COP26: Jahandyq jylynýmen kúres qarqyn almaq

Álem kóshbasshylary par­nık­tik gazdar shyǵarylymy­men kúresý úshin mańyzdy mámile jasasty. Atap aıtar bolsaq, al­­daǵy onjyldyqta jahan­dyq or­mandardyń joıylýyn toq­tatýǵa jáne qaıta qalpyna kelti­rýge kelisti. Sóıtip, «Glazgo kóshbas­shylarynyń Orman jáne jerdi paıdalaný jónindegi deklarasııa­syna» qol qoıyldy.

Osylaısha, shyǵys Sibir taı­gasynan bastap álemdegi ekin­shi úlken tropıkalyq orman orna­las­qan Kongo basseınine deıin­gi aýqymdy keńistikte ornalas­qan ormandardy qorǵaýǵa halyq­ara­lyq qoǵamdastyq kúsh salmaq.

Shartaraptyń basy qosylǵan jıynda bul máseleniń kóterilýi beker emes. О́ıtkeni adamzattyń kesirinen shyǵatyn parnıktik gaz­dar kólemi álemdegi zııan­dy gaz­­dardyń tórtten bir bóli­gin qu­raıdy. Iаǵnı palma maıy, soıa jáne sıyr eti sekildi aýyl­sharýa­shylyq ónimderin shyǵarý kezinde ormandarǵa orasan zardap kelip otyr.

Eýropalyq komıssııanyń prezıdenti Ýrsýla fon der Lıaıen Eýropalyq odaqtyń ormandardy saqtaýdyń jahandyq min­dettemelerine qosqan úlesi retinde 1 mlrd eýro bóleti­nin jarııalady.

Qart qurlyqtyń bıýdjetinen bólinetin qoldaý paketi álemdegi ormandardy qorǵaýǵa, qalpyna keltirýge jáne turaqty basqarýǵa berilmek. Ony uıymǵa seriktes elder alady. Sondaı-aq qarajat Parıj kelisiminiń erejelerin oryndaýǵa jumsalmaq.

«Orman – «Jerdiń jasyl ókpesi». Olardy qorǵap, qal­py­na keltirýimiz kerek. Biz álem­dik ormandardy qorǵaýǵa 1 mlrd eýro bólemiz. Bul – Eýro­palyq odaqtyń «Jasyl kelisi­mine» sáıkes planetamyzdy qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan jahandyq ózge­ris­terge jetekshilik etýdegi mindet­tememizdiń bir parasy», dedi Ý.Lıaıen.

Eýropalyq odaq Kongo ózeni basseınine erekshe nazar aýdar­maq. Sondyqtan bólinetin 1 mlrd eýronyń 250 mln eýrosy osy óńir­degi ekologııalyq ahýaldy jaq­sartýǵa baǵyttalady.

Konferensııa barysynda kóptegen álem kóshbasshylary klımattyń ózgerýimen kúres jolyndaǵy josparymen bólisti. Máselen, AQSh prezıdenti Djo Baıden metandy baqylaýdyń kópultty josparyn usyndy. Aq úı ákimshiligi atalǵan qujatty qysqa merzimde klımattyq daǵ­daryspen kúresýdiń birden-bir eń tıimdi joly dep sanaıdy.

D.Baıdenniń paıymdaýynsha, aldaǵy onjyldyqtyń sońynda shartaraptaǵy aýaǵa taraıtyn metannyń úlesin 2020 jylǵy mólsherden 30 paıyzǵa azaıtýǵa múmkindik bar. Aq úı basshysy bastamashy bolǵan alıansqa 90 el qosyldy. Aıta keterligi, tizim­degi memleketter jahandyq ekonomıkanyń úshten ekisin quraıdy. Oǵan qosa, metandy kóp shyǵaratyn 30 el de osy alıansta bar. Biraq Úndistan, Qytaı jáne Reseı sekildi parnıkti gazdardy aýaǵa kóp taratatyn memleketter jahandyq metan paktisine qosylǵan joq.

COP26 konferensııasy kezin­de ekologııalyq taza tehnologııa­ny jappaı qoldanysqa engizý máselesi de qaraldy. Mysaly, jasyl energetıkaǵa kóshý, zııandy gaz shyǵarmaıtyn kólik paıdalaný isi jahandyq jylynýmen kúreske úlken úles qospaq.

Jıyn kezinde kóptegen memleket taza tehnologııalarǵa bóli­netin qarajat kólemin arttyryp, onyń óndirisin kóbeıtýge kúsh salmaq. Osylaısha, qazba otyn­darǵa táýeldilik azaıtyl­maq. Mu­­nyń tıimdi tusy jeter­lik. Osyn­­daı zamanaýı tehnolo­gııa­­larǵa kóbirek kóńil bólý olar­dyń qunyn azaıtady.

«Taza tehnologııany bári paıda­lanatyn, qoljetimdi jáne tartymdy etip, olardy qa­zir­gi tańdaǵy eń lastaýshy sa­la­larǵa engizý arqyly búkil álem­degi parnıkti gazdar shyǵary­ly­myn azaıta alamyz», dedi Uly­brı­tanııa premer-mınıstri Borıs Djonson.

Taǵy bir bastama – damýshy elderde taza elektr energııasyn ón­dirýge baǵyttalǵan «Adamdar men planetaǵa arnalǵan jahan­dyq energetıkalyq alıansy». Bul jobaǵa Dúnıejúzilik bank, Rokfeller qory, Bezos Jer qory sekildi uıymdar bastapqyda 10 mlrd dollar bólmek. Ulybrı­ta­nııa men Skandınav elderiniń zeınetaqy qorlary 2030 jylǵa qaraı taza energııaǵa 130 mlrd dollar ınvestısııa salatynyn málimdedi.

Jahandyq jylynýmen kú­res­ke qarjylyq ınstıtýttar da úlken úles qospaq. Qar­jy­­lyq quny 130 trln dol­lardy quraı­tyn álemdegi júz­den asa bank parnıkti gazdar shyǵary­lymyn azaıtýǵa erekshe yqpal etýdi jos­parlap otyr.

Glasgow Financial Alliance for Net Zero (GFANZ) dep atala­tyn bastamaǵa sáıkes, 2050 jyl­ǵa qaraı atalǵan qarjylyq uıym­­dar aktıvteriniń bári tú­­gel­deı taza tehnologııaǵa kó­ship, qor­shaǵan ortaǵa zııan keltirmeıdi.

Áıtse de, bankterdiń klımat ózgerýine qarsy turý jos­pary­na senbeıtinder kóp. Sarap­­shylardyń paıymdaýyn­sha, qarjylyq uıymdar áli de emin-erkin qazba otyndarǵa, ıaǵnı aýa­ǵa zııandy gazdardy kóp shy­ǵara­tyn óndiriske qarjy quıýyn jalǵastyra beredi.

Sonymen qatar COP26 sam­mıtinde 40-tan astam memleket eń lastaýshy otynnan tolyqtaı bas tartpaq. Osylaısha, «qara otyn» jaǵatyn elektr stansalaryn paıdalanýdy kezeń-kezeńimen toqtatýǵa kelisti.

Mundaı bastamaǵa Kanada, Polsha, Ýkraına jáne Vetnam sekildi kómirdi elektr toǵyn óndirýge paıdalanatyn elder qosyl­dy. Aıta keterligi, tizimge engen damyǵan memleketter 2030 jylǵa deıin «qara otynnan» múldem bas tartsa, damýshy elder buǵan 2040 jyly qol jetkizýdi josparlaǵan. О́kinishke qaraı, Aýstralııa, Qytaı, Úndistan jáne AQSh sekildi kómirdi kóp tutynatyndar bul bastamaǵa qosylǵan joq.

«Qazir – klımattyń ózgerýi­men kúresýdegi jahandyq is-qımy­lymyzdyń mańyzdy kezeńi. О́ıtkeni álemniń túkpir-túk­pirin­degi memleket­ter Glazgoda biri­gip, kómirdiń bola­shaq elektr qýa­tyn óndirýde eshqandaı róli joq ekenin málimdedi. Halyq­aralyq seriktesterimizdiń osy min­det­te­meleri kómirdi tutynýdyń aqy­ry jaqyn ekenin kórsetedi», dediUlybrıtanııanyń iskerlik hatshysy Kvası Kvarteng.

Sammıt barysynda 20-dan astam memleket men qarjy ıns­tıtýty qazba otynyn shetelde damytýǵa arnalǵan barlyq qar­jylandyrýdy toqtatýǵa kelisti. Onyń ornyna, kelesi jyl­­dan bas­­tap qarajatty jasyl ener­gııaǵa baǵyttaıdy.

Sarapshylardyń paıym­daýynsha, bul qadam taza otyn­ǵa kóshýge aıtarlyqtaı serpin beredi. Bul tizimge AQSh, Uly­brı­tanııa, Danııa sekildi elder kirgen. Sondaı-aq Eýropalyq ın­­ves­tısııalyq bank te jasyl ener­getıkaǵa qarjy bólmek.

Bul bastamaǵa qosylǵandar qarajatyn ekologııalyq taza ónimge jumsaý arqyly jylyna shamamen 8 mlrd dollar utady. Kelisimge sáıkes, kez kelgen qazba otyndy, sonyń ishinde gazdy ıgerýge qarjy bólinbeıdi.

Glazgoda ótken konferen­sııaǵa Qazaqstan­nyń Premer-Mınıstri Asqar Mamın de bardy. Úkimet basshysy óz sózinde Qazaqstan álem­de alǵashqylardyń biri bolyp Parıj kelisimin ratıfı­kasııa­laǵanyn atap ótti. Esteri­ńiz­de bolsa, elimiz atal­ǵan qu­jatty 2016 jylǵy 6 jel­toq­sanda qabyldaǵan edi.

Parıj kelisimin júzege asyrý úshin Qazaqstan 2030 jyl­ǵa qaraı parnıktik gaz shyǵary­ly­myn 15 paıyzǵa qysqartýǵa nıetti. Maqsatqa qol jetkizý maqsatynda Qazaqstan ulttyq deńgeıde aıqyndalǵan úlesin jańartyp, jańa Ekologııalyq kodeks qabyldady.

«Qazaqstan jańartylatyn energııa kózderinen alynatyn energııa kólemin 3 paıyzdan 15 paıyzǵa deıin 5 ese, ekologııalyq taza kózderden óndiriletin energııa óndirisin 20 paıyzdan 38 paıyzǵa deıin 2 ese arttyrady. 2025 jylǵa qaraı 2 mlrd-tan astam aǵash otyrǵyzý esebinen kómirtekti sińirý áleýeti artady. Kómirden óndiriletin energııa úlesi 70 paıyzdan 40 paıyzǵa tómendeıdi», dedi A.Mamın.

Premer-Mınıstr 2020 jyly jeltoqsanda ótken Klımattyq ambısııalar jónindegi sammıtte Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyń 2060 jylǵa qaraı kómirtek­ti beıtaraptyqqa qol jetkizý maqsatyn jarııalaǵanyn atap ótti. Úkimet ony iske asyrý úshin energetıka, óńdeý ónerkásibi, aýyl jáne orman sharýashyly­ǵy, kólik jáne qaldyqtardy káde­ge jaratýǵa basa nazar aýdarady. Sondaı-aq ekonomıkanyń barlyq sektorynda eleýli reformalardy kózdeıtin strategııalyq qujat ázirlep jatyr.

Qazaqstannyń kómirtegi beı­tarap­tyǵyna jer men sýdy paı­dalanýdyń ornyqtyly­ǵyn, ekonomıkanyń energetıka­lyq tıimdiligin arttyrý, elektr­lendirý jáne ekologııalyq taza, onyń ishinde jańartylatyn energııa kózderin keń aýqymdy paı­dalaný arqyly qol jetkizi­letin bolady. Parnıktik gaz shyǵarylymyn azaıtý josparlaryn iske asyrý kezinde naryq tetikteri men jeke ınvestı­sııalardyń áleýeti barynsha paıdalanylady.

SOR26 sheńberinde Qazaqstan Orman jáne jerdi paıdalaný deklarasııasyna, sondaı-aq Jastarǵa bilim berý jáne olardyń belsendiligin arttyrý mindettemesine qosyldy.