Ahmatova: О́leń. Portret. О́mirbaıan.

«Túnder» músini

(Modılıanıdiń portreti)

1911 jyl. Jas aqyn Anna Ahma­tova kúıeýi Nıkolaı Gýmılevpen bir­ge Parıjge keledi. Bogemalyq jurt­shylyqqa keńinen tanymal «Rotonda» kafesinde ol ıtalıandyq sýretshi Amedeo Modılıanımen tanysady. Kezdesýden erekshe áser alǵan sýretshi Ahmatova­nyń portretin jadynda saqtalǵan beı­ne­si arqyly salady. Bul týraly aqyn: «Ara­myzda bolǵan jaǵdaı onyń – óte qysqa, al meniń – óte uzaq ǵumyrymnyń qaınar ­bastaýy edi. О́nerdiń sharpyǵan ystyq demi ekeýmizdi de ózgerte qoıma­ǵandyqtan, bul jarqyn, eleń-alań sát ispetti bolatyn», dep jazdy.

Alaıda keıin Modılıanıdiń barlyq sýretteri revolıýsııa kezinde aqynnyń Sarskoe selodaǵy úıinde órt kezinde ja­nyp ketedi. Tek ózine asa qymbat – Ahmatovanyń «Túnder» allegorııalyq músini túrinde beınelengen sýreti ǵana saqtalyp qalǵan.

Dál osy portret týraly jazýshy-ta­rıhshy Nıkolaı Hardjıev bylaı deıdi: «Ahmatovanyń obrazy XVI ǵasyrdyń eń áıgili sáýlettik-músindik týyn­dylary­nyń birimen úndesedi. Men bul jerde Mıkelandjelonyń eń aýqymdy jáne syrǵa toly áıel obrazdarynyń biri – Djýlıano Medıchı sarkofagynyń qaqpaǵyndaǵy «Túnder» allegorııalyq músinin aıtyp otyrmyn. Modılıanı sýretiniń kompozısııalyq qurylymy óz bastaýyn sol «Túnderden» alady».

«Onyń aqyn dostary biletin beınesi»

(Altmannyń portreti)

1914 jyl. Ahmatovanyń tanylýy­na jol ashqan ekinshi jınaǵy – «Tas­pıq» jaryq kórdi. Natan Altmannyń port­re­tinde ol tákappar hám álsiz ­bo­lyp beınelengen. Altmanmen bir mez­gil­de Ahmatovany Olga Della-Vos-Kar­dovskaıa da saldy.

Sýret­shiniń qyzy Ekaterına óz esteli­ginde osy eki kartınany salystyrady: «Kórkemóner turǵysynan alǵanda, meniń anam salǵan portret ózime qansha unasa da, aqyn dostary men tabynýshylary biletin Ahmatova bul portrette emes, Altmannyń týyndysynda dál berilgen dep sanaımyn».

Aqyn avangardtyq portret pen Natan Altman týraly «Qasıetti otannyń toǵa­ıyn tastap ketkende» («Pokınýv roshı rodıny svıashennoı») óleńinde jazǵan.

«Muńdy sulý»

(Annenkovtiń portreti)

1921 jyl. Ahmatova Petrogradta, kúıeýi Vladımır Shıleıkomen (olar 1918 jyly, Ahmatova men Gýmılev ajy­rasqan jyly úılendi) turyp jatty. Aqynnyń dostary Borıs Anrep pen Olga Glebova-Sýdeıkına shetelge qonys aýdarǵan bolatyn. Al Ahmatova keńestik Reseıde qalyp, oryn alǵan ózgerister men jaqyn adamdarymen aıyrylysýdyń aýyr kezeńin bastan keship júrdi.

Petrogradtaǵy Kırochnaıa kóshesindegi úıde onyń sýretin Iýrıı Annenkov saldy. Ol Ahmatovany aýyr oılardan aryltýǵa bar kúshin salyp baqty: «Momyn tutqyndaı kórinetin muńdy sulý, ásem aqsúıekshe sándi kóılek ja­sanǵan! …Ahmatova maǵan sýretin asqan shydammen, sol qolyn keýdesine qoıyp turyp saldyrdy. Seans kezinde biz beıtarap taqyryptarǵa suhbattasyp, maıda-shúıdeni áńgime qyldyq».

«Rýhanı portret» (Petrov-Vodkınniń portreti)

1922 jyl. О́tken jyl Ahmatovanyń ómirindegi eń qaıǵyly kezeńderdiń biri boldy: onyń birinshi kúıeýi Nıko­laı Gýmılev atyldy, óziniń ustazy Alek­sandr Blok ómirden ótti. Osy kezde Ahmatovanyń eki jınaǵy – «Podo­roj­nık» pen Anno Domini MCMXXI jaryq kórdi: oǵan eki aqynǵa arnalǵan óleńder endi.

Sol jyly ol ekinshi kúıeýimen ajy­rasty. Kýzma Petrov-Vodkın Ahmato­vany osy aýyr kezeńdi bastan ótkerip júrgen kezinde saldy. Jazýshy Marıetta Shagınıan bul jumysty ıkona, rýhanı portret dep atady. Al aqynnyń ózi: «Uq­sa­maıdy – tym jasqanshaq», deıdi.

«Qara perishte»

(Tyrsanyń portreti)

1928 jyl. Bul kezde Ahmatovanyń shyǵarmalaryn jarııalaý múldem doǵa­ryl­ǵan edi. «Máskeýdegi keshterimnen soń (1924 jyldyń kóktemi) meniń ádebı qyzmetimdi toqtatý týraly qaýly shyqty. Meni jýrnaldar men almanahtarǵa jarııalamady, ádebı keshterge shaqyrýdy qoıdy».

Osy kezeńde sýretshi Nıkolaı Tyrsa erek­she materıaldar – akvarel men kerosın shamy kúıesiniń qospasyn paıdalanyp, Ahmatovanyń úsh portretin saldy. Sýretshiniń bul týyndylary Osıp Mandelshtamǵa erekshe áser qaldyrdy.

«Aq kóılekpen aq túnde»

(Osmıorkınniń portreti)

1939 jyl. Bul kezeńde Anna Ahmatova tym az jazyp, kóbine aýdarmamen, Pýsh­kınniń shyǵarmashylyǵyn zertteýmen shuǵyldandy. Onyń uly Lev Gýmı­lev lagerlerde jazasyn ótep júrse, dosy Osıp Mandelshtam lagerde qaıtys boldy.

Aqyn óziniń portretin salý týraly usynystardan kende bolmady. Ol «bul taqyryp keskindeme men grafıkada mańyzyn joıǵan» degendi jıi aıtsa da, «Býbnovyı valet» tobynyń burynǵy múshesi Aleksandr Osmıorkınge salýǵa ruqsatyn berdi. Sýretshi 1939 jyldyń 21 maýsymynda mynadaı jazba qaldyrǵan: «Anna Andreevnanyń úıine kúnde baryp, ony aq túndegi sheremetevtik jóke aǵashtarynyń aıasynda aq kóılek kıip otyrǵan kúıinde salyp júrmin. Seansty 11-de bastap, kópirlerge úlgerý úshin 2-de aıaqtaımyn». Aqyn portretke arnap arnaıy aq kóılekke tapsyrys berdi, biraq ony tigip úlgermedi. Sondyqtan jalǵa alynǵan kóılekti kııýge májbúr boldy. О́ziniń áıgili shýmaqtaryn ol osy kúnderi jazdy:

Tastaı aýyr sóz qulady demimnen

Keýdem – tiri, shydarmyn.

Eshteńe etpes, oǵan daıyn edim men,

Tózetuǵyn shyǵarmyn.

Búgin meniń jumysym kóp, jadymdy

О́ltiremin súımegen

Janym tasqa aınalǵan soń,

jalyndy

Jańa ómirge úırenem.

Áıtpese anaý terezemniń túbinen,

Jaz jaınap tur búr jaryp.

Áldeqashan túsingenmin, muny men,

Úı – usqynsyz, Kún – jaryq.

 (Aýdarǵan R.Qabıdolda)

«Ideıadan jurdaı bos poezııa» ókili»

(Sarıannyń portreti)

1946 jyl. Bul jyly OK-iń «Zvezda» jáne «Lenıngrad» jýrnaldary týraly qaýlysy shyqty. Mıhaıl Zoshenko men Anna Ahmatovanyń «ıdeıadan jurdaı, ıdeologııalyq zııandy shyǵarmalarynyń» kesirinen olardyń jumysy «múldem nashar» dep tanyldy.

«Ahmatova – bizdiń halqymyzǵa jat, ıdeıadan jurdaı bos poezııanyń ókili. Onyń saryýaıym men toryǵýshylyqqa toly óleńderi eski salondyq poezııanyń talǵamdaryna saı keledi, óz halqymen qatar júrýdi qalamaıtyn býrjýazııa­lyq-aqsúıektik estettik pen dekadent­tik, «óner óner úshin» tuǵyrnamalarynda qalyp qoıǵan, bizdiń jastarymyzdy tárbıeleý isine zııan keltiredi jáne keńestik ádebıet oǵan kónbistik tanyta almaıdy».

Nátıjesinde, «Lenıngrad» jabyldy, al «Zvezdanyń» bas redaktory men redaksııa alqasy aýystyryldy. Arada bir aı ótken soń «qaýlyny túsindirý úshin» Lenıngradta Saıası bıýro múshesi Andreı Jdanov baıandama jasady: «Onyń poezııasynyń aýqymy óte qarabaıyr dá­rejede – tósek pen ǵıbadathana arasynda alasuryp júrgen baıbatsha áıel­diń poezııasy deńgeıinde shektelgen. Onyń basty ózegi – muń, ýaıym, ólim, mıs­tıka, moıynsunýshylyqpen astasqan ma­­habbattyq-erotıkalyq saryn­dar.
…Ne dindar áıel, ne saıqal ekeni belgisiz, dálirek aıtqanda, saıqaldyǵyna duǵa aralasqan zınaqor monahınıa».

Mundaı aýyr baıandamadan soń Anna Ahmatova múldem jalǵyz qaldy: keı­bir tanystary onymen qarym-qaty­nasyn úzdi, al onymen aralasqysy kele­tinderge zııanyn tıgizbes úshin, aqyn olar­dan alys júrdi. Al sýretshi Mar­tıros Sarıan qýǵynǵa ushyraǵan aqyndy óziniń Máskeýdegi sheberhanasyna shaqyrýdan qoryqpady. Alaıda Ahmatovanyń densaýlyǵyna baılanys­ty jumys aıaqtalmaı qalǵan: sýretshi aqynnyń qoldaryn salyp úlgermedi. Keıin kartınanyń osy bóligin kesip tas­ta­maqshy da bolǵan, biraq áriptesteri portretti sol kúıinde qaldyrýdy usyndy.

 «Orys patshaıymy»

(Lıanglebenniń portreti)

1964 jyl. Ahmatovany qaıta jarııa­laı bastady, Keńes Jazýshylar odaǵyn­daǵy músheligin qalpyna keltirdi. Aqyn Italııada «Etna-Taormına» ádebı syı­ly­ǵyn ıelendi. Onyń uly aqtalyp, 1956 jyly bosap shyqty.

Sol jyly Moıseı Lıangleben Ahma­tovanyń eń sońǵy portretteriniń birin saldy (ol 1966 jyly ómirden ótti). Sýret­shi ony natýradan bes ret salyp, Ahma­tova sol portretterdiń tórteýin­de óz qoltańbasyn qaldyrǵan (demek, unaǵan).

Bul múldem basqa Ahmatovanyń portret­teri bolatyn. Sýretshi ári jazýshy Iýzef Chapskııdiń esteligine súıen­sek, munda Anna Andreevna úlken kres­loǵa jaıǵasqan, iri, baıypty, tolyq, sál sańyraýlyǵy bar. Olar XVIII ǵasyr­daǵy orys patshaıymdarynyń minsiz portretterin eriksiz eske túsiredi.