Qazaq halqynyń bes myń jyldyq shejiresi

Alqaly jıynǵa Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Memlekettik hatshysy Qy­rymbek Kósherbaev, Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova, Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary Shahrat Nuryshev, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Túrikmenstan, Túrkııa elderiniń Qazaqstandaǵy Tóten­she jáne ókiletti elshileri, zııaly qaýym ókilderi, halyqaralyq uıym basshylary, sonymen qatar Májilis depýtattary men joǵary oqý oryndarynyń basshylary, tanymal túrkologter qatysty.

Halyqaralyq Túrki akademııasynyń uıytqy bolýymen el Táýelsizdiginiń 30 jyldyq merekesi qarsańynda ja­ryq kórgen ǵylymı eńbektiń basty erek­sheligi – munda qazaq halqynyń dara etnos retindegi bet-beınesi, qan júıesi, tis qurylysy, sezimi, teri bederleri men qańqa súıekterine uzaq jyl júrgizilgen keshendi salystyrmaly zertteýdiń nátı­jesi toptastyrylǵan. Iаǵnı bul kitapta – qazaq halqy Eýrazııa qurlyǵynda birge turyp jatqan etnıkalyq toptarmen salystyrylyp tolyq zerttelgen. Nátıjesinde, qazaq etnosy eshkimge uqsamaıtyn bitim-bolmysy, basqalarda kezdespeıtin morfofızıologııalyq anyqtamalary men antropologııalyq mártebesi bar dara etnos retinde osydan 50 ǵasyr buryn tolyq qalyptasqandyǵy ǵylymı negizde dálel-dáıekter arqyly naqtylanyp otyr.

Osy oraıda, qundy týyndynyń alǵysózin jazǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Bul – qazaqtyń tól tarıhyn túgendep, onyń Uly dala tósinde tym kóne zamannan tamyr jaıǵan baǵzy halyq ekenin dáleldeıtin eńbek. Munda arǵy babalarymyzdyń osy jerdi bes myń jyl buryn qutty qonys etkeni jóninde alǵash ret ǵylymı qorytyndy jasalǵan. Shyn máninde, bizge Altaıdan Atyraýǵa deıingi keń baıtaq jerdi syrttan eshkim syıǵa tartqan joq. Egemen elimizdiń búgingi aýmaǵy – batyr babalardan urpaqqa mıras bolǵan eń qasterli qundylyq» degeni atalǵan eńbektiń mazmuny men mańyzyna berilgen baǵa ispetti.

Sol sııaqty mártebeli basqosý bary­synda óziniń ózekjardy pikirin bildirgen Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósherbaev: «Elbasy bastamasymen qurylǵan Halyqaralyq Túrki akademııasy búginderi túrki halyqtarynyń bekem baýyrlastyǵyna serpin beretin, rýhanı baılanystarǵa yqpal etetin bedeldi halyqaralyq uıymǵa aınaldy. Sonyń bir dáleli – qazaq ǵylymynyń qara nary, UǴA akademıgi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Orazaq Smaǵulov aǵamyzdyń «Qazaq halqy men onyń ata­tegine oraı antropologııalyq ocherkter» atty kitabynyń tórt tilde jaryq kórýi. Ǵulama ǵalym burynǵy eńbekterinde halqymyzdyń tórt myń jyldyq tarıhyn túgendese, búgingi jarııalanyp otyrǵan jańa ǵylymı týyndysy arqyly jurtymyzdyń bes myń jyl­dyq násildik teginiń ulanǵaıyr atajurtymyzben tyǵyz sabaqtastyqta ekendigin dáleldi ǵylymı nysanǵa aınaldyrdy. Bul eń­bek el shejiresi men jer shejiresiniń ún­destigin aıshyqtaýymen, qasıetti je­rimizdiń aýmaqtyq tutastyǵy el-jur­­tymyzben kindiktes ekenin aı­ǵaq­taýymen, ulttyq qaýipsizdigimiz ben memlekettik múddemizge rýhanı qor­ǵan qyzmetin atqarýymen asa qundy. Qazaq halqy qasıetti atamekenimizdi baıyrǵy zamannan kúni búginge deıin mekendegenin, memlekettik dástúri sabaq­­tasyp jatqanyn, atajurtymyzdyń aýmaqtyq tutastyǵy myzǵymaı saqtal­ǵanyn túıindi derektermen dáıektegen kitap tórt tilde jaryq kórdi. Qajyrly ǵylym qaıratkeriniń elý jyl boıy álemdik ǵylymnyń ozyq tásilderimen ushtastyryp jasaǵan osynaý eren eńbegi áldekimderdiń daýryqpa dálelderin túbegeıli teriske shyǵaryp tur» dedi. Al sóziniń sońynda, Qyrymbek Eleýuly kópshilikke bul eńbektiń Memleket basshysy jarııa etken «Ulttyq rýhanı jańǵyrý» jobasyna tıgizer yqpaly mol ekenin eskertip, sondaı-aq jańa ǵımaratqa qonystanǵan Akademııa ujy­myn jaıly qonysymen quttyqtady.

Kelesi kezekte sóz tizgini tıgen mem­le­ket jáne qoǵam qaıratkeri Myrza­taı Joldasbekov: «Ata-babamyz san ǵasyrlar boıy meken etken apaıtós dalaǵa syrttan kelip, memleket qurǵan eshkim joq, sóıte tura Uly daladan ketip basqa jerge baryp jeke ulys qurǵan mysaldar kóp. Osy oraıda akademık aǵamyzdyń myna eńbegi atajurtynda taban aýdarmaı ómir súrip, elý ǵasyr buryn dara etnos retinde antropologııalyq músin-sı­pa­ty qalyptasqan halqymyzdyń de­rek-dáıegin dáleldep otyr. Bul búgin­gi biz, keleshek urpaq úshin zor maqtanysh» dese, odan keıin mańyzdy sharanyń mártebesi jaıly tolymdy paıymyn ortaǵa salǵan Mádenet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova: «Úlken oqymysty, ulttyq antropologııa ǵylymynyń negizin salýshy akademık Orazaq Smaǵulov qola dáýirden qazirgi kezeńge deıin qundy derekter jınap, ǵylymǵa qyzmet etip keledi. Táýelsizdik jyldary Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen «Mádenı mura», «Halyq – tarıh tolqynynda», «Bolshaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalary arqyly tarıhı sanany jańǵyrýǵa zor qadam jasaldy. Sol sııaqty bul úrdis Memleket basshysynyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda da atap kórsetildi. Bizdiń mınıstrlik «Arhıv-2025» jobasy aıasynda jan-jaqty jumys júrgizip otyr. Osy isterdiń basynda akademık Orazaq Smaǵulov aǵamyzdyń bolýy biz úshin zor maqtanysh. Al myna eńbek baıtaq dala turǵyny – qazaq halqynyń 50 ǵasyrlyq shejiresi hám bultartpas aıǵaqtarǵa ári keler urpaqtyń asyl qazynasyna aınalary haq» dedi.

Odan keıin tolǵamdy oı aıtqan fı­lologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Ádil Ahmetov, antropolog eńbegin úlken erlikke tatıtyn shyǵarma ekenin aıtyp: «Qazaq halqy­nyń antropologııasy men genetıkasy ǵylymı bes tujyrym boıynsha zerttep-zerdelenip, tórt tilde jaryq kórýi úlken jaqsylyq» dese, ǵalymnyń shákirtteri atynan sóz alǵan kórnekti arheolog Jáken Taı­maǵambetov: «Myna kitap tarıh ǵylymyndaǵy zor jetistik, sonymen qatar ustazymnyń 60 jyldan astam aınalysqan zertteý eńbeginiń túıini ispettes. О́ıtkeni munda Eýrazııa dalasynda ómir súrgen taıpalardyń bet-beınesi, qan júıesi, tis qurylysy, sezimi, teri bederleri men qańqa súıekterine uzaq ýaqyt júrgizilgen keshendi salystyrmaly zertteýdiń túıini toptastyrylǵan. Nátıjesinde, Eýrazııanyń apaıtós ja­­zı­­rasynda ómir súrip kele jatqan qazaq halqynyń buzylmaı-syzylmaı, búlinbeı-jarylmaı saqtalǵan elý ǵa­syr­lyq tarıhy bary anyqtalyp otyr», dedi.

Kitaptyń tanystyrý rásiminde sóz sóılegen týyndy avtory Orazaq Sma­ǵulov: «Bul kitapty oqyǵan adam qazaq halqyn kóneden kele jatqan etnos retinde tanyp, onyń buzylmaı-syzylmaı saqtalǵan elý ǵasyrlyq tarıhy baryn ǵylymı dálelder negizinde túsine alady. Bul tujyrym – jaratylystaný ǵylymy boıynsha emes, bıologııalyq turǵydan anyqtalyp otyr. Meniń ǵumyrymnyń 70 jyly tek osy eńbekke arnaldy. Bul kitapta qazaqtyń bútin etnos retinde bes myń jyldyq tarıhy bar halyq ekeni tolyq dáleldendi. Mundaı uzaq tarıhy bar halyq álemde óte az. Onyń ózinde olar­dyń tarıhy teologııalyq dinı konsepsııaǵa negizdelip dáleldengen. Bul naqty ǵylymı tásilge jatpaıdy. Al qazaqtar she, antropologııalyq ereksheligi jaǵynan Eýrazııada turyp jatqan halyqtardyń birde bireýine qosylmaıtyn jeke-dara etnos. Bundaı erekshelikpen jaratylǵan halyq álemde kemde-kem. О́ıtkeni bizdiń ata babalarymyz eshkimge uqsamaıtyn keremet damý satylaryn bilgen. Myna kitapta sol baıandalady» degen tujyrymyn kópshilikpen bólise otyryp, zertteý nysanasyna tek aýyl turǵyndary qamtylǵanyn, ári osy isti qolǵa alýyna akademık Qanysh Sátbaev ózi muryndyq bolǵanyn, bul kitap aman turǵanda qazaq halqynyń tutastyǵy men genetıkalyq tegine eshkim kúdik keltire almaıtynyn jetkizdi.

Rasynda, bul shyǵarma jaratylys­taný jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar, sondaı-aq týǵan halqynyń tarıhyna qyzyǵatyn kózi qaraqty oqyrman úshin úlken olja keremet joba ekeni anyq. Onyń syrtynda kitapta – «úshólshemdi» morfofızologııalyq kórsetkishter, ıllıýstrasııalar, Uly dalanyń qazir­gi jáne baıyrǵy turǵyndarynyń skýlp­týralyq bıýsteri, onyń syrtynda kópól­shemdi statıstıkalyq málimetter toptamasy – bolashaq zertteýshiler úshin daıyn ónim.

Rásim sońynda sharany uıymdas­tyrýshy tarap Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti, joba av­to­ry Darhan Qydyráli: «Bul irge­li eńbekte ǵulama ǵalym qazaq halqy­nyń Uly Dalany elý ǵasyrdan beri úzdiksiz meken etken avtohton­dy jurt ekenin bultartpaıtyn ǵyly­mı aıǵaqtarmen dáleldep berdi. Qazir­diń ózinde biregeı basylymǵa arqaý bolǵan antropologııalyq zertteýlerdiń nátıjeleri álemge tanymal ǵalymdar tarapynan joǵary baǵalanyp otyr. Avtordyń sózimen aıtsaq, álemniń eshbir ultynyń tamyryn 5000 jyldyq tereńnen tartatyn tutas antropologııalyq tarıhy ǵylymı negizde aıqyndalmaǵan eken. Sondyqtan atalǵan týyndy áleýmettik-gýmanıtarlyq ǵylymdar salasyndaǵy aıtýly jańalyq bolyp sanalady», dep jıyndy túıindedi.