Ony oryndalmaıtyn joba sııaqty kórgender jeterlik. О́ıtkeni AQSh-tyń ońtústik-batysyndaǵy 48-shtaty Arızona qaıda, Qyzyljar qaıda... Alaıda Arızona ýnıversıtetiniń mamandary osy kúnge deıin oblysqa tórt ret kelip, oqý ornynyń qarym-qabiletin barlap ketti. Al jýyrda oblys ákiminiń orynbasary Ǵanı Nyǵymetov, Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Qýanysh Erǵalıev jáne M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń rektory Erlan Sholanov Arızonaǵa baryp qaıtty. Osyǵan baılanysty oqý ornynyń basshysyna jolyǵyp, eki ýnıversıtettiń arasyndaǵy yntymaqtastyq jáne sapar barysynda qandaı máseleler sheshilgenin suraǵan edik.
– Bizdiń kúrdeli ózgeriske umtylýymyzǵa úlgi bolǵan Nazarbaev Ýnıversıteti. Onyń tabysty joba bolyp, iske asqanyn bári biledi, bıyl onjyldyǵyn da atap ótti. Qazir elimizdiń barlyq aımaqtyq ýnıversıtetterine úlgi bolarlyq dárejede. О́zim osy ýnıversıtette bas atqarýshy dırektor qyzmetin atqaryp júrgende, negizgi jumystarymyzben qatar onyń tájirıbesin basqa óńirlerge taratý isimen de aınalysqan edik. Sonyń ishinde aımaqtyq ýnıversıtetterdiń ustazdaryn, ákimshilik qyzmetkerlerin oqytatyn arnaıy baǵdarlama da jasaǵan bolatynbyz. Qazir Nazarbaev Ýnıversıtetin bitirgen túlekterdiń jumyssyz qalatyny joq. О́ıtkeni jumys berýshilerdiń bári ondaǵy bilimniń joǵary sapaly ekenine kóz jetkizgen. Árıne, aımaqtyq ýnıversıtetterdiń múmkindikteri shekteýli, tıisti kólemde qarajat bólinbeıdi. Soǵan qaramaı aımaqtyq ýnıversıtetterdiń birinde onyń tájirıbesin paıdalanýdy armandap júretin edim. Qolyńnan kelse elge paıdaly bir is jasaý kerek qoı. Sondyqtan Nazarbaev Ýnıversıtetindegi qyzmetimdi qoıyp, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń rektorlyq oryndarǵa jarııalaǵan konkýrsyna qatystym. Qarap tursaq, sońǵy 5 jylda jańa ádistermen oqytýǵa tyrysqan JOO-lar burynǵy, dástúrli túrde alda kele jatqan ýnıversıtetterdi básekelestikte jeńip, alǵa túse bastady. «Atameken» UKP reıtıngi osyny anyqtap berdi. Mınıstrlik te JOO-lardyń básekelestik ortaǵa tótep bere alýyn qalap otyr. Bıyl «Akademııalyq artyqshylyq ortalyǵy» quryldy. Osy ortalyq arqyly mınıstrlik JOO-larǵa ózderiniń tehnıkalyq múkindikterin arttyryp, zerthanalyq jabdyqtar alýyna, mamandaryn qaıta daıarlaýǵa múmkindik týdyrdy. Muny mınıstrliktiń aımaqtyq joǵary oqý oryndarynda ózgerister engizýge degen umtylysy dep uqqan durys. О́ıtkeni ómirdiń talaptarynan qalyp qoımaý kerek. Alaıda osyǵan deıin JOO-larǵa ınvestısııa quıylǵan emes, oqý oryndary tek oqý aqysymen óz kúnderin kórip jatty.
Istiń sáti túsip osy jyly men basqa da Nazarbaev Ýnıversıtetinde jumys istegender, «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqyǵandar qatarynda SQÝ-ǵa rektor bolyp taǵaıyndaldym. Osy kezde Prezıdent Q.Toqaev elimizdiń eki aımaǵynda Nazarbaev Ýnıversıteti negizinde JOO qurý qajettigin, onyń bireýi Petropavl qalasynda bolýyn aıtqan bolatyn. Taǵy bir sátti trend retinde oblystyń áleýmettik-ekonmıkalyq damýynyń ekinshi keshendi josparynyń da qabyldanǵanyn aıtýǵa bolady. Bul oblystaǵy jalǵyz JOO ornyn da qamtyp, jańa oqý korpýsy men jataqhana salynatyn boldy. Sóıtip, ýnıversıtetti damytýymyzǵa qolaıly jaǵdaı týdy. Oǵan qajetti kadrlyq áleýet jetkilikti, ınfraqurylym bar, jergilikti ákimdik pen mınıstrlik qoldaıdy jáne eń bastysy, Prezıdent tarapynan naqty tapsyrma berildi.
– Biraq sizder Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetin Nazarbaev Ýnıversıteti úlgisinde emes, Arızona ýnıversıtetiniń senimdi basqarýyna berý arqyly damytýdy qolǵa aldyńyzdar ǵoı?
– Iá, onyń úlken sebebi bar. Osy ýaqytqa deıin Soltústik Qazaqstan oblysynyń talantty jastary 500 shaqyrym jerdegi Nur-Sultan qalasyna ǵana emes, 280 shaqyrym jerdegi Omby qalasynyń JOO-laryna túsýdi qalap keldi. О́ıtkeni ondaǵy bilimniń básekege qabilettiliginiń artyqshylyǵy kórinip turatyn. Sondyqtan bizge respýblıka ishindegi básekelestikte ǵana emes, halyqaralyq deńgeıde básekelestikke tótep bere alatyn ýnıversıtet qurý kerek boldy. Al ondaı jobany ózdigimizden iske asyra almas edik. Sondyqtan bizge osy maqsatty iske asyrýǵa kómektese alatyn strategııalyq áriptes qajet boldy.
– Arızona ýnıversıtetine qalaı shyǵyp júrsizder?
– Búkil álemdi qystalańǵa salǵan kovıd bilim men ǵylym salasyna da óziniń zardabyn tıgizdi. Kóptegen stýdent, shetelden kelip sabaq beretin ustazdar kovıdtiń kesirinen elderinen shyǵa almaı qaldy. Bul oqý sapasyna óziniń zııanyn tıgizdi. Sondyqtan álemdik aty bar oqý oryndary osyndaı qysyltaıańnan shyǵatyn jol izdedi. Olar oqýǵa suranysy joǵary elderge shyǵyp, ózderiniń bilimderin sonda berýge tyrysty. Bul is buryn da júrgiziletin, endi ony jańa satyǵa kóterý, suranystyń jańa formasyn jasaý qajettigi týdy. Buryn kóptegen ataqty oqý orny ózderiniń kampýstaryn damýshy elderde ashyp, úsh jyl sonda oqytyp, sońǵy jylyn ózderinde oqytyp, dıplomdaryn beretin. Máselen, Malaızııanyń kóptegen jastary osy jolmen Brıtanııa, Fransııa ýnıversıtetteriniń dıplomyn aldy. Arızona ýnıversıteti de osy jolmen Ortalyq Azııa elderine, sonyń ishinde bizge shyǵyp, ózderiniń usynystaryn jasaǵan eken. Olarmen 10 jylǵa yntymaqtastyq ornatýǵa BǴM bizdiń ýnıversıtetimizdi laıyq dep taýypty.
– Endi eki tarap qandaı shartpen jumys isteıtin bolady?
– Eki jaqtyń sharttary áli tolyq anyqtalǵan joq. Árıne, aldymen ózimizdiń múddemizdi ótkizýge tyrysamyz. Eń aldymen, bul yntymaqtastyq arqyly álemdik bilim berý standarttaryna qol jetkizýdi qalaımyz. Amerıkalyqtardan keıin báz-baıaǵy qalpymyzda qalmaýymyz kerek. Osy 10 jylda qarqyndy damýǵa qol jetkizýimiz shart. Osy jolda olardan kóp nárse úırenip, ózimizge qajetti materıaldaryn, ádisterin, tehnologııasyn alyp jáne ony ıgerip, álemdik standarttarǵa jetý kerek. Alǵashqy akademııalyq baǵdarlamany birlesip jasaımyz. Osy maqsattardy kózdegen bazalyq sharttardyń negizin qaladyq. Biraq bazalyq baǵdarlamany áli tolyq jasap bolǵan joqpyz. Bul bizdiń baǵdarlamalarymyzdy úılestirýdi qajet etedi. Oqýlyqtar men bilim sapasy birdeı bolýy kerek. Sońǵy úsh aıda osy máselelerdi satylap sheship kelemiz. Aldaǵy qańtar aıynda ony tolyq aıaqtaımyz degen senimdemin.
– Oqý tek aǵylshyn tilinde júrgizile me? Bizdiń jastarymyzdyń aǵylshyn tilin meńgerýi qıyn baǵdarlamany eńserýge jete qoıar ma eken? Sosyn oqý aqysy qandaı mólsherde bolmaq, eger amerıkalyq deńgeıde bolsa stýdentterimizdiń qaltasy ony kótermeıdi ǵoı...
– Oqý prosesi tek aǵylshyn tilinde emes, ulttyq komponentterimiz memlekettik tilde oqytylatyn bolady. Bul – tarıh, til sabaqtary. Olar Amerıka tarıhyn oqyǵanda biz óz tarıhymyzdy bilýimiz kerek jáne ony óz tilimizde oqýdyń sókettigi joq. Al basqa profıldik pánderdiń bári aǵylshyn tilinde oqytylatyn shyǵar. Oqýǵa túsken jastar aldymen bir semestr nemese alǵashqy jyly tildi úırenetin bolady. Osy ýaqytta jastar tildi ábden ıgerýge tıisti. О́ıtkeni «ǵylym tili» dep sanalatyn aǵylshyn tili umtylǵan jasqa ejelden tanys. Mektepterde de ony jappaı oqytady.
Oqý aqysyna keletin bolsaq, ol negizinen memlekettik granttardyń esebinen bolady. Árıne, stýdentterdiń shaǵyn bóligi aqyly da oqıtyn shyǵar. Onyń bárin mınıstrlik anyqtaıtyn bolady. Qansha grant beretinin de sheshedi. Biz tek usynys beremiz, talqylaımyz, al sońǵy sózdi mınıstrlik aıtady.
– Qandaı mamandyqtar oqytylady? Sheteldik oqytýshy-professorlyq quram bizde bola ma? Stýdentterimiz sessııalardy qaıda tapsyrady?
– Bul máseleni biz aldyńǵy kezekte talqylap, kelistik. Eń aldymen, aýyl sharýashylyǵynyń, ınjenerııa jáne jaratylystaný ǵylymdary – bıologııa, hımııa, fızıka jáne matematıka mamandaryn daıarlamaqpyz. Halyqaralyq joǵary deńgeıdegi oqytýshylar bizge keledi. Olar barlyq oqytýshy-professorlyq quramnyń 25-30 paıyzy shamasynda bolýy yqtımal. Olar oqytýshylarymyzǵa da dárister oqıtyn jaǵdaı jasaımyz. Bul oqytýshylar Amerıkadan ǵana kelmeıdi. Arızona ýnıversıtetiniń ózi búkil álemnen oqytýshylar tartqan. Sondyqtan professorlar ártúrli elden keledi. Mysaly, olardyń gýmanıtarlyq ǵylymdar kolledjiniń dekany fransýz, qoǵamdyq medısına mektebiniń dekany mysyrlyq bolýy múmkin. Eki eldiń dıplomyn alatyn bolǵandyqtan stýdentterimiz mindetti túrde Arızonada bolyp, kem degende bir semestrdi sonda oqýy kerek dep sheship otyrmyz. Árıne, bul másele qarjyǵa tireledi. Ony mınıstrlik sheshýge tıisti.
– Aldaǵy oqý jylynan bastap stýdentter qabyldana ma? Qansha stýdent oqıdy? Ýnıversıtettiń eń joǵarǵy basshysy qaı elden bolmaq?
– Jańa oqý jylynan bastap bir myńdaı stýdent qabyldaımyz degen josparymyz bar. Alaıda birinshi jyly joǵaryda aıtqanymdaı, foundation, ıaǵnı negizinen tildi jetildirýge kóńil bólinedi. Ýnıversıtettiń eń joǵarǵy basshysy qaı elden taǵaıyndalatyny áli sheshilgen joq. Biraq rektorlyq keńeste amerıkalyqtardyń kóbirek bolýyn qalaımyz. Top menedjent te solardyń mamandary bolýy múmkin.
– Amerıka saparynda qandaı máseleler qarastyryldy?
– Bul – aımaqtyq ýnıversıtetter arasynda qolǵa alynyp otyrǵan alǵashqy joba. Sondyqtan elimizde biz úlgi alatyn, úırenetin úrdister joq. Al aımaqtarda ortalyqqa qaraǵanda kóptegen aıaqtan shalatyn másele, shekteýler bolady. Mysaly, Nur-Sultandaǵy Nazarbaev Ýnıversıtetimen salystyrǵanda munda bolmashy qıyndyqtar týyndap qalady. Amerıka saparynda da keıbir máseleler boldy. Biraq eki jaqty umtylys bolsa bárin de sheshýge bolady, tek ýaqyt kerek. Arızonada barlyq fakýltetterdi aralap shyqtyq. Olarda fakýltetter kolledjder dep atalady. Bir ereksheligi, olarda «akademııalyq bostandyq» degen túsinik bar. Munyń ózi barlyq kolledj dırektorlaryna erkin tynystaýǵa, kez kelgen sheshimdi eshkimmen kelispeı-aq ózderiniń qabyldaýyna múmkindik beredi. Ǵylymı zerthanalardy kórdik, zertteýlerdiń baǵytyn anyqtaýǵa tyrystyq. Árbir dekanmen oqý prosesi boıynsha uzaq áńgime boldy. О́zimizdiń erekshelikterimizdi de jetkizdik. Árıne, bolashaq bıýdjet máselesi de talqylandy.
– Qandaı áser aldyńyz?
– Amerıkalyqtar óte sypaıy, mádenıetti adamdar eken. Barlyq jerde jyly qarym-qatynasta boldy. Bizge Qazaqstannyń Amerıkadaǵy elshiligi qyzmetkerleriniń kómegi kóp tıdi. Biraq ushý ýaqyty tym uzaqtaý. Arızona ýnıversıteti ornalasqan Týson qalasyna deıin 3 ushaqqa aýysyp minip, 22 saǵatta jettik. Kútýmen qosqandaǵy barlyq ýaqyt 30 saǵattan kem emes. Arızona shtatynyń ortalyǵy Fınıks qalasynyń ózinen Týson 200 shaqyrymdaı jerde. Qala Amerıkanyń Meksıkamen shektesetin óńirinde. Sondyqtan munda ıspan tiliniń yqpaly kúshti eken. Bir qyzyǵy, Petropavlmen uqsas dúnıeleri de bar. Bul qala da qorǵannyń túbindegi turǵyndar qonysynan ósip shyqqan. Bul óńir de negizinen aýyl sharýashylyǵymen aınalysady. Biraq aýyz sý tapshy eken. Sondyqtan da ýnıversıtette sý sharýashylyǵynyń mamandaryn kóbirek daıarlaıdy. Bizde qys sýyq bolsa, olarda jaz ystyq, qysy jaıly kórinedi.
