Sarapshylardy mazalaıtyn mundaı pikirdi Eýropalyq ınvestısııa banki (EIB) jyl saıyn júrgizetin klımatqa qatysty zertteýdiń nátıjesi dáleldep otyr. Máselen, Eýropalyq odaqqa múshe memleketterdi mekendegen halyqtyń 75 paıyzy, brıtanııalyqtardyń 69 paıyzy jáne amerıkalyqtardyń 59 paıyzy klımattyń jylynýyna baılanysty týyndaǵan tótenshe jaǵdaıǵa bılikke qaraǵanda, ózderi kóbirek alańdaıtynyn aıtady. Saýaldamaǵa qatysqandardyń jartysyna jýyǵynyń paıymdaýynsha, klımattyq daǵdarysty tıimdi sheshýge qıyndyq keltirip turǵan eń aldymen bıliktiń áreketsizdigi. (Qarańyz – 1-ınfografıka)
Qoǵamdyq uıymdardy basqaratyn biz sekildi basshylar mundaı derekterdi qaýipti eskertý retinde qarastyrýy tıis. Eger azamattar el bıliginiń klımat ózgerýine qatysty jasaıtyn áreketteriniń tıimdiligine senbese, kópshilik olardan úmit joq degen qorytyndyǵa kelip, bárinen bas tartýy múmkin. Sonyń saldarynan bılik taǵy da bir qıyndyqqa tap keledi, ıaǵnı qoǵamdyq senimdi joǵaltady. Mundaı qoldaýdan aıyrylý bolashaǵymyz úshin mańyzdy saıasat júrgizip, baǵdarlamalardy júzege asyrýǵa kedergi keltiredi.
Biz buǵan jol bere almaımyz. Halyqtyń senimin qaıta qalpyna keltirý úshin naqty klımattyq jobalar men ınnovasııalarǵa jappaı ınvestısııa salýdy keshiktirmeý qajet. Klımattyń jylynýyna qarsy is-áreket bızneske úlken múmkindik beredi. Sondyqtan saıasatkerlerdiń ony ilgeriletýge bilimi jetkilikti bolýy kerek. Glazgoda ótetin Birikken Ulttar Uıymy uıymdastyrǵan Klımattyń ózgerýi jónindegi konferensııasy (COP26) basty synaq bolmaq. Osylaısha, memleketter basshylarynyń tıimdi is-áreketke umtylar umtylmasy anyqtalady. Búkil álem Glazgoǵa kóz tigip otyr.
Eýropalyq odaq óz kezeginde klımattyń ózgerýimen kúreste aldyńǵy orynda tur. 2030 jylǵa qaraı parnıktik gazdar shyǵarylymyn 1990 jylǵy deńgeımen salystyrǵanda 55 paıyzǵa qysqartýǵa ýáde berdi. Sondaı-aq Eýropalyq odaqtyń klımattyq banki retinde EIB osy kúsh-jigerdiń aldyńǵy qatarynda júr. 2030 jylǵa qaraı jahandyq jylynýǵa qarsy kúreske jáne ekologııalyq turaqtylyqqa 1 trıllıon eýro (1,16 trıllıon dollar) ınvestısııa salmaq.
Klımattyń ózgerýi men bıoártúrliliktiń joıylýy máselesinde mańyzǵa ıe onjyldyqty bastan ótkerip jatyrmyz. Saýaldama júrgizilgen barlyq elde kópshiliktiń basym bóligi (Qytaıda 93 paıyz, Eýropalyq odaqta 81 paıyz, Ulybrıtanııada 74 paıyz jáne AQSh-ta 59 paıyz) klımattyń ózgerýin osy ǵasyrdyń eń úlken máselesi dep sanaıdy. Degenmen mindettemelerimizge jetetinimizge halyqtyń senimi joq. Eýropalyq odaq elderindegi azamattardyń 58 paıyzy 2050 jylǵa qaraı óz elderi kómirqyshqyl gazynyń shyǵarylymyn kúrt tómendete almaıdy dep sanaıdy. Ulybrıtanııada bul kórsetkish 55 paıyzǵa, AQSh-ta 49 paıyzǵa teń. (Qarańyz – 2-ınfografıka)
Bul halyqtyń ekologııalyq apattan bas tartqanyn bildire me? Naqty jaýap berý qıyn. Eýropalyq odaq jáne Ulybrıtanııa halqynyń biraz bóligi ádetimizdi túbegeıli ózgertý ǵana jahandyq jylynýǵa qarsy turýdyń eń tıimdi joly dep sanaıdy. Biraq AQSh pen Qytaıdaǵy saýaldamaǵa qatysýshylardyń pikiri sál ózgeshe. Olar joǵaryda aıtqan qadamǵa qosa, klımattyq daǵdaryspen kúresý úshin tehnologııalyq ınnovasııa qajet dep esepteıdi.
Qalaı degenmen, ınvestısııa salý ózekti ekeni sózsiz. 2020 jyly pandemııa saldarynan týyndaǵan shekteý sharalary men ekonomıkalyq belsendiliktiń tómendeýi jahandyq parnıkti gazdar shyǵarylymyn 5,8 paıyzǵa azaıtty. Bul jaqsy jańalyq sekildi estilýi múmkin. Biraq bul endigi jerde kómirqyshqyl gazynyń shyǵarylymyn jyl saıyn osynshalyqty mólsherde azaıtýdyń qanshalyqty qıynǵa túsetinin kórsetedi.
Bizge tehnologııalyq tóńkeris kerek. Oǵan qol jetkizgende ony qarjylandyrýǵa daıyn bolýymyz qajet. Jańartylatyn energııaǵa ondaǵan jyl boıy salynǵan ınvestısııa óz jemisin berdi. Jel jáne kún energııasy qazir joǵary básekege qabiletti jáne keń taralǵan. EIB sarapshylarynyń esepteýinshe, Eýropalyq odaqtaǵy árbir júrgizýshi týra erteń elektr kóligine aýyssa, qoldanystaǵy jel týrbınalary olardy qýattandyrýǵa qajetti elektr energııasynyń 85 paıyzyn qamtamasyz ete alady.
Endi jasyl sýtegi jáne energııany saqtaýdyń ozyq sheshimderi sekildi ahýaldy jaqsartatyn tehnologııalardy keńeıtýimiz kerek. Eýropalyq odaq bul salada álemdik kóshbasshy sanalady. Uıymda jasyl sıfrly tehnologııalarǵa beriletin patent AQSh-qa qaraǵanda (Qytaıdan tórt ese) 75 paıyzǵa kóp. Sondaı-aq odaqta jańartylatyn energııa kózderi, klımatqa beıimdelý, sý tasqynyn baqylaý, aýa raıyn boljaýdyń jetildirilgen quraldary jáne tózimdi ınfraqurylym sekildi salalardaǵy jetistikterdi bólisý tájirıbesi bar.
Sonymen qatar NextGenerationEU qalpyna keltirý josparynda jáne Eýropalyq odaqtyń uzaq merzimdi bıýdjetinde qamtylǵan 2 trıllıon eýronyń úshten biri Eýropalyq jasyl kelisimge bólingen. Biraq qıyndyqqa tótep berý úshin jeke sektordyń tolyq ınnovasııalyq áleýeti men qarjylyq kúshin jumyldyra alatyn jahandyq jasyl kelisim qajet. Eýropalyq odaq ozyq taza tehnologııalaryn syrtqa taratyp, klımattyń jylynýyna qarsy is-qımyldy uıymdastyratyndar, ınnovasııalardy izdeıtinder jáne ekonomıkalyq damýdy basqaratyndar arasynda araaǵaıyndyq mindet atqara alady. Bul turaqty jahandyq ekonomıkanyń negizgi tirekterine aınalady.
Árıne, jasyl energetıkaǵa kóshýdiń yqtımal kemshilikteri bar. Olardy sheshý dereý áreket etýdi talap etedi. Lastaıtyn óndiristen bas tartqanda zardap shekkenderge ótemaqyny ınvestısııa arqyly tóleý qajet. Tehnologııalyq serpilisterge umtyla otyryp, jel elektr stansalary sekildi jetilgen klımattyq tehnologııalarǵa aýqymdy ınvestısııa quıýdy jalǵastyrýdy nazardan tys qaldyrmaýymyz kerek. Sol sekildi, tıimdilikti arttyratyn ınvestısııalar ǵımarattardan bólinetin parnıktik gazdardy 35 paıyzǵa azaıtýǵa múmkindik beredi. Energetıkalyq júıeniń ıntegrasııasy (energetıkanyń birtutas naryǵy arqyly) Eýropalyq odaqtyń kómirtegi shyǵarylymyn azaıtýǵa jol ashady.
Saıasatkerler úshin ınvestısııa salýǵa kedergi keltiretin dúdámaldyq pen bólshektengen naryq sekildi qıyndyqtardy joıý mańyzdy. Ásirese qazirgideı koronavırýs pandemııasy jeke sektordyń qaryzyn joǵarylatqan sátte óte qajet. EIB-tyń 2020/2021 jylǵy ınvestısııalyq esebine sáıkes, Eýropalyq odaq fırmalarynyń 45 paıyzy pandemııaǵa baılanysty ınvestısııalyq jobalaryn qysqartýdy nemese keıinge qaldyrýdy josparlap otyr.
Bıylǵy klımattyq saýaldama bir nárseni anyq kórsetedi. Ár memleket azamattarynyń senimin saqtaý úshin osy bastan áreket etýi kerek. Iаǵnı ınnovasııalarǵa jáne jańa, nyǵaıtylǵan ekonomıkany qurý múmkindikterine basa nazar aýdaryp, klımattyń jylynýyna qarsy turýǵa múmkindik beretin salalarǵa aýqymda ınvestısııa salǵan jón. Eýropa tapqyrlyǵy men qarjylyq kúshin paıdalanyp, jahandyq ózgeristerdiń ortasynda júrýi tıis.
Verner HOIER,
Eýropalyq ınvestısııa
bankiniń prezıdenti
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
