Tarıh • 25 Qarasha, 2021

Shyńǵyrlaýdaǵy 1916 jyl oqıǵasy

1654 ret kórsetildi

Jaqynda Almaty qalasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq kitap­hanasynda bolǵanymyzda, Sırek kitaptar men qoljazbalar bóliminen tómendegi materıaldy kórip qaldyq. Bir qyzyǵy, 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalysynyń 10 jyldyǵy tusynda, ıaǵnı 1926 jyly oqıǵa kýágerleriniń esteligi jınaqtalǵan eken. Qazaq dalasyn túgel qamtyǵan tolqý Batys Qazaqstan oblysynda da erekshe bolǵan. Ásirese, Shyńǵyrlaý óńirinde bolys pen pısardyń ólimine ulasqan kóterilis basshylary Oral túrmesinde ólim jazasyna tartylǵan bolatyn. Bıyl 105 jyl tolǵan osy oqıǵa týraly sol kezdegi Oral gýbernııasy Elek ýezi Qarashyǵanaq mektebiniń muǵalimi Ádilgereı Imanuly jazyp qaldyrǵan estelikti (15 qazan, 1926 jyl) usynamyz. Jazbany tóte jazýdan aýdaryp oqyǵan – Ulttyq kitaphana Sırek kitaptar men qoljazbalar bóliminiń qyzmetkerleri.

Sýyt habar

1916 jyl Shyńǵyrlaý bolysynyń prabıteli (pravıtel – orys tilinde, basqarýshy – a) Sarbalanyń Aqmeti, pesri (pısar – qaǵaz jazýshy, is júrgizýshi – a) – tóre tuqymy Taýkenuly Qalı edi.

2-nshi áset (ııýl) kúni Elek ýeziniń krestıanskıı nashalnıgi (sharýa bastyǵy, laýazym – a) Petrop Teke (Oral qalasy – a) qalasynan kele jatyp, bolys keńsesine túsip, 25-ııýn jarlyǵyn jarııalap, Aqmet prabıteldi «starshına, sýdııalaryńdy jáne bylaıǵy qadirli aqsaqaldaryńdy ertip, 5-shi ııýl kúni Qarashyǵanaqqa sıezge kel» dep shaqyryp ketti. Jamanat jata ma, aýyldan aýylǵa, úıden úıge «qazaqtan saldat alady» degen habar tarap ta boldy. Kempir-shal oıbaıyn saldy. Jastar sharýadan toqtaldy. Jurt lek-lek bolyp jınalyp, biri ony, biri muny aıtyp, eki kisi bas qossa, áńgimeleri jigit alý jaıynda boldy. Aqmet prabıtel barlyq starshına, sýdııalarmen aýyl saıyn birneshe aqsaqaldy ertip, 5-inshi ásetke Qarashyǵanaqqa sıezge jóneldi. Sıezge Shyńǵyrlaý men Qarashyǵanaq bolysynyń adam qarasy jınaldy. Elekten ýeznyı krestıanskıı nashalnık Petrop kelip, «patsha qaziretiniń 25-inshi ııýndegi jarlyǵy boıynsha qazaqtan qara jumysqa 19 ben 31 jastyń arasyndaǵy jigitter alynady» dep bes-alty aýyz sózben jarııalady. Jan-jaqtan: «aqsha tólep qalýǵa bolmaı ma?» degen sııaqty túrli suraýlar berildi. Berilgen suraýlarǵa «patsha haziretiniń jarlyǵy eki bolmaıdy, qalaıda oryndalady» dep qysqa-qysqa jaýap qaıyrdy.

Sıezge jınalǵan halyq jigit bere qoıamyz dep aıta almady. Sonymen krestıanskıı nashalnık Petrop Aqmet prabıteldi Elekke shaqyryp, ózi Elekke qaıtyp ketedi. Jınalǵan eki bolystyń adam qarasy ne qylaryn bilmeı, ań-tań bolyp qala berdi. «Sýǵa ketken tal qarmaıdy» degen ǵoı, aqyrynda oılap maqul tapqandary Qarashyǵanaq, Shyńǵyrlaý eki bolystan úsh-úshten alty kisi ýákil shyǵaryp, bolys basy myń somnan shyǵyn berip, Orynbordaǵy Álıhannan retin bilip, aqyl surap qaıtýǵa jiberdi.

Halyqtyń sondaǵy oıy: qazaqtan jigit alamyn dep jatqan – patshanyń ber jaǵyndaǵy ákimder, patsha muny bilmeıdi.

 

Álıhannyń aqyly

Sonymen ýákilder Orynborǵa barady. Sol kezde Orynborda jigit alý jaıynda bir sıez bolyp jatsa kerek. Bizdiń ýákilder sıezge úlgere almaı, sıez tarap ketken soń barýly. Izdep barǵan Álıhandaryn ushyrata almaýly. Sıez taraǵasy Álıhan Samardaǵy úıine qaıtyp ketken eken. Sońynan qýyp Samarǵa barmaq bolyp poıyzǵa mingen jerde Álıhanǵa ushyrasyp, Samarǵa deıin birge barýly.

Álıhannyń bularǵa aıtqan aqyly: «Túbinde alam degen jigitin almaı qoımaıdy. Jigit bermeımin dep bosqa áýre bolmaý kerek. Jáne de úkimettiń ár halyqtyń prabasyn (quqyǵyn – a) birdeı qylyp, tilegin oryndaımyn degen ýáde sózi bar. Soǵystan soń árbir halyqtyń patshaǵa etken qyzmeti esesine tilegin bilmek. Soǵystan soń bylaıǵy halyqpen qatar biz de tilegimizdi tilep, alý úshin bylaıǵy halyq qan tógip, patshaǵa qyzmet istep jatqanda, biz de qarap otyrmaı, qara jumysqa jigit berip, qoldan kelgenshe qyzmet etýimiz kerek. Sondyqtan biz qazaqtan qara jumysqa jigit berýdi maqul kóremiz» degen.

Kelgen ýákilder Samardan poıyz­ben Tekege túspek bolady. Sebebi Bórili bolysy Elek ýezi Baqytjandy ýákil saılap, jigit alý taqyrybynda Petrogradqa jiberedi eken degendi esitedi. Tekede solardyń aldynan túsip, bular da óz bolystary ataǵynan qyzmet tapsyrmaq, bolmasa birge kisi qosyp jibermek. Sonymen 8-nshi áset kúni Tekege túsedi.

Tekege kelse, qala astan-kesten. Se­bebi jer-jerdegi qazaq «jigit ber­meımiz» dep kóterilis jasap, keıbireýleri bolystaryn óltirip, keńselerin órtegen eken. Osy habar telegram arqyly jan-jaqtan Tekege quıylǵan eken.

Sol kúni bizdiń Shyńǵyrlaýdyń da bolysy men pesirin óltirgen habary estilgen. Sondyqtan bizdiń kisiler «qaıdan keldiń» kúıge túsip, amaldap jasyrynyp, elge qaıtý jaıyn kózdeıdi. Sebebi tap sol kúnde kóterilis jasaǵan bolystyń adamdary ushyrassa, «bular elge aǵýa berýshiler» dep tabanda jaýyp tastaıtyn bolǵan. Úkimettiń jansyzdary kóterilis jasaǵan bolystyń adamdaryn páter-páterden izdeı bastaǵan.

Sol kúni gýbernator Mordvınov, tergeýshi ... prokýror, 30-daǵan qarý­ly kazak-orys, bir pýlemeti bar, Shyń­ǵyrlaý bolysyna shyǵady.

 

Shıelenis

Áset juldyzynyń 6-sy kúni Qarashy­ǵanaqtaǵy sıez taraǵasyn, elden barǵan aqsaqaldar Ahmet prabıtelge «Elekke barma, Orynborǵa ketken kisilerimizdiń habaryn kútelik, eldiń degeni men isin qyl» degen sózderin aıtady. Biraq Ahmet prabıtel bul sózderdi tyńdamaıdy. Sol kúni pesirimen Elekke, krestıanskı nashalnıkke baryp jolyǵyp, «qazaq eshqaıda da qashpaıdy, jigit beremin» dep ýáde beredi. Biraq halyqtyń qazirgi ýaqytta jigit bere qoıamyn degen kóńili joq, o dep, bu dep shataq shyǵarýy múmkin. Sondyqtan qasyma kisi berińiz dep suraǵan. Krestıanskı nashalnık qasyna palıseıskı (polısııa qyzmetkeri – a) ertip, aýyl-aýyldaǵy barlyq pısmennyı (jazbasha – a) tizimdi tezinen jınap, tapsyrýǵa buıyrǵan.

Ahmet prabıtel 7-nshi áset kúni úıine kelip qonyp, 8-nshi áset kúni ertemen qasynda palıseıskı orys, pesiri Qalı, delbeshi, shabarman syqyldy taǵy birneshe joldastarymen aýyl-aýyldaǵy tizimderdi jınaýǵa shyqqan. Qarashyǵanaq sıezinen taraǵanda bolys qol astynan barǵan aýyl adamdary, aqsaqaldary prabıteldiń qyńyr pikirin baıqap, halyqtyń aıtqanynan shyǵyp, óz betimen is etetin bolsa, ha­bar­lasyp turyńdar dep ýádelesip tara­ǵan. Sondyqtan kóptiń tilin almaı, prabıteldiń Elekke baryp, syr aıtyp, halyqtyń yrzalyǵy bolmaı turyp «jigit beremin» dep jeke basy ýádelesip, qasyna palıseıskı ertip shyqqanyn Ahmet prabıteldiń óz nómiriniń adamdary sezip, óz biligimen is eteıin dep júrgen teris pikiri barlyǵyn baıqap, «prabıtel qasyna Elekten palıseıskı ertip kelip, aýyl-aýyldyń pısmennyı tizimderin jınaýǵa shyqty, atqa minińder!» dep el-elge at shaptyryp, habar jiberedi.

Estýi-aq muń eken, bolys qolasty túgel kóterildi, bólekshe maıdan boldy. Attysy atty, jaıaýy jaıaý, kóbi jaıdaq mingesken, qoldarynda soqqy, temir aıyr, «qara qazan, sary balanyń qamy úshin ólsek arman joq!» desip, prabıtel ketken aýyl jaqqa top-top bolyp aǵyla bastaıdy. Maqsaty – prabıteldi óltirý, tizimdi otqa jaǵý.

Eskertý: burynǵy Shyńǵyrlaý bolysy 4-nshi aýyl osy kúnde Bórli bolysy 13-aýyl.

 

Bolystyń ólimi

Sonymen jigit bermeı aman qaldyq. Ahmet prabıtel pesiri Qalı, palıseıskı orys jáne birneshe joldastarymen shyqqan kúıinde 2-nshi aýyldyń tizimin alyp, 5-nshi aýylǵa baryp, Qorjyǵul tóbesi degen jerde Balpeıis balalarynyń úıine túsip, sháı iship otyrǵanda qýǵynshylardyń aldy barady. Baımolda Tájimqululy degen jigit bas bolyp sol jerde shań-shuń urys bolyp, Ahmet prabıteldiń basyn jarady. Balpeıis balalary arashalap aıyryp alady. Bular halyqtyń retin baıqap, ol aýylda turaqtaı almaı, 1-nshi aýylǵa qaraı ysyrylyp qasha bastaıdy. Biraq «halyq maǵan ne qylady» degen kóńilmen tilin tartpaıdy. «О́lermin, ólmesem senderge qylarmyn» degen sııaqty qarsy sózder aıtady. Halyq qater qylar, halyqpen sanasyp is eteıin degen qııaly bolmaıdy. Ámanda ózinikin jaqtap, oılaǵan oıyn oryndaýǵa tyrysady. Qara buqarany shybyn qurly, onyń zarlanǵanyn shybynnyń yzyldaǵany qurly kórmeıdi. Esil-derti qara halyqty ezip, úkimetke jaǵynyp, maqtaý alý bolady.

1-nshi aýylǵa qaraı ketip bara jat­qanda jan-jaqtan qýǵynshy kóbeıedi, salt atpen qýyp jetken qýǵynshylar arbadaǵy prabıteldi qamshymen sabaı bastaıdy. Qasyndaǵy joldastary qorǵap alyp qashady. Qashqan kúımen 1-nshi aýyldaǵy Bekban hazirettiń úıine baryp panalaıdy. Bekban haziret qorǵap, jurtty jibermeı, esikti bekitip, qýyp kelgen halyqqa toqtaý aıtady. Qýyp kelip jınalǵan halyq Bekban hazirettiń úıin qamap alady. Sol ýaqytta 3-nshi aýyl Aqpanbet jigitteri Qoja Qazy balasy bas bolyp, terezeni buzyp kirip, Ahmet prabıteldi ustap alyp, sabaı bastaıdy. Sebebi ol aýylǵa bylaıǵydan góri prabıteldiń zııany buryn kóp tıgen.

Prabıteldi arashalaǵan joldastary ózderi taıaq jegesin bastaryn qorǵap, jaıyna qalady. Jigitter moınyna shylbyr salyp, súırep, syrtqa alyp shyǵady. Sol ýaqyttarda Qoja Qazy balasy Ahmet prabıteldi pyshaq salyp jaryp tastaıdy. «Bolysty óltirdim, endi búgin ólsem de armanym joq, kim óltirdi deýshi bolsa, jalǵyz meni kórsetińder» dep qandy pyshaǵyn joǵary kóteredi.

Syrtqa shyǵarǵan soń pravıtelge qany qatyp turǵandar shala jansar kúıinde uryp mylja-mylja qylady. Qurmanbaı Tóre balasy bas bolyp, birqatar jurt Qalı pesirdiń isin bitiredi. Polıseıskıdi urmaı-soqpaı jaıaý Elekke qaıqaıtady.

О́lgen Ahmet prabıtel men Qalı pesirdiń óligin Besaǵash dalasyndaǵy qudyqqa aparyp kómedi. Trantas arbany tas baılap Qaraobanyń sýyna salady. Arbadaǵy birqatar keńse isteri kim kóringenniń qolynda ketedi.

Aýyl-aýyldyń ýaqıǵanyń ishinde bolǵan basty adamdary kim óltirgenin, qaıda kómilgenin aıtpasqa, bireýdi-bireý kórsetpeske malta jep ýádelesedi, sonymen tynyshtalyp, jınalǵan halyq tarqaıdy.

 

Tergeý

Elekke jaıaý ketken polıseıskıı sol kúni Elekke baryp, krıstıanskıı nachalnıkke Shyńǵyrlaý bolysy tegis atqa minip kóterilgenin, bolys pen pesirdi óltirgenin, halyqtyń túri qazirgi rette qaýipti ekendigin aıtady. Krıstıanskıı nachalnık ózi shyǵýǵa tabany turmaı, Oralǵa gýbernatorǵa telegramm beredi. Oraldan gýbernator Mardybenop, sýdebnyı sledýetel, taýa­rısh prokýror, otyzdaǵan qarýly kazak-orys, bir pýlemeti bar ólgen Ahmet pravıteldiń ákesi Sarbalanyń úıine kelip, jaı-mánisti surap, kórsetken kisilerdi ustap, sledstýıe (tergeý – a) jasaýǵa elge shyǵady.

Eldiń úreıin ushyryp, qatyn-balany shýlatyp, kez kelgen aýyldy soldattar shep quryp qamap alady. Kisilerin tergeıdi, qarý izdep, tintý jasaıdy. Tátti tamaǵy bolsa ishti. Ustaǵysy kelgen kisilerin ustady. Betine qaraǵan kisiler bolsa, qamshynyń astyna aldy. Mal men basta erik bolmady. Jurt qoryqqannan aıaǵynan tik turdy. Yńq eter jaı qalmady. Qatyn-bala qoıdaı kúńirendi. Jas jigitter kórinbeı tasalanýmen boldy. Jaǵadaǵy eldiń jigitteri bir-bir atqa minip, qoldaryna soıyl alyp, jınalysyp, elden soldat arylyp ketkeninshe jasyrynyp toǵaıda júrdi. «Soqqyǵa kelse birdeme qylar edik, átteń myltyǵy bar ǵoı» deýshiler de boldy. Soldattar eki úıdiń arasyna, shańyraqtan-shańyraqqa arqan kerip, attaryn soǵan baılady. Ustalǵan kisilerdi soldattar atpen qamshylap, jaıaý qýyp kelip, arba qorshap, soǵan qamap baǵatyn boldy. Sonymen gýbernator bul joly on bir kisi ustady. О́likti taba almady. Shıli bolysyna da baryp, osyndaı kisi ustap qaıtty. Ustalǵan kisilerdi Tekege jaıaý aıdady. Munda qalǵan qyzmetterdi krıstıanskıı nachalnıkke tapsyryp, Mardybenop Oralǵa qaıtyp ketti.

Ustalyp ketken kisiler mynalar:

  1. – Dáýjan Elýbaıuly
  2. – Qoja Qazyuly
  3. – Táji Shotaıuly
  4. – Baımolda Tájimqululy
  5. – Maqmet Qazyuly, t.b.

О́lgen Ahmet pravıteldiń inisi Qan­bet bolystyń kandıdaty bolǵan­dyqtan aǵasynyń ornyna bolys bolyp qaldy.

 

О́liktiń tabylýy

О́lgen Aqmet pravıteldiń kishi áıeli Tóre Qaldybalasynyń qyzy sol retpen Tóre Sarbalaǵa quda bolatyn. Aqmettiń óligi tabylmaǵasyn Sarbala qudasy Tórege «aýylyńnyń sol ýaqıǵaǵa qatysqan adamdarynan surastyryp 

bil» dep tapsyrdy. Pravıtelge belsene qatysqannyń biri Ahmettiń óziniń qaınaǵasy Qurmanbaı Tóre balasy. Bir kúni Qurmanbaı ákesi Tóremen bolystyń ólimi jaıly sóılesip otyryp, abaılamaı Aqmet pravıteldiń súıegi Besaǵash dalasyndaǵy qudyqqa kómilgendigin aıtyp qoıǵan. Tóre estip alyp Sarbalaǵa habar jibergen. Sarbala balasynyń súıegin taýyp alyp, ýezdnyı krıstıanskıı nachalnıkke habar bergen. Krıstıanskıı nachalnık Petrov birneshe kazak-orys soldattarymen kelip óliktiń ústine bir úı, qasyndaǵy joldastarymen kelip-ketip júretin aýyl bıleri úshin jeti úı, nebári segiz úı tiktirip, elden jumsaýǵa onshaqty jigit pen onshaqty at arba aldyryp, tergeý júrgize bastady.

Qudyqqa kómilgen habardy Tóre aıtty degenmen Tóreni ustady. Tóreden jaýap alǵanda Tóre balasy Qurmanbaıdy kórsetken. Sonymen Tóre bosatylyp, Qurmanbaı ustalady. Ýaqıǵa 1, 3, 5-inshi aýyl jerinde bolǵan. «Bile tura aıtpaı, jasyrdyńdar» dep joǵarǵy úsh aýyldyń starshınalaryn ustaıdy. Bul joly nebári taǵy da onshaqty kisi ustalady. Olar mynalar: Tóre balasy Esmaǵul, Mańǵyuly Jumaǵalı, Muqanuly Zaınolda, Dúzkeı, taǵy basqalar. Sońǵy Dúzkeı degen kisiniń ózi úıinde joǵynda soldattar kelip: «Dúzkeıdi taýyp berińder, sender qashyryp jiberdińder» dep qatyny men balasyn ustap áketedi. Dúzkeı úıine kelip, bul habardy esitip, aýyryp qalady. Sońynan soldattar kelip, Tekege aıdaǵanda hal ústinde jatady. Sonymen Dúzkeı degen kisi Tekege aıdalyp bara jatyp, jolda júreginiń qaǵy jarylyp óledi. Qalǵandary Tekege aıdalyp baryp, elý alty kún túrmede jatady. Áýelgi ustalǵandar seksen jeti kún jatady. Bul túrmedegilerdiń hali óte nashar. Jarty qadaq tuzsyz qara nan men qara sýdy nár qylyp, sasyq aýamen demalǵan.

 

Sot

Qazannan voennyı sot kelip tergep, tórt kisini tórt saǵattyń ishinde asyp ólti­rýge úkim etip, úkim oryndalǵan, asylyp ólgender mynalar: Dáýjan Elý­baıuly, Qoja Qazyuly, Táji Sho­taı­uly, Baımolda Tájimqululy. Qal­ǵan­dary aqtalyp, moıny yrǵaıdaı, bıti torǵaıdaı bolyp, azyp-tozyp elge qaıtady.

Bular qaıtpastan buryn elden jigit alyndy, baılar kisi jaldaýshy boldy. Ebin tapqandar kazak-orysqa pastýh-malshy boldy. Bulardan basqa moldaekeler elde qaldy. Bylaıǵy on toǵyz ben otyzdyń arasyndaǵylar tegisinen Elekke qaralýǵa bardy. Tizimge buryn qalaı bolsa, solaı jazylǵan retimen jasy artyq ıa kem bola tursa da orynsyz prıemǵa iligip ketken sorlylar kóp boldy. Onyń ústine Shyńǵyrlaý bolysynyń jigitterine bolysyn óltirgen eldiń jigitteri dep prıem qatań boldy. Jasy artyq, ıa kem bolmasa aýyrýly jaramsyz, jarymjandardy talǵamaı, jaramdy dep ala berdi. Buǵan mysal, Qojauly Qaırolla degen jigit maıdanǵa barǵan jerinde qaralyp, soqyrlyǵynan qaıtyp keldi. Komıssııada otyrǵan aqsaqaldarymyz túk bitirgen joq. Olarǵa sóıleýge tolyq prava berilgen joq. Jigitterdi qaraǵan doǵdyrlardyń pyshaǵy quıryq ústinde boldy. «Seni qaldyram» dep kez kelgen qazaqtyń qaltasyn qaǵyp aldy. Krıstıanskıı nachalnıktiń qatynyna Ǵappa degen noǵaı qatyn qus etin, taǵy sondaı tátti tamaqtar aparyp, tanys bolyp, krıstıanǵa qatyny arqyly qazaqtardyń parasyn berip, deldaldyq qylyp, birneshe adamdy prıem­nan qaldyrdy. Muny krıstıannyń ózi de teris kórgen joq. Qara jumysqa jigit alý tusynda moldekemder az oljaly bolǵan joq. Betti bir sıpap, qudaı aldaryńnan jarylqasyn dep jigitterdiń tıyn-tepenin bular da soǵyp qaldy. Sonymen Shyńǵyrlaý jigitteri kúnbatys maıdanyna Mınskeı gýbernııasyna okop qazýǵa bardy. 1916 jyl kóterilisi Shyńǵyrlaý bolysynda osymen támam boldy.

Sońǵy jańalyqtar

Bir kúnde 3907 adam koronavırýstan aıyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:45

15169 adam koronavırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:17

Uqsas jańalyqtar