keıin qýǵyn-súrginge ushyraǵandardy aqtaý nemese áskerı tutqyndardyń isterin qaıta qaraý týraly birde-bir akt qabyldanbady. Bizdiń qazaqstandyqtar qandaı jaǵdaılar men sebepter boıynsha tutqynǵa túskeni zerttelmedi. Germanııaǵa qyzmet etýge ant qabyldaýdan bas tartqany úshin, tut­qynnan qashqany úshin atylǵan azamat­tarymyzdyń sany men attary da anyq­talǵan joq. Osy ýaqytqa deıin qaza tap­qan qazaqstandyqtardyń naqty sany, fa­­shıstik lagerlerde qaza tapqan otan­das­­tarymyzdyń sany, olardyń qansha­sy tiri qalyp, qanshasy aqtalyp shyq­qany belgisiz. Árıne, keıbir derekter bar, biraq olar tolyq emes nemese áli kupııa­­syz­dandyrylmaǵan», dedi S.Qasymov.

S.Qasymov, sondaı-aq Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn, onyń ishinde 1939-1945 jyldary fashıstik Germanııada, Fınlıandııada jáne basqa da Eýropa elderinde tutqynda bolǵan jáne Keńes Odaǵynda qaıta qýǵynǵa ushyraǵan áskerı tutqyndardy tolyq aqtaý týraly tapsyrma bergenin aıta kelip: «Shyn máninde soǵys tutqyndary, onyń ishinde qazaqstandyqtar birinshi ret tutqynǵa túskende Gıtler rejiminiń ulttyq shovınıstik fashıstik saıasaty­nyń qurbany boldy. Olardy jappaı atty, gaz kameralarynda órtedi, ǵylymı maqsatta 

paıdalandy, ash ustady, qul retinde májbúrlep aýyr jumystarǵa saldy. Al soǵys aıaqtalyp, tiri qalǵan keńestik tutqyndar otanyna oralǵannan keıin ekinshi ret totalıtarlyq stalındik bıliktiń qurbany boldy. Keńes Odaǵynyń sol kezdegi basshylyǵy óz azamattaryn qýǵyn-súrginge ushyratpaýǵa ýáde berip, sońynan olardy qaıtadan júıeli saıası qýǵyn-súrginge ákep soqty. Germanııada nemis halqy ótken iske ókinip, áli de keshi­rim surap keledi. Olar Gıtler rejimi­niń naqty qurbandaryna jáne olardyń ur­paqtaryna moraldyq jáne materıaldyq ótemaqylar tóledi. Al stalınızmge, óki­nish­ke qaraı, tıisti baǵa berilmedi», dedi.

Resmı derekter boıynsha, 1941-1945 jyldary 1 mln 200 myń qazaqstandyq soǵysqa shaqyrylǵan. Oǵan qosa sol kezdegi qyzyl ásker qatarynda 178 myń azamatymyz qyzmet etken.

«Sonda Qazaqstannan barlyǵy 1 mıllıon 378 myń sarbaz ketken. Qazaqstandaǵy jumyldyrý koeffısıenti 22 paıyzdy qurady, bul burynǵy odaqtas respýblıkalar arasyndaǵy eń joǵary kórsetkishterdiń biri boldy. О́zderińiz biletindeı, soǵystyń alǵashqy aılarynda Belarýssııany tolyǵymen jáne búkil Ýkraınany fashıster basyp aldy. Bizdiń sarapshy ǵalymdar ǵylymı-analıtıkalyq ádisterdiń negizinde 255 myńnan astam qazaqstandyq Germa­nııa basyp alǵan aýmaqtarda tutqynda bolǵanyn eseptep shyǵarǵan jáne bul tujyrymǵa reseılik jáne sheteldik sarapshylar da qosyldy. Tutqynda bolǵan 128 myńnan astam qazaqtyń soǵys aıaqtalǵanda 47 myńnan astam ǵana aman qalǵan. Onyń ishinde 23 myń 143 áskerı tutqyn soǵystan keıin Qazaqstanǵa qaı­­taryldy. Qalǵandarynyń taǵdyry bel­gi­siz. Qolda bar málimetterge sáı­kes olardyń bir bóligi amerıkalyq jáne aǵylshyn bıliginiń kómegimen basqa elderge jiberilgen. Bir bóligin Keńes áskerleri Batys odaqtastarynan tutqyn­dardy alǵan kezde-aq atyp tastaǵan. Al keıbireýleri KSRO-ǵa tasymaldaý kezinde qaıtys bolǵan nemese óz-ózine qol jumsaǵan», dedi S.Qasymov.

Semınar taqyryby boıynsha Soltús­tik Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary, Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi oblystyq komıssııanyń tóraǵasy Ǵanı Nyǵymetov óńirde atqarylyp jatqan jumystar týraly aqparat berdi. Jıynda sóz alǵan Batys Qazaqstan oblysy óńirlik jumys tobynyń jetekshisi, ólketanýshy, oblystyq Mánshúk Mámetova mýzeı-úıiniń meńgerýshisi Ahmedııar Batyr­hanov jergilikti arhıvterde materıaldar az bolatynyn aıtyp, óńirlik toptar­ǵa Nur-Sultan, Almaty sııaqty úlken qala­lardaǵy arhıvterde jumys isteý týraly usynys bildirdi. Oǵan qosa derek­terdiń kóbi joǵalǵanyn, qaryndashpen jazylǵanyn eskerip, ortaq sıfrly baza jasaqtaý kerek degen pikir aıtty.

Semınar barysynda qýǵyn-súrgin saıasatyn zertteý taqyryby boıynsha jańa málimetter aıtyldy, nátıjeli pikir almasý ótti.