Ekologııalyq máseleler – basty nazarda

Sońǵy úsh aıda KVI-men aýyrǵandar sany eki ese azaıdy

Birinshi másele jóninde baıandaǵan Densaýlyq saqtaý birinshi vıse-mınıstri Marat Shoranovtyń aıtýynsha, álemde KVI-diń 248 mln-nan astam jaǵdaıy tirkelgen, táýligine 300 myńnan astam jaǵdaı tirkeledi. 5 mln-nan astam adam qaıtys boldy. Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymynyń Eýropa aımaǵynyń derek­teri boıynsha sońǵy eki aptada 54 el­diń 45-inde syrqattanýdyń ósýi baıqa­ldy. Sońǵy 14 kúnde syrqattaný Majarstanda barynsha ulǵaıǵan, onda aýrý 230%-dan artyq, Polshada – 200%-dan ar­tyq, Aýstrııada – 100%-dan artyq, Ázer­baı­jan jáne Germanııada – 80%-dan artyq ósken.

Syrqattanýdyń ósýi Eýropanyń 9 elinde tómendedi, onyń ishinde Izraılde 57%-ǵa, Túrkııada 9%-ǵa, Ispanııada 7%-ǵa. «Qazaqstanda sońǵy eki aptada aýrý 11%-ǵa tómendedi. Álemdik reıtıngke sáıkes 222 eldiń ishinde Qazaqstan syrqattaný kórsetkishi boıynsha 105-orynda, ólim-jitim kórsetkishi bo­ıynsha 102-orynda tur» dedi M.Shoranov.

Qazaqstandaǵy sanıtarlyq-epıde­mııalyq jaǵdaı jaqsarý ústinde. Eli­mizde barlyq óńirler boıynsha aýyrý deń­geıiniń, stasıonarlyq jáne ambý­la­to­rııalyq emdeýdegi aýyr jaǵdaılardyń sany­nyń tómendeýi baıqalady. Vırýstyń repro­dýktıvtilik ındeksi – 0,93. In­fek­sııa­­lyq tósektik oryn júktemesi – 33%, rea­­nı­masııalyq tósektik oryn júktemesi – 27%.

Vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, jalpy Qazaqstanda sońǵy eki aıda syrqattaný 2,8 ese, al ólim-jitim 4,1 ese azaıdy.

Mektepke dástúrli formatta baratyn oqýshylar arasynda 15 028 jaǵdaı tirkeldi, onyń ishinde aýrýdy juqtyrǵandarmen baılanysta bolǵandar arasynda 1 317 naýqas anyqtaldy, bul aýyrǵan oqý­shy­lardyń jalpy sanynyń 8,7%-yn qu­raıdy. Qazan aıynyń sońǵy eki aptasynda oqýshylar arasynda syrqattaný 1,3 ese tómendedi. Sonymen qatar Pavlodar, Aqmola, Mańǵystaý, Túrkistan oblystarynda syrqattanýdyń 1,4 esege deıin ósýi baıqalady. «Aýrý oshaqtarynda indet juqtyrǵandarmen baılanysta bolǵan 159 myń adam anyqtaldy, onyń ishinde 0,8%-ynda kovıdtiń oń nátıjesi anyqtaldy. Respýblıka boıynsha 1 tamyzdan bastap ınfeksııalyq tósektik oryn júktemesi 56%-dan 33%-ǵa deıin, reanımasııalyq tósektik oryn júktemesi 45%-dan 27%-ǵa deıin tómendedi. Rezervte 30 myńnan astam tósektik oryn bar», dedi M.Shoranov.

Koronavırýs ınfeksııasynyń taralý qarqyny boıynsha «jasyl aımaqta» Shym­kent qalasy, Aqtóbe, Atyraý, Al­maty, Batys Qazaqstan, Túrkistan, Jam­byl, Qyzylorda, Mańǵystaý oblystary, «sary aımaqta» – Nur-Sultan jáne Al­maty qalalary, Qaraǵandy jáne Shyǵys Qazaqstan oblystary ornalasqan. «Qyzyl aımaqta» Qostanaı, Pavlodar, Aqmola jáne Soltústik Qazaqstan oblystary qalady.

Búgin 8,3 mln-nan astam adam vak­sı­nanyń birinshi komponentin, 7,5 mln-nan astam adam ekinshi komponentin aldy.

Máseleni Úkimet basshysy Asqar Mamın qorytyndylady. Kórshi elderdegi kúrdeli sanıtarlyq-epıdemııalyq jaǵ­daı­dy eskere otyryp, Úkimet basshysy bar­lyq óńirlerde shekteý sharalarynyń saqtalýyn jáne monıtorıng toptarynyń kúsheıtilgen jumys rejimin qamtamasyz etýdi tapsyrdy.

Nur-Sultan qalasynyń, Soltústik Qa­zaqstan, Mańǵystaý, Qostanaı, Aq­­mo­la, Batys Qazaqstan oblystarynyń ákim­­de­rine koronavırýsqa qarsy vak­sı­na­laý qarqynyn arttyrý tapsyryl­dy. Ákim­dikter men Densaýlyq saqtaý mı­nıstr­ligine tekserý júrgizip, emdeý meke­meleri men qoımalarda qajetti dárilik preparattar men medısınalyq buıymdardyń bolý normalaryn qamtamasyz etý tapsyryldy.

Ekologııalyq qoqystardyń 86%-y joıyldy

Úkimet otyrysynda ekologııa jáne qorshaǵan ortany qorǵaý máseleleri qaraldy. Atqarylyp jatqan jumystar týraly Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serikqalı Brekeshev, Energetıka mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý birinshi vıse-mınıstri Qaıyrbek О́skenbaev, Aýyl sharýashylyǵy birinshi vıse-mınıstri Aıdarbek Saparov, Aqtóbe oblysynyń ákimi Ońdasyn Orazalın, Atyraý oblysynyń ákimi Mahambet Dosmuhambetov, Qaraǵandy oblysynyń ákimi Jeńis Qasymbek baıandady.

Bıylǵy 1 qarashada Glazgo qalasynda ótken BUU SOR26 sammıti sheńberinde Qazaqstan klımattyń ózgerýine qarsy kúreske beıildiligi týraly ustanymyn rastady. Qazaqstan parnıktik gaz shyǵar­yn­dylaryn 15%-ǵa azaıtý mindettemesin qabyldaı otyryp, Parıj kelisimin álemde alǵashqylardyń biri bolyp ratıfıkasııalady. Qazaqstan alǵa qoıǵan maqsatyna qol jetkizý úshin ulttyq deńgeıde aıqyndalǵan úles (UDAÚ) jańartyldy, sondaı-aq jańa Ekologııalyq kodeks qabyldandy. 2030 jylǵa qaraı jańartylatyn kózderden alynatyn energııa úlesi 3%-dan 15%-ǵa deıin 5 esege, gaz generasııasy esebinen energııa úlesi 20%-dan 40%-ǵa deıin 2 esege artady. Kómirden óndiriletin energııa úlesin 70%-dan 40%-ǵa deıin tómendetý josparlanýda.

Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serikqalı Brekeshevtiń aıtýyn­sha, qazirgi ýaqytta jer betinde klı­mat­tyń ózgerý máselesi álemdik qaýym­­das­tyq aldynda turǵan jahandyq syn-qa­ter­ler qatarynda. Qazaqstan úshin klı­mat­tyń ózgerýine qarsy kúres basym ba­ǵyt bolyp otyr, sebebi búgingi kúni jahan­dyq jylynýdan týyndaǵan áser aıtar­lyqtaı baıqalady. 2016 jyly klı­mat­­tyń ózgerýimen kúresý úshin Parıj keli­si­mine qol qoıyldy. Onyń maqsaty – jahan­dyq temperatýranyń ósýin ındýst­rııaǵa deıingi deńgeıden Sel­sıı bo­ıyn­sha 1,5 gradýs sheginde saq­taý. «Qazaq­stan 2030 jylǵa deıin par­nıktik gazdar shy­ǵaryndylaryn 15%-ǵa qys­qartýǵa nıetti. 2019 jyly parnıktik gaz­dardyń ulttyq shyǵaryndylary 1990 jylǵy deńgeıden 2,4%-ǵa tómen», dedi S.Brekeshev.

Qazaqstandaǵy negizgi ekologııalyq problemalar atmosferalyq aýanyń lastanýy, jerústi sýlary jáne qaldyqtarmen jumys isteý júıesiniń nasharlyǵy bolyp otyr. Atmosferalyq aýa monıtorıngine sáıkes, 45 ónerkásiptik qalanyń ishinde 10-y atmosferalyq aýa lastanýynyń joǵary lastaný deńgeıine jatady. Olar – Nur-Sultan, Almaty, Qaraǵandy, Temirtaý, Atyraý, Aqtóbe, Balqash, О́ske­men, Jezqazǵan jáne Shymkent qala­lary. Jabdyqtardyń tozýy, zaýyttar­daǵy shań tazartý qondyrǵylary jumy­sy­nyń tıimsizdigi, jańǵyrtý men qaıta qurýdyń bolmaýy, kómirdi paıdalaný joǵary lastanýdyń sebebi bolyp tabylady. Qaldyqtarmen jumys isteý salasynda qatty turmystyq qaldyqtar polıgondarynyń sanıtarlyq jáne ekologııalyq talaptarǵa sáıkes kelmeýi, olardy óńdeý deńgeıiniń tómendigi jáne stıhııalyq úıindiler problemalary ózekti bolyp tur. «Jalpy, ekologııalyq ahýaldy jaqsartý úshin eki jylda kelesideı jumystar atqaryldy: jańa Ekologııalyq kodeks qabyldandy, «Jasyl Qazaqstan» ulttyq jobasy bekitildi. Jaǵymsyz saldardy azaıtý úshin ulttyq zańnamamyzǵa klımattyń ózgerýine beıimdelý normalary engizilgenin erekshe atap ótkim keledi. Sondaı-aq óńirlerdiń ekologııalyq máselelerin keshendi sheshý jónindegi jol kartalary bekitildi. Mınıstrlik pen kásiporyndar arasynda shyǵaryndylardy 20-dan 30%-ǵa deıin tómendetýdi kózdeıtin Memorandýmdar men Jol kartalaryna qol qoıyldy» dedi vedomstvo basshysy.

Jol kartalarynyń 9 aı boıynsha oryndalýyna júrgizilgen taldaý osy jyly qarastyrylǵan 95 is-sharanyń 59-y nemese 62%-y oryndalǵanyn kórsetti. Atap aıtqanda, Atyraý oblysy munaı óńdeý zaýytynda «Týhlaıa balka» toǵan-býlanýyn qalpyna keltirý jumystary bas­taldy. Mańǵystaý oblysynda «Qoshqar Ata» qaldyq qoımasyn joıý boıynsha qalpyna keltirý jumystary júrip jatyr. «Jasyl Qazaqstan» ulttyq jobasy aıasynda 16 kásiporynmen shyǵaryndylaryn orta eseppen 33%-ǵa tómendetý kózdelgen. Buǵan 565 mlrd teńge jeke ınvestısııa baǵyttalady.

Alaıda atalǵan jumystan basqa jeke sektordy da, sol sııaqty sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerdi de gazdandyrý nemese balamaly energııa kózderine aýystyrý, qoǵamdyq kólikti gazǵa nemese elektr kóligine aýystyrý boıynsha jumystar júrgizý qajet. Ekologııa mınıstri iri lastaǵyshtar shyǵaryndylaryn azaıtý boıynsha júrgizilgen jumystarǵa toqtaldy. Máselen, «ArselorMıttal Temirtaý» bolat departamenti otyndy gazǵa aýystyrý, elektr súzgilerin qaıta qurý esebinen shyǵaryndylardy 30%-ǵa tómendetýdi josparlap otyr. «Qazaqmys Smeltıng» Jezqazǵan jáne Balqash mys qorytý zaýyttary ozyq tehnologııalardy qoldana otyryp, jańa kúkirt qyshqyly sehtaryn salýdy josparlaý­da. «Kazsınk» О́skemen metallýrgııa kombınaty kúkirt qyshqyly zaýytynyń jylý almastyrǵyshtaryn aýystyrýdy kózdep otyr. Bul shyǵaryndylardy 21%-ǵa qysqartýǵa múmkindik beredi. «Eldegi eko­logııalyq jaǵdaıdy jaqsartýdyń naqty múmkindigi ónerkásipte eń úzdik qolje­timdi tehnologııalardy engizý bolyp ta­bylady. Biz 89 iri kompanııaǵa aýdıt júr­gizdik. Qorytyndy boıynsha, ártúrli sala kásiporyndarynyń eń úzdik qoljetimdi tehnıkalarǵa (OQT) kóshý deńgeıi árqıly ekeni belgili boldy» dedi mınıstr.

Sońǵy 10 jyl ishinde eń úzdik qol­jetimdi tehnıkalardy engizýge ınvestısııa jumsaǵan jeke salalar, osy tehnologııalardy engizýdiń joǵary deńgeıin kórsetti. Alaıda elektr energetıka salasy artta qalyp otyr. Engizý deńgeıi 34%-dy quraıdy. Bul jabdyqtyń joǵary tozýyna baılanysty.

Serikqalı Brekeshev qaldyqtarmen jumys isteý máselesine de toqtaldy. Tú­zil­gen qatty turmystyq qaldyqtar kó­le­min aıtarlyqtaı qysqartý úshin zańna­ma­lyq deńgeıde Waste to Energy te­tigi engizildi. Qoqys jaǵatyn zaýyt­tar salý úshin 6 qala anyqtaldy. Alǵash­qy aýksıondyq saýda-sattyq ótkizildi. In­vestor anyqtaldy. Qurylys jumystary kelesi jyly bastalady. Jeke ınvestısııalar 292 mlrd teńgeni quraıdy. О́z kezeginde memleket qajetti ınfraqurylymmen qam­­tamasyz etedi. Búgingi kúni 7,3 myń úıindiden
86%-y joıyldy. Shyǵys Qazaq­stan jáne Mańǵystaý oblystarynyń kór­­setkishteri respýblıkalyq ortasha deń­geıden tómen. Reıdtik is-sharalar ótki­zildi. 17 myńǵa jýyq quqyq buzýshy jaýap­ker­shilikke tartylyp, 25 mln teńge soma­syna aıyppul salyndy.

Qazaqstanda 3 myńnan astam qatty turmystyq qaldyqtar polıgony bar, olardyń tek 20%-y ǵana normalarǵa sáıkes. Bul másele Pavlodar, Batys Qa­zaq­stan jáne Soltústik Qazaqstan oblys­tarynda óte ózekti bolyp tur. Jalpy, qo­qys shyǵaratyn uıymdardyń qyzmetin retteý jáne baqylaý maqsatynda jańa Eko­kodekste habar­lama jasaý tártibin engi­zý kózdelgen. Olar kólikke GPS-datchık­terin ornatýǵa jáne kóliktiń qozǵa­lysy týraly tolyq aqparatty berýge min­detti. Oǵan qosa, qaldyqtarmen jumys isteý talaptaryn buzǵany úshin aıyp­pul­dar joǵarylady.

Orman qoryn ulǵaıtý isi jalǵasady

Orman qorynda 2 mlrd-tan astam aǵash otyrǵyzý jumystary jalǵasyp jatyr. 5 jylǵa arnalǵan keshendi jos­parlar bekitildi. Orman qoryn molyqtyrýdy baqylaý men monıtorıngileýge arnalǵan ınteraktıvti karta jasaldy. Atap aıtqanda, búgingi tańda josparlanǵan 129 mln aǵashtyń 89 mln aǵashy otyrǵyzyldy. Sonymen qatar Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha Aral teńiziniń qurǵaǵan túbine jalpy kólemi 1,1 mln gektar jerge sekseýil otyrǵyzýdy naqty iske asyrý bastaldy. Bıyl sekseýil egý 100 myń gektar alqapta, kelesi 4 jylda jyl saıyn 250 myń gektar alqapta júrgiziledi.

О́zbekstan Respýblıkasynyń oń tájirıbesin qoldana otyryp, alǵash ret sekseýildi aero egýdi júrgizýdi jos­par­lanǵanyn atap ótý qajet. Yntymaqtastyq jónindegi tıisti Jol kartasyna qol qo­ıyldy. Joǵaryda baıandalǵannyń negi­zinde, ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý maqsatynda kelesi sharalardy qabyldaý qajet:

Birinshi. Múddeli memlekettik organdar men ákimdikter «Jasyl Qazaqstan» ulttyq jobasynyń sharalary men kórsetkishterin jáne óńirlerdegi ekologııalyq ahýaldy jaqsartý jónindegi Jol kartalaryn ýaqtyly iske asyrýdy qamtamasyz etý.

Ekinshi. Ákimdikter stıhııalyq qoqys úıindilerin tolyǵymen joıýdy qam­ta­masyz etýi kerek, polıgondardy ekolo­gııalyq jáne sanıtarlyq normalarǵa sáı­kes keltirý, sondaı-aq qoǵamdyq kólikti gazǵa nemese elektr kóligine aýystyrý jónindegi jumysty jalǵastyrý.

Úshinshi. Energetıka mınıstrligi ákim­diktermen birlesip, neǵurlym lastanǵan 10 qalada jeke sektor men sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerdi gazǵa nemese balamaly energııa kózderine qosý máse­lesin pysyqtaý. Ári qaraı tıisti memlekettik or­gandar avtokólikterge tehnıkalyq baı­­qaý júrgizýdi kúsheıtýi tıis jáne ja­nar-jaǵarmaı materıaldar sapasyna ba­qy­laýdy qamtamasyz etý kerek.

Máseleni qorytyndylaǵan Úkimet basshysy Asqar Mamınniń aıtýynsha, 2025 jylǵa qaraı 2 mlrd-tan astam aǵash otyrǵyzý esebinen kómirtekti sińirý áleýeti artady. Qazaqstannyń kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizýi boıynsha qabyldanǵan mindettemeler sheńberinde 2060 jylǵa qaraı Úkimet energetıka, óńdeý ónerkásibi, aýyl jáne orman sharýashylyǵy, kólik, TKSh jáne qaldyqtardy kádege jaratýǵa basa nazar aýdara otyryp, ekonomıkanyń barlyq sektorlarynda eleýli reformalardy kózdeıtin strategııalyq qujat ázirleýde.

Úkimet basshysy Ulttyq ekonomıka mınıstrligine 2022 jyldyń 1 sáýirine deıin kómirtektik beıtaraptyqqa qol jetkizý jó­nin­degi Strategııanyń pysyqtalǵan jo­basyn engizýdi tapsyrdy. Ekologııa mı­nıstrligine ákimdiktermen birlesip, qoldanystaǵy zańnamanyń jańa talaptaryna sáıkes qurylys polıgondaryn qurý máselesin pysyqtaý, sondaı-aq elimizdiń 10 qalasynda iri kásiporyndardyń lastaýshy zattar shyǵaryndylaryn azaıtý kórsetkishterine qol jetkizý jáne jol kartalaryn ázirleý boıynsha sharalar qabyldaý júkteldi. Energetıka mınıstrligine ákimdiktermen birlesip, jeke sektor men sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerdi gazdandyrý máselelerin jandandyrý mindetteldi.

Nur Otan partııasynyń saılaýaldy baǵdarlamasyna sáıkes 2025 jylǵa qaraı halyqty gazdandyrý úlesi 60%-ǵa jetedi, 11,7 mln adam gazǵa qol jetkizedi. Barlyq óńirlerdiń ákimdikterine ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý jónindegi Jol kartalary sheńberinde 2021 jylǵa josparlanǵan barlyq is-sharanyń oryndalýyn qamtamasyz etý tapsyryldy.