Altaıda qanshasy qaldy?
Katonqaraǵaı memlekettik tabıǵı ulttyq parkiniń janýarlar álemin qorǵaý jáne óndirý bóliminiń saıatker-bıology Azamat Múbárakovtyń aıtýynsha, qazirgi kezde Altaıdyń elimizdiń aýmaǵyna tıesili shyńdarynda on qar barysy meken etedi. Qyzyl kitapqa engen ańnyń esebin ǵalymdar sońǵy ret 2001 jyly shyǵarǵan eken. Taýdyń basynda kún qatyp, tún qatyp, barys sanaý da ońaı sharýa emes. Onyń ústine asqaraly bıikte adamnyń júrip-turýyna qıyndyq keltiretin tabıǵattyń tym qataldyǵy, ákki ańnyń eki aıaqtynyń kózine túspeıtin epsektigi taǵy bar. Sondyqtan arnaıy mamandar anketa toltyryp, qar betine túsken izdi saraptap, kelesi izben shatastyrmaý úshin óshirip, fototuzaq (fotolovýshka) quryp, tipti tezegine deıin terip sanap, esebin shyǵarady. Bıyl bul joba qaıta qolǵa alynyp jatyr.
Al Katonqaraǵaıdyń aýmaǵynda barysty kórgender, kórmese de basqan izin tamashalaý baqytyna ıe bolǵandar barshylyq.
Kúrshim men Úlken Narynnyń ortasynda Svınchatka degen aýyl bar. Katonqaraǵaı aýdanyna qaraıdy. Altaıdyń bókterindegi aýyl. Erterekte malshylar osy tóńirekten barys kezikkenin aıtyp otyrady eken.
Úsh jyl buryn tabıǵı parktiń memlekettik ınspektory Marat Permenov taýdyń bir betinen ekinshi betine asyqpaı, bappen ótip bara jatqan barysty kóripti.
Arshaty – Qazaqstannyń shyǵystaǵy eń shetki núktesi. Mońǵolııa, Reseı jáne Qytaımen shekaralar túıisetin shalǵaıdaǵy ormanshylyq. Seksen bes gektar aýmaqty alyp jatqan Arshaty ormanshylyǵynyń qyzmetkeri Ádiljan Qasymhanovpen sóılesýdiń sáti tústi. Ormanshy bizge barys jaıly ertegiden kem emes derekterdi áńgimelep berdi.
– Arshaty ormanshylyǵyna qarasty Sarybet degen jer bar. Negizinen taýtekeler mekendeıdi. Keńes kezinde Sarybette mal baǵatyn. О́te tik, qııa betkeı bolǵandyqtan atty kisi júre almaıdy. Jaıaý adamnyń ózi ázer júredi. Biz kóktem men kúz aılarynda Arshaty aýmaǵyndaǵy ashatuıaqtylarǵa sanaq júrgizemiz. Shyń-shatqaldy aralap júrip, dúrbi salamyz. Ańshylardy ertip shyǵamyz. Eki jyl buryn osy sııaqty jumystardy atqarý kezinde, jeltoqsan túse ǵoı deımin, qyryq birinshi aınalymǵa jaýapty ınspektor Nurbolat Badısoltanov pen orman sheberi Jomart Amanbaev ekeýi taýeshkilerdi dúrbimen baqylap otyrady. Eshkilerdiń joǵary jaǵynda bir qarańdaǵan nárse kózge shalynypty. Bastapqyda tas eken dep oılaǵan eki orman qyzmetkeri dúrbiniń áınegin súrtip jiberip, anyqtap karaǵanda aldymen uzyn quıryǵy kózge shalynǵan barysty kóredi. Dúrbimen baqylap otyrǵandaryna on mınýt ótkende ári-beri ańysyn ańdap, ońtaıly sátti kútip júrgen barys eshkilerge qaraı atylypty. Alaıda, taýeshkiler jyrtqyshty sezip qalyp, jan-jaqqa ytyrylyp ala jónelgen. Tastan tasqa orǵyǵan eshkilerdi qandy sheńgeline túsire almaǵan barys ta jaqpar tastardyń arasyna sińip, kózge kórinbeı ketipti. Qyzmetkerlerimizde fotoapparat bolmaǵandyqtan der kezinde sýretke túsire almady. Eger aralyq jaqyn bolsa shalt qımyldaıtyn ań oljasynan aırylmaýshy edi. Jyrtqyshty taýeshkiler qashyqtan sezgen bolýy kerek, – deıdi Ádiljan Qasymhanov.
Taý taǵysyn kózben kórgen qalaı bolady degen suraǵymyzdy Jomart Amanbaevqa qoıdyq.
– 2008 jyly ulttyq park meni Reseıdiń Krasnoıarsk aımaǵyna barysty fototuzaqqa túsirip, sanaq júrgizý jóninde tájirıbe almasýǵa jiberdi. Qoryqta Mońǵolııadan kelgen eki maman on kún boıy úıretti. Barysty alǵash ret sol jerde kórdim. Arshatyǵa kelgen soń lısenzııa alǵan ańshylardy taýǵa alyp shyqqanda barystyń izin kórip júretinmin. 2012 jyly 23 jeltoqsanda taýteke atýǵa kelgen ańshylardy Nurbolat ekeýmiz alyp shyqqanbyz. Sarybet degen aty aıtyp turǵandaı ashyq betkeı bar. Sol jerde tómennen dúrbi salyp turǵanda, jaıylyp júrgen taýeshki bir kezde úrkip, dúrk etip qashty. Dúrbini odan joǵaryǵa salǵanda jylt-jylt etip barys kórindi.
– Oıbaı, Nureke, barys! – dedim sasqanymnan.
– Qane, káni? – dep ol da dúrbiden qarap jatyr. Ańshylarymyzǵa «aqyryn, tynysh» dep ym qaǵyp edik, turǵan oryndarynda qata-qata qaldy. Bizdiń barysty tamashalap turǵanymyzdy bilmeıdi. Fotoapparatty tastap shyqqanymyzǵa qatty ókindik. Barys bizden 500 metr qashyqtyqta ǵana tur edi. Jýsap jatqan taýeshkiler ilezde joǵaldy. Ar jaǵynan baspalap, saıǵa baryp edik, barys jylǵaǵa túsip, taýǵa órlep ketipti. Izi anyq saırap jatty. Ińir qarańǵysy túskendikten aýylǵa qaıtýǵa týra keldi, – deıdi orman sheberi Jomart Amanbaev.
Arshatylyq ormanshylardyń aıtýyna súıensek, barys ashyqqan kezde qoraǵa da túsedi eken. Altaıda Qydyr degen jer bar. Sekseninshi jyldary sol arada sovhoz-kolhozdardyń maly baǵylypty. Shopan tańerteń erte turyp, mal shyǵaraıyn dep qoraǵa kele jatsa, qamaýly maldy qyrǵan barys aqyryn basyp, ketip barady eken. Sodan shopan sovhoz basshylaryn shaqyryp, barys baýyzdaǵan qoılarǵa akt jasatypty.
Sondaı-aq, Sarykól degen jerde qoı jaıyp otyrǵan shopan otardyń sheti dúrk etip úrikkenge qarasa, quıryǵy uzyn, ala shubar mysyqtyń ózimen turqy shamalas qoıdy jelkelete súıretip bara jatqanyn kóredi. Mysyq onymen qoımaı, taǵy birine umtylyp, ekinshi maldy jaralaǵan. Qoıshy quryǵymen jasqasa, taǵy esh qoryqpaıdy eken. Jemin qımaı, tákappar basyp júrip alypty. Qoıshy mysyq sııaqty ań kórdim degende, biletinder onyń barys ekendigin aıtqan.
Katonqaraǵaılyq ańshy Manarbek Omarov birde Altaıdyń quz-jartastarynda kele jatsa tik jartastan taýtekeni qulatyp, jáýkemdep jatqan barystyń ústinen túsipti. «Jemin ońaı tastaǵysy kelmeıtin taǵy eken», – deıdi Manarbek.
Al Qabyrǵa jaqta О́mir Bógistanov esimdi turǵyn barystyń izin kóripti. Tabanynyń tańbasyn tanyǵandar barshylyq bolsa da, barystyń eki-úsh jylda bir márte boı kórsetetinine jergilikti saıatker-bıologtar da tańǵalady. Altaıdyń atalǵan óńirlerinde kezinde mal baqqanymen, qazir olaı qaraı aıaq basatyndar joq dese de bolady.
Jalpy, Altaıda barystyń adam kózine túsýi óte sırek kezdesedi. О́ıtkeni, barys kúndiz kóp júrmeıdi. Ormanshylar quryp ketken fototuzaqtardyń ózine túse bermeıdi. Ádiljan Qasymhanov qyzmetkerlerdiń Sarybet, Qoraly degen jerlerge shyǵatyndaryn, barys izderi zańǵar bıikterge órmelegende ǵana kórinetinin aıtady. Taý taǵysy Altaıda 3000-2700 metr bıiktikte júredi. Onyń izi eliktiń, qasqyrdyń izine múldem uqsamaıdy, sileýsinniń izinen úlken bolyp keledi. Qatyp qalǵan qar bolsa quıryǵynyń izi túspeıdi, jumsaq ulpa qar túskende ǵana quıryǵynyń shubatylǵan izi jatady. Qar jaýǵannan keıin saırap jatatyn izderdi ormanshylar fotoǵa túsirip alǵanymen, taýtannyń kúshiktegenin, jas alandy kórmegenderin jetkizdi.
Jýyrda Bishkekte ótken búkilálemdik forýmda qar barysyn saqtap qalý úshin 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan arnaıy baǵdarlama qabyldandy. Qujatqa on eki memleket qol qoıdy. Onyń ishinde Qazaqstan da bar. Baǵdarlamany iske asyrý úshin álemdik qaýymdastyq 190 mln. AQSh dollaryn bóldi. Qarajat qar barysyn saqtap qalýǵa jáne onyń ósip-ónetin ortasy men ekojúıesin qorǵaýǵa jumsalmaq.
Brakonerlerden eń kóp zardap shekken jyrtqyshtardyń biri – barys. Búginde jahanda bar-joǵy úsh myń qar barysy qalypty. Kórshi Qyrǵyzstanda osydan jıyrma jyl buryn bir jarym myńǵa jýyq barys bolsa, búginde 250 barys qana qalǵan. 1996 jyly jazylǵan derekterde elimizde barys sany 200-den aspaıdy delingen. Qazir qansha ekeni belgisiz. Al Reseıde 700 shamasynda barys bar desedi. Halyqaralyq sarapshylar batys Tıan-Shanda qar barysynyń eki úıiri ǵana qalǵanyn málimdep otyr. Ázirge taý taǵysyn túgendeý Tór Altaıdan ózge aýmaqtarda júrgizilmeı otyr.
Sońǵy jyldary shyǵysqazaqstandyq Oleg jáne Irına Logınovtar qurǵan «SnowLeopardFund» qoǵamdyq qory Altaı barysyna halyqaralyq qaýymdastyqtyń nazaryn aýdarýǵa jumys istep jatyr. Jaqynda Logınovtardyń qurastyrýymen aǵylshyn tilinde jaryq kórgen albomda qar barysynyń 200-den astam sýreti jınaqtalǵan. BUU damý baǵdarlamasynyń qarjylyq qoldaýymen jaryq kórgen kitap qazaqstandyq Renat Minebaev, reseılik Rafael Ketsıan túsirgen biregeı fotolarmen, reseılik sýretshiler Vıktor Bahtın, Vıktor Pavlýshın jáne albom avtorlarynyń sýretterimen bezendirilgen. Sondaı-aq, olar 2009 jyly «Qar barysy. Aspan taýlarynyń nyshany» atty kitap shyǵarǵan bolatyn.
Olegtiń Shyńǵys Aıtmatovtyń «Taýlar qulaǵanda» atty sońǵy kitabynyń jazylýyna kómekteskenin, qar barysy týraly derekterdi áńgimelep bergenin bireý bilse, bireý bilmeıdi.
Ol ótken jyly AQSh-tyń qar barysy jónindegi bilikti mamany Rodnı Djeksonnyń kómegimen Altaı barysyn alǵash ret fototuzaqqa túsirdi. Mońǵolııamen shekaraǵa tıip turǵan Chıhachev shyńynda qar barysy avtomatty túrde fotobeınekameraǵa jazylyp alyndy.
– Fototuzaqtyń kómegimen barysty terisiniń ár núktesine deıin zertteýge bolady, – deıdi Oleg Logınov.
«BBC» arnasy túsirgen Devıd Attenboronyń «Ańyzdan tysqary qar barysy» derekti fılminde Gımalaı taýlaryndaǵy qar barysyn beınetaspaǵa túsirýge alǵash ret 2004 jyly qol jetkizilgeni, «Jer shary» serıalyn túsirý kezinde barystyń bitimi bólek turpatyna ińkár bolǵan stýdııanyń eki qyzmetkeriniń keıin Pákistanǵa qaıta oralatyny, moınyna qarǵybaý taǵylǵan barystyń tirshiligin baqylaıtyny týraly baıandalady. Ańnyń júris-turysyn spýtnık arqyly qadaǵalap otyrýǵa bola ma?.. Jańa tehnologııa jáne taý taǵysynyń erkindigi jóninde adamzattyq-gýmanıstik másele kótergen fılmde qulaǵyna en, moınyna qarǵybaý taǵylǵan barys – árıne, júrekti aýyrtatyn dramalyq kórinis.
Shý men Balqash nýynda quryp ketken tarǵyl sherilerdiń taǵdyryn oılaı otyryp, ósimin qamtamasyz etý úshin ár barysymyzǵa en salý týraly oılanýǵa týra keledi.
Dýman ANASh.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Katonqaraǵaı aýdany.
