Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Qudaıǵa shúkir, qasıetti qazaq topyraǵy ulaǵat tutar uldarǵa kende bolǵan joq. Elimizdiń táýelsizdigi jolynda arystansha alysyp ótken erler bizde de barshylyq. Solardyń ishinde, ásirese, orystyń ozbyr otarshyldyǵyna qarsy kúrestiń túý tý baılar jerinde turǵan Syrym Datulynyń esimi tipti erekshe atalýǵa tıis. Ol álemge áıgili tulǵalarmen qatar turatyn, solarmen terezesi teń qaıratker ekenin qadap aıtar kez áldeqashan boldy dep oılaımyz.
Syrymnyń azamat bolyp, at jalyn tartyp mingen zamany Reseı patshalyǵynyń barlyq jaǵynan birdeı kúsh-qýaty tolysyp, endi jan-jaǵyndaǵy elderge aýyz sala bastaǵan kezeńmen tustas keldi. Imperııa, ásirese, óziniń ekonomıkalyq jáne áskerı artyqshylyqtaryn paıdalana otyryp, bodan elderge sheńgelin batyra tústi. Sóıtip, olardyń moınyna quldyq qamytyn máńgilik kıgizip, kiriptar qylyp qoıý úshin jan-jaqtarynan áskerı sheptermen tas qorshaýǵa ala bastady. Osy maqsatpen tek 1755-1772 jyldar aralyǵynda ǵana Kishi júz ben Orta júz jerinde, Jaıyqtan О́skemenge deıingi 3,5 myń shaqyrym shep boıyna bekinister salyndy.
Bulardyń qanshalyqty jaqyn ornalasqanyn jáne áskerı kúshtiń qanshalyqty qýatty bolǵandyǵyn baıqaý úshin tek Jaıyqtyń ǵana boıynda 48 bekinis, 50 redýt, 48 forpost, ıaǵnı 146 áskerı núkte bolǵanyn aıtsaq ta jetkilikti bolar. Bularǵa qosa, Jaıyqtyń teńizge quıar saǵasymen Qaraózenge deıin Jaıyq kazaktary, Elek bekinisi men Verhneýralsk bekinisterinde Orynbor kazaktary turǵanyn jáne bulardyń qaı-qaısysy da patshalyq Reseıdiń otarlaý saıasatyn óte qatal júzege asyraýǵa kómekteskenin aıtsaq, jaǵdaıdyń qanshalyq qıyn bolǵany aıqyndala túspek. Ol-ol ma, árbir jańadan salynǵan bekiniske syrttan kazak-orystardy kóshirip ákelip, olarǵa jer bólip berip, qazaqtardyń mal jaıylymdaryn taryltqan ústine tarylta tústi jáne bekiniske jaqyn otyrǵan qazaq aýyldaryna álsin-álsin shabýyl jasap, malyn aıdap, adamdaryn baılap áketip otyrdy. Shabýyldar tipti oıdan shyǵarylǵan syltaýlar arqyly da jasalynǵan. Bul, sirá, kúshtiniń álsizge qylar zorlyǵynyń ejelden kele jatqan ádisi bolsa kerek. 1830 jyldary fransýz áskeriniń Aljırge basyp kirýi – osy el basqarýshysynyń shybyn úrkitetin jelpýishi qasynda sóılesip otyrǵan fransýz konsýlynyń betine tıip ketkendiginen, «elshimizdi qorladyń» degen jeleýmen bastalǵany sııaqty, orys otarshyldarynyń qazaqtarǵa tıisýi de: «Maldaryń jınap qoıǵan shóbimizdi shashyp ketti», «Sý ishken jylqylaryń Jaıyqtyń balyǵyn úrkitip, ózendi laılady» degen sııaqty sebepterden de bolǵan. Muny Orynbor ákimshiliginiń ózi de moıyndaıdy. Orynbordyń áskerı gýbernatory N.N.Bahmetev keıinirek ımperator Aleksandr 1-ge jazǵan hatynda: «...Osy jaman ádet arqyly ózine dúnıe-múlik jınap, baıyp alǵandar kóp», deýi, árıne, tegin emes. (Qarańyz: «Materıaly po ıst. KazSSR.,. IV tom, 193-bet).
1783-1797 jyldary Kishi júzde Syrym Datuly bastaǵan qazaq halqynyń ulttyq ezgige, otarshyldyqqa qarsy kúresiniń shyǵýy, mine, osyndaı jaǵdaılarǵa tikeleı baılanysty.
Jalpy, osy qozǵalys týraly sóz bolǵanda, bul ózi halyqtyń ulttyq ezgige, otarshyldyqqa qarsy kúresi bolsa, ony nege eldiń basshysy hannyń ózi basqarmaǵan degen suraq eriksiz týyndaıdy. О́te oryndy saýal! О́zin Syrym kóterilisiniń tarıhyn zertteýmen aınalysyp júrmin dep esepteıtin kez kelgen adam bul saýaldy aınalyp ótýge tıis emes.
Bul suraqqa naqty da dáıekti jaýap berý úshin, eń aldymen, sol kezdegi qazaq qoǵamynyń ómirindegi basty eki máseleniń basyn ashyp kórsetýimiz kerek. Ol qandaı máseleler edi?!
Birinshiden, XVIII ǵasyrdyń 80-jyldarynda Qazaqstannyń osy batys ólkesin jaılaǵan jurtshylyqtyń jerden tarshylyq kórýi kúnnen-kúnge kúsheıe túsedi. О́ıtkeni jyldar ótken saıyn eldiń maly men basy qabat ósip, qonys pen óris máselesi eń aktýaldy problemaǵa aınalady. Muny shesheıin dese, qazaq bilikti kisileriniń aldynan eki túrli kedergi kezdesedi. Onyń biri – qazaqtardyń erteden qıyr jaılap, shet qonyp júrgen jerleri, sonaý Jaıyqtyń oń jaq betindegi shúıgin jaıylymdarǵa olardy shekara áskerleriniń jibermeýi. Ekinshisi – eshqandaı tyıym salynbaǵanyna qaramastan, tipti Jaıyqtyń óz boıyna da qazaqtardy jaqyndatpaı, jergilikti ákimshiliktiń qaqpaılaı berýi. Shyndyǵyna kelgende, XVIII ǵasyrdaǵy patsha jarlyqtarynyń eshbirinde Jaıyq ózeniniń sol jaq betinde qazaqtardyń kóship-qonyp júrýine zań júzinde tyıym salynbaǵan («Jaıyqqa 15 shaqyrym jaqyndamasyn» degen jarlyq XIX ǵasyrdyń bas kezinde ǵana shyqqan). Soǵan qaramastan, jergilikti ákimshilik zorlyq jasap, qazaq el bıleýshilerine únemi ústemdik kórsete berýi kúnnen-kúnge eldiń zyǵyrdanyn qaınata bastaıdy.
Ekinshi másele – Reseı proteksııasyna ózderiniń hany arqyly bodan bolǵan erikti el sııaqtanǵanymen, Reseıdiń taǵy bir bodan jurty bashqurttar men Jaıyq boıyndaǵy kazak-orystardyń úzdiksiz shapqynshylyǵynan eldiń kóz asha almaýy edi.
El ómirindegi osyndaı iri-iri eki problemanyń sheshimin tappaýy, ıaǵnı aıtqanda el basshysy Nuraly hannyń bul máselelerdi sheship bere almaýy halyqtyń hanǵa degen úlken narazylyǵyn týǵyzady. Árıne, jaǵdaı basqasha bolsa, halyq Nuralyǵa ókpe artpas ta edi, biraq han, birinshiden, Orynborǵa – orys qolyna el atynan amanattar berip otyr. Ekinshiden, orystan qolǵa túsken jesirlerdi eldiń hany retinde shyǵaryp berip otyrǵan da sol! Úshinshiden, qazaq dalasyn basyp ótetin orys kerýenderiniń amandyǵyn qamtamasyz etýdi de moıynǵa alyp otyr. Sonda bul eldiń basshysy orys ákimshiliginiń aıtqanyn eki etpeıdi de, óz aıtqandarynyń birin de oryndata almaıdy. Sonda ol qandaı elbasy, qandaı han? Mine, el oǵan narazy bolǵanda, «patsha ókimetiniń qıturqy saıasatyna sen qarsy tura almadyń», dep emes, «bir eldiń han ókimetiniń bedelin túsirdiń» dep narazy bolatyn sebebi osy.
Bulaı deýge negiz de joq emes-ti. Nuraly el ómirindegi shetin bir oqıǵaǵa baılanysty buryn da osaldyq kórsetken jeri bar bolatyn. Sonaý 1760 jyldary qazaq dalasynan paıdaly kender izdeýge shyqqan Tımashev deıtinniń ken barlaý ekspedısııasyna kirgen bashqurttar sol tusta hannyń elshisi bolyp Orynborǵa baryp qaıtyp kele jatqan Mámbetáli sultan men onyń qasyna ergen qazaqtyń 20 shaqty rý basylary men bılerin qyryp tastaǵan-tuǵyn. Soǵan el qatty ashynyp, tipti hannyń óz inisi Aıshýaq sultan 10 myń jigit jıyp, shekarany tas-talqan etpek bolǵanda, Nuraly han orys ákimshiligimen shekisýden taısaqtap, buǵyp qalǵan-dy. Sondaı-aq el Nuralyǵa: «Han degen ataǵyńdy aıaqqa bastyń!», «Bir eldiń betke ustar adamdaryn bylaı qoıǵanda, ózińe qandas sultannyń kegin ala almasań, qalaısha han bolasyń?!», dep dýyldasqan bolatyn. Bul tusta el sony da taǵy esine túsirip, narazylyq órshı túsedi.
Árıne, osyndaı jaǵdaıda Nuraly óziniń handyq bıligine eleýli nuqsan kelgenin sezedi de, budan bylaı qazaq rý basylaryna, bıler men el aǵalaryna úmit artýyn toqtatyp, bılikten aıyrylyp qalmaý úshin endigi jerde patsha ákimshiligimen burynǵydan da jaqyndasa túsýge umtylady.
Al mundaı jaǵdaıda kúnnen-kúnge órship kele jatqan el narazylyǵyn qaıtkende de bireý basqarýy kerek bolady da, eldiń erki sol tusta sanattaǵy bılerdiń biri bolǵan ári batyr, ári sheshen Syrymǵa beriledi. Sóıtip, ǵasyrlar boıy halqy úshin otqa túsip, keýdesin oqqa tósep kelgen handarymyzdyń endigi urpaǵy óz halqynyń erkine qarsy shyǵyp, ozbyr otarshyldarmen aýyz jalasady da, el tizgini qaradan shyqqan qazaq bilikti kisileriniń qolyna ótedi.
Bul múlde jańa bir dáýirdiń bastalǵany edi!
Osy jerde bir aqıqattyń basyn ashyp aıta ketken durys. Bul – Nuralynyń ǵana álsizdigi, Nuraly hannyń ǵana jeńilisi emes, bul jalpy handyq bıliktiń, han ókimetiniń kúni ótkendiginiń belgisi bolatyn. Shyndyǵyna kelgende, bul – qazaqtyń úsh júzine birdeı ortaq, eń sońǵy uly hany Áz Táýke ólgen soń, alpys-jetpis jyldaı burynǵy ınersııasymen ómir súrip kelgen uly handyq bıliktiń bólshek-bólshek bolyp ydyrap, ár júzdiń basyna bir-bir, keıde tipti eki han otyryp, el bıleýdiń bul úrdisi ábden azyp-tozǵan shaq edi. Árıne, muny sol tusta-aq anyq uqqandar da boldy, sonymen birge han ókimetin baıaǵysha memlekettigimizdiń ıdeıasy, negizi dep emeksip, emeshegi úzilýmen kún keshkender de jeterlik-tuǵyn. Syrymnyń óz zamandastarynyń kóbinen oıy ozyq ekeni, mine, osy jerden kórinedi.
Ol tek ozbyr otarshyldyqqa ǵana qarsy kúresip qoımaı, endigi jerde patshanyń qazaq dalasyndaǵy tyńshylaryna ári sonyń quraq usha qyzmet qylatyn sheneýikterine aınalyp bara jatqan bul áýletten birjola bezinedi. Bezingende de, jurtqa uqsap Nuralyny qaıtken kúnde de basqa hanmen aýystyrý kerek demeıdi: elge paıdasy joqtyǵy óz aldyna, óz halqynyń erkine qarsy áreketke kóshken bul bılikti túp-tamyrymen qoparyp tastaýǵa bet burady. О́zi bolyp-tolyp turǵan zamanynda (1786 jyldary) Syrym bul oıyn júzege asyrady da.
Mundaı oı ol tusta Syrym zamandastarynyń kóbiniń basyna kelmegen bolatyn. Keıin Nuraly handy taqtan taıdyrǵan kezde de «hansyz ómir súrý» ıdeıasy mılaryna múlde sińbeıtin biraz adamnyń, tipti Syrymǵa tileýles, onymen pikirles adamdardyń birazy buǵan qarsy bolý sebebi de osydan.
Syrymnyń eren eńbegi onyń tek qana handy taqtan taıǵyzǵanynda emes, sonymen birge taqtan túsirilgen sol hannyń da, handyq bıliktiń de ornyna el bıleýdiń múlde jańa úrdisin dúnıege ákelgendiginde.
Osy jerde bizdiń tarıhshylarymyzdyń batyly baryp aıta almaı júrgen bir shyndyqtyń basyn arshı ketkenimiz durys. Ol – Syrym Datulynyń memlekettik úlken masshtabta oılaı alatyn basshy, iri qaıratker bolǵandyǵy. Oǵan dálel – ózine deıingi jurt estimegen el bıleýdiń jańa ózine deıingi jurt estimegen el bıleýdiń jańa formasy – «Halyq keńesin» Syrymnyń ómirge ákelgendigi. Jáne bul shyndyqty moıyndaı alar jurt bar bolsa, tek qazaq halqynyń tarıhynda ǵana emes, baq-dáýleti kemeline kelip turǵan sol tustaǵy órkenıetti elderdiń ózinde de júzege asa qoımaǵan demokratııalyq el basqarý ıdeıasynyń ómirge enýi edi; ol ıdeıanyń keremet damyǵan áldebir elde de emes, ózi bireýdiń bodanynda otyrǵan qazaq eliniń pushpaǵynda ómirge enýi edi jáne sony Syrym sekildi qazaqtyń bir sharýasynyń balasy úrdiske engizgeni edi.
Adam balasynyń tarıhynda álem halyqtarynyń qajetine jararlyq áldebir jańalyq bola qalsa, ony tek órkenıetti elderden, Eýropadan, Batystan shyqqan etip kórsetýge tyrysatyn bir jaman ádet bar ekeni qazir barshaǵa aıan. Al eger handyqty kishkentaı monarhııalyq qurylys dep eseptesek, Syrym sol monarhııalyq (ıaǵnı handyq) bılikti de, monarhty (handy) da qulatyp, «eldi buqaranyń óz ortasynan shyqqan halyq ókilderi basqarsyn!» dese, bul sol tustaǵy Eýropanyń da esin tandyrarlyq jańa ıdeıa edi. Jáne bul Parıjdegi qalalyq ózin ózi basqarý organy «Parıj kommýnasyn» dúnıege ákelgen 1789-1794 jyldardaǵy uly Fransýz revolıýsııasynan da tórt jyl buryn qazaq dalasynda dúnıege kelgen el basqarý ádisi ekenin eskersek, ózi bastaǵan kóterilis nátıjesinde Syrym adam balasynyń qoǵamdyq ómirine qandaı úlken jańalyq ákelgenin tereńirik uǵar edik.
Endigi birer sóz: Syrym handy taqtan taıdyryp, el bıligin qazaq bilikti kisileriniń qolyna berý kerek dese, mundaı oıdy ol aıaq astynan tapty ma, álde onyń tarıhı negizderi bar ma?! Mine, osy týraly oı bóliseıik.
Meniń oıymsha, bul aıaq astynan paıda bola qalǵan ıdeıa emes.
Jalpy, ǵasyrlar boıyna ata jolymen, dástúr boıynsha eldi tek Shyńǵystyń kindiginen taraǵan tóreler ǵana basqaryp kele jatqanyna narazylyq tarıh qoınaýynda áldeqashan pisip-jetilip, tek jaryqqa shyǵar sátin tosyp jatqan sekildi. Muny halyqtyń ózi de maqaldap: «Baqpen ozǵan tóreden mımen ozǵan qara artyq, Saqalyn satqan káriden eńbegin satqan bala artyq» dep aıta bastaǵan edi.
Buǵan XVIII ǵasyr basynan bastap áz Táýke dúnıeden ozǵan soń, birtutas qazaq handyǵynyń ydyraı bastaýy da sebep bolǵan syńaıly.
Sony sezgen qazaq bilikti kisileriniń birqatary oılaryn ashyq aıta bastaǵanǵa da uqsaıdy. Máselen, sońǵy jyldary baspasóz betterinde jaryq kórgen Qojabergen jyraýdyń «Elim-aı» dastanynda meniń de kóńilime kúdik uıalatar jerleri bar bolǵanymen, osyndaǵy alshyn Áıteke bı aıtypty-mys delinetin sózderge pálendeı kúdik keltire almadym. Qane, oqyp kórelik:
- «Tóreden, – Áıteke bı, – bezin, – dedi...»
- «Han-sultan, tóre kúni ótken, – dedi...»
- «Qazaǵym, ózińdi óziń tutas el ǵyp,
Basqarar endi ýaqyt jetken, – dedi...»
- «Qazaqty tóre bastap, kógerter dep,
Maltańdy, bı men bekter, ezbe, –dedi...».
Mine, máseleniń tórkini qaıda jatyr? Mine, Syrym ıdeıalarynan bastaý alǵan kózderi qaıda?! El ustaǵan bı, sóz bastaǵan sheshen retinde de, ısi qazaqqa aty áıgili Áıteke bıdi ónege tutyp ótken Syrym ony osynaý ıdeıalarynda ózine temirqazyq etkenine esh kúmán bolmasa kerek. Sondyqtan da Syrym óz zamanynda elin satqan tórelerden, shynynda da, birjola bezinip, handy taqtan taıdyryp, qaraǵashtaı qalyń qazaqty tutas el qylyp, Kishi júzdegi úsh atanyń balasyn ózderinen shyqqan bılerge basqartyp (Álimulyn Shekti Segizbaı bıge, Baıulyn Sherkesh Tormanbet bıge, Jetirýdy Tabyn Tilenshi bıge tapsyryp), sol ýaqytqa deıin soıqan salyp kelgen kazak-orystardyń shapqynshylyǵyn Ýfa jáne Sibir ákimshilik aımaǵynyń namestnıgi O.Igelstromǵa aıtyp, tyıym salǵyzyp, onyń ústine, erteden sheshilmeı kele jatqan uly daý Jaıyqtyń arǵy betine eldi ótkizýge ruqsat áperip, han Nuraly sheshe almaǵan máselelerdiń aıaǵyn túgel jerge tıgizgen.
Al álgi jyrda attary qatar atalatyn óz turǵylastary úısin Tóle bı men Qaz daýysty Qazybek bı aýyzdaryna da almaıtyn mundaı qaýipti ıdeıalarǵa Alshyn Áıteke bıdiń ózi qalaı kelgen?!
Iá, Alshyn Áıteke bı «Han-sultan, tóre kúni ótken...», «Qazaǵym, ózińdi-óziń tutas el ǵyp, Basqarar endi ýaqyt jetken...» dese, basqa-basqa, onyń bulaı deýge tolyq qaqy bar edi. О́ıtkeni endigi jerde qazaqtyń ózin ózi basqarý ıdeıasy, qaradan týyp-aq han bolý (ıaǵnı el basqarý) múmkin ekendigi oǵan óz áýletiniń mysalynan-aq ap-aıqyn nárseler edi. Bul oǵan óziniń atasy, Samarqandty qyryq jyl bılegen kádýilgi qara qazaq (tóre emes) Jalańtós bahadúrdiń taǵylymynan etene ıdeıa edi. О́zge qazaqqa ómiri oryndalmaıtyn is sııaqty kóringenmen, Áıteke úshin qara qazaqtyń el basqarýy esh oǵashtyǵy joq, tabıǵı hám zańdy nárse sekildi bolatyny da sondyqtan-dy.
Qalaı bolǵanda da, osy ıdeıany qazaq topyraǵynda tuńǵysh ret júzege asyrǵan, sóıtip, qazaq tarıhynda birinshi ret handy taqtan taıdyryp, qaradan týǵan uldyń da halyqty basqara alatynyn dáleldegen; handyq bıliktiń ornyna el basqarýdyń múldem jańa júıesin «Halyq keńesi» degen demokratııalyq úrdisti engizgen; buǵan qosa, malyna óris, janyna qonys tappaı qınalǵan eliniń qolyn Jaıyqtyń arǵy shúıgin jaıylymdarǵa jetkizgen, sóıtip jer máselesin sheship bergen; otarshyldardyń tynymsyz shapqynshylyqtaryna qarsy birde qolyna qarý alyp shaıqassa, endi birde qarsylastaryna mámilegerlikpen, saıasatpen, aqylmen toqtaý salyp, aqyry el bastaǵan kósem, sóz bastaǵan sheshen, qol bastaǵan batyr ári memlekettik aýqymdaǵy úlken qaıratker Syrym Datuly búgingi táýelsiz Qazaq eliniń qalaı maqtanýǵa da turarlyq tulǵaly azamattarynyń biri ekeni sózsiz.
...Osydan jetpis jyldaı buryn, orystyń zııaly adamdarynyń biri, belgili tarıhshy Mıhaıl Porfırevıch Vıatkın: «Tarıh mynany aıqyn kórsetedi. Ol – Syrymnyń óz halqyna bildirgen asqan súıispenshiligi; óz halqyn satqan el basshylarymen eshqashan ymyralaspaıtyndyǵy; óz Otanynyń bostandyǵy úshin, onyń memlekettigin nyǵaıtyp, damýy úshin, janyn aıamaı kúreskeni... Qazaqtar halyq qamy úshin kúresken osy bir batyrdy eshqashan esinen shyǵarmaq emes» dep jazyp edi. Odan beri qanshama ýaqyt ótti... talaı nárse umyt bolyp, talaı nárse eskirgen shyǵar. Biraq Mıhaıl Porfırevıchtiń bul qorytyndylary eskirdi deýge áli kúnge eshkimniń aýzy barǵan emes. Eskirmeıdi de! О́ıtkeni bul aqıqat sóz edi.
Al aqıqat eshqashan eskirmek emes!
Qajyǵalı Muhanbetqalıuly
Redaksııadan: Kózi tirisinde gazetimizdiń turaqty avtory bolǵan belgili jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, marqum Qajyǵalı Muhanbetqalıuly bul maqalany ómirden ótpeı turyp gazetimizge jarııalaýǵa arnaıy daıyndap júrgen eken. Qalamger amanatyn jary redaksııamyzǵa arnaıy jetkizdi. Maqalaǵa kóz júgirte bergennen-aq tylsym da san taraý tarıhtyń tereńine súńgip kettik.
