Nelikten COP26 konferensııasy sátsiz bolady?

Álem alǵa qoıǵan maqsat­ta­ry­nyń birinen soń birine qol jet­kize almaı otyr. Bul tańǵa­lar­lyq emes. Kómirqyshqyl gazyn múldem joıýǵa ýáde bergen elder sany artyp kele jatqanyna qa­ra­­mastan, olardyń osy minde­ti­ne qol jetkizýin josparly túrde oryn­daýyna senim az. Eger alǵa qoı­ǵan maqsattarymyzdy oryndaı alsaq ta, bul 2015 jylǵy Pa­rıj klımattyq kelisiminiń kóz­de­gen nátıjesine qol jetkizý­ge – jahandyq jylynýdy óner­ká­­­sip­tik revolıýsııaǵa deıingi deń­­­geı­den 1,5 gradýs asyrmaýǵa qaýqarsyz.

Klımattyń ózgerýi jónindegi úkimet­aralyq paneldiń sońǵy ese­bin­de planeta kelesi on­jyl­dyq­tyń basynda 1,5 gradýs shegine jetýi múmkin ekeni aıtylǵan. Qa­zirgi kópjaqty yntymaqtasa áre­kettesý zań jáne ǵylymǵa emes, ultshyldyq, bılik saıasaty jáne emosııaǵa súıenetindikten, bo­la­sha­ǵymyz bulyńǵyr bola túspek.

«Qyrǵı qabaq» soǵystyń qyz­ǵan shaǵynda amerıkalyq «Múm­kin­dikten asyp túsý» (The Outer Limits) telehıkaıasynda bir top ıdealıst ǵalymnyń jer sharynda jat planetalyqtar shabýyl ja­sady dep jalǵan áreketke bar­­ǵany baıandalady. Olar osy áre­keti arqyly shartaraptyń bá­ri­ne ortaq jaý baryn kórsetip, jer-jahan elderiniń basyn biriktirip, ıadrolyq aqyrzamandy boldyrmaýdy kókseıdi. Joıylyp ketý yqtımaldylyǵymen betpe-bet kelgende, Keńes Odaǵy men Ame­rı­ka Qurama Shtattary óz nazaryn básekelestikten buryp, ortaq jaý­ǵa qarsy kúresip, aman qalýǵa aýda­rady.

Qazirgi tańda eshkimge mundaı «or­taq jaý» oılap tabýdyń qajeti joq. Klımattyń ózgerýi kez kelgen bógde planetalyqtyń shabýyly sekildi úlken qaýip tóndiredi. Biraq memleketter kósh­basshylary usaq báseke­les­tik­ke bola oǵan mán bermeý bylaı tursyn, klımattyń ózgerýin úgit-nasıhat soǵysynda jan-jaq­ty qarý retinde qol­da­nyp otyr. Brazılııa men Aýstralııadan bastap Qytaı men AQSh-qa deıin­gi elder jahandyq jy­lyný­­ǵa beıimdelý úshin bólin­gen shyǵyn­dy basqa salaǵa aýdarý maq­satyn­da kelissózder júrgizýge ty­rysyp ja­tyr.

Máselen, Brazılııa bıligi Ama­zon­kadaǵy tropıkalyq ormandar­dy otaýyn toqtatqany úshin álem­nen ótemaqy surap otyr. Qytaı basshysy Sı Szınpın COP26 kon­ferensııasyna vıdeo arqyly sá­lemdeme joldady. Al Reseı pre­zıdenti Vladımır Pýtın múl­dem kelgen de joq.

О́z kezeginde damyǵan memleketter, sonyń ishinde klımattyq is-qımylǵa daıynbyz dep maqta­nysh­pen málimdeıtin alpaýyt derjavalar damýshy elderge jyl saıyn klımattyń ózgerýine be­ıim­­delý úshin 100 mıllıard dol­­lar bólip otyramyz degen ýáde­­sin oryndaǵan joq. Tipti qara­jat­ty bergen kúnniń ózinde, bul jet­peı­tin edi.

Damyǵan memleketter basqa el­der­diń áreketin ózgertýdiń bar­­­ǵan saıyn májbúrli ádisterin oılap taýyp otyr. Batys elderi jáne kópjaqty damý bankteriniń kóp­­shi­ligi kómir óndirisin qarjy­lan­­dyrýdy toqtatý jónindegi min­dettemeleri (buǵan taıaýda Qy­taı qosyldy) elektr qýatyna su­ranys tez ósip jatqan damýshy mem­leketterdegi elektr jelilerin ke­ńeıtý múmkindigin shekteıdi.

Sondaı-aq yqpaldy elder Ha­lyq­aralyq valıýta qoryn kedeı elder­diń qaryzdaryn jeńildetý úshin, sondaı-aq onyń arnaıy qaryz alý quqyqtaryn (HVQ-nyń rezervtik aktıvi) belgileýde jasyl ekonomıkaǵa kóshý shartyn min­­detteýge shaqyrdy. Eý­ro­pa­lyq odaq­tyń kómirtegi she­ka­ra­syn ret­teý mehanızmi Af­rı­ka men Shyǵys Eýropadaǵy par­nıkti gazdardy az shyǵaratyn el­­derge proporsıonaldy túrde zııan tıgizedi. Bul mehanızm Eý­ro­­paǵa taýar eksporttaıtyndar­dy jasyl óndiriske kóshýge máj­búr­leýge arnalǵan saýdalyq emes tosqaýyl.

Bul kómirge tyıym salý, ja­syl qar­jylandyrýdy jáne kómir­tegi ba­ǵasyn bekitý emes. Kerisinshe, mun­daı ádis jahandyq ekono­mı­kanyń jumysyn ózgertýde sheshýshi ról atqarady. Biraq damýshy memleketterge tıgizetin (óte aýyr) zardaptardy esten shy­ǵarmaý qajet. Onyń ornyna álem­niń damýshy bóligin ózgeriske be­ıimdeýdi qoldaýǵa baǵyttalǵan ja­ńa, aýqymdy mámile jasaýymyz kerek.

Keńirek aıtqanda, klımattyń óz­ge­rýimen kúresý boıynsha kez kel­gen kópjaqty kelisim jekelegen elderdiń erkine táýeldi bol­maı­tyndaı, halyqaralyq quqyq­pen rettelýin qamtamasyz etýimiz kerek. Al sheshim qabyldaý saıası urandar emes, ǵylymı aqıqatqa negizdelýi kerek.

Klımat jónindegi Parıj keli­si­miniń alǵyshartyn qalyp­tas­tyrǵan 1997 jyly qabyl­dan­ǵan Kıoto hattamasy osyndaı kóz­qarasqa jalpylama túrde sáıkes keledi. Qujat álemniń eń úzdik ǵa­lym­dary belgilegen halyq­ara­lyq maqsattar zańdy túrde mindetke aınalǵan kópjaqty shart retinde tirkeldi. Biraq hattamanyń kóp­te­gen kemshiligi bar edi, son­dyqtan uzaq­qa sozylǵan joq.

Parıj kelisimi múlde basqasha sıpat aldy. Qujat trıýmf retinde baǵalandy, óıtkeni jıyn kezinde kelisimge qol jetkizýden úmit az-tuǵyn. Biraq jıyn barysynda aýqymdy mámile jasaldy. Onda «Ulttyq deńgeıde anyqtalǵan jarnalar» dep atalatyn shartty mindettemeler kórsetildi. Álem elderi klımattyń ózgerýimen kú­resý úshin birlesip jumys is­tep jatyrmyz dep syltaýratyp, buǵan deıin júrgizip kelgen ener­getıkalyq saıasatty jal­ǵastyra berdi. Tańǵalýdyń qa­je­ti joq, qazirgi tańda shartty mindettemeler alǵa qoıǵan maq­sat­qa qol jetkizýge múldem jara­maı­dy.

Árıne, klımattyń ózgerýine baılanysty ótkizilgen COP sam­mıtteri jahandyq jyly­ný­ǵa qar­sy kúreske kóbine pro­se­dý­ra­lyq, qyzyqsyz jáne tehnıkalyq úles qossa da, mańyzǵa ıe. Biraq zymııan áreket pen saıası bılik naqty progreske kedergi keltirdi. Esep berýshilik pen ashyqtyqty qamtamasyz etý maqsatynda konferensııalarda aıtylǵandardyń oryndalýyn baqylaǵan buqara­lyq aqparat quraldary men azamat­tyq-qoǵamdyq orta kelis­sóz júrgizýshilerge mindetin oryn­­daý­ǵa jıi kedergi keltirdi.

Bárinen buryn, COP sammıt­te­ri álem elderine ortaq taǵdyr týraly pikir qalyptastyrý bylaı tursyn, kúsh saıasatyn ustanýǵa múmkindik beretin jahandyq basqarý modelin qalyptastyra almady. Endeshe, bul joly bári basqasha bolady degenge senýge negiz joq.

Árıne, másele BUU-nyń klı­mat­tyń ózgerýi jónindegi konferensııalarymen shektelip qal­maıdy. Ekonomıkalyq jahan­da­ný mıllıondaǵan adamdy kedeı­likten qutqarǵanymen, baı­lyq­tyń shoǵyrlanýyn kúsheıtti. Osy turǵydan qarasaq, ortaq múddelerdi ilgeriletýge kúsh-jiger salýǵa nıet bildiretinder azaıatyny túsinikti.

Buǵan áleýmettik jelilerde taraǵan qyzǵanysh psıhologııasyn qosyńyz. Ári adamdardyń nazaryn jahandyq tártiptegi salystyrmaly pozısııasynan ortaq múddege burý qıyndaı tústi. Mundaı úrdister bıliktiń kúshine senimdi álsiretip, kez kelgen she­shimge qatysty pessımıstik pikir­di kúsheıtti.

Munyń nátıjesi áleýmettik ǵa­lymdar ujymdyq áreket máse­lesi dep ataıtyn uǵymǵa keledi. Kóshbasshylar da, azamattar da qysqa merzimdi strategııanyń eń utym­dysy máselege az ǵana bas qatyryp, ony basqalar sheshedi dep úmittený dep esepteıdi. Biraq álem ysyp bara jatyr.

Mark LEONARD,

Halyqaralyq qatynastar jónindegi Eýropalyq keńestiń negizin qalaýshy jáne dırektory jáne The Age of Unpeace (Bantam Press, 2021) kitabynyń avtory

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org