Táýelsiz el bolý – uly arman

Eger egemendiktiń alǵashqy jyl­da­ryndaǵy óndiris bitken turalap, jumys­syz­dyq beleń alyp, ishki jalpy ónimniń jyldyq kóleminiń quldyraý qarqyny 25,4% bolyp, ınflıasııa sharyqtap (1992 jyly – 3061%, 1993 jyly – 2265%), adamdar jappaı sergeldeńge túsken kúızelis kezeńin eske alsaq jáne sol kezeńdegi jaǵdaıdy halyqtyń qa­zir­gi turmysymen salystyrar bolsaq, eke­ýiniń arasy jer men kókteı ekeni bir­den kózge urady. Osy salystyrýlar ar­qyly-aq elimizdiń ósip-órkendeý jolda­ryn aıqyn ańǵarýǵa bolady. Jalpy, respýblıkamyzdyń táýelsizdikke baǵyt alǵan jyldarynan bastap, kúni búginge deıingi shejiresin túzer bolsaq, ol shejire, máńgi este qalar nebir aıtýly oqı­ǵalarǵa tunyp tur. Sol kezde Joǵarǵy Ke­ńestiń depýtaty retinde respýblıka ege­mendigin bekemdegen talaı tarıhı she­shimderdiń kýási bolǵanymdy búginde maqtanyshpen eske alamyn.

1990 jyly 24 sáýirde balama saılaý ba­rysynda alǵash ret demokratııalyq ne­giz­de saılanǵan Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­sy­nyń 12-shaqyrylǵan Joǵarǵy Keńesi óziniń birinshi jumys kúninde «Qazaq KSR Prezıdenti qyzmetin bekitý jáne Qazaq KSR Konstıtýsııasyna (Negizgi zańǵa) ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdy qabyldap, res­pýb­lıkada prezıdenttik bılik ınstı­tý­tyn engizdi. Joǵarǵy Keńes óz sessııasynda el Prezıdenti etip N.Á.Nazarbaevty saı­lady. Memlekettegi joǵary qyz­met­ke taǵaıyndalǵan sátten bastap N.Á. Nazarbaev Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq derbestigin ny­ǵaı­­­týǵa baǵyttalǵan batyl da bel­sen­di qa­damdar jasady. Sonyń biri qy­ryq jyl boıy halqymyzǵa sor bolyp ja­bys­qan, atom qarýyn synaqtan ótki­ze­tin Semeı polıgonyn jabý máselesi edi. Prezıdenttik bılik qolyna tıgen bettegi N.Á.Nazarbaevtyń alǵashqy pár­menderiniń biri osy polıgonǵa baılanysty boldy. 1991 jyldyń 29 tamyzynda Nursultan Ábishuly Semeı mańyndaǵy ıadrolyq polıgondy jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Alysty boljaı otyryp, bolashaqta atqarylar isterdi búgingi kúni oryn alyp otyrǵan saıası jaǵdaılarmen sheber ushtastyra biletin Prezıdent N.Á.Nazarbaev qysqa merzim ishinde táýelsiz memlekettiń ne­giz­gi qurylymdary men ınstıtýttaryn qalyptastyryp úlgerdi. 1991 jyldyń 1 jeltoqsanynda ótken Qazaqstan ta­rı­­hyn­daǵy alǵashqy Memleket bas­shy­synyń búkilhalyqtyq saılaýy el memlekettiligi jolyndaǵy jáne bir tarıhı mańyzdy kezeń edi. Nursultan Ábishuly Nazarbaev búkilhalyqtyq daýys berýge qatysqan respýblıkadaǵy barlyq azamattardyń 98,8% daýysyna ıe boldy. Bul Prezıdentke degen joǵary senimniń, ótpeli kezeńniń aýyr jyldarynda synnan ótken jetekshige óz taǵdyryn senip tapsyrǵan halyqtyń tańdaýy edi.

Al Táýelsizdik týraly Konstı­tý­sııa­lyq zańdy qabyldaý kezinde aıtys-tartys az bolmady. Zań jobasynyń ki­ris­­pesindegi «Qazaq halqynyń ózin-ózi bıleý quqyn rastaı otyryp» degen sóı­lem­nen «qazaq» degen sózdi alyp tastaý ke­rek degen pikirdi talqylaýdyń ózi uzaq­qa sozyldy. Aqyry ol sóz kirispede qal­­dyryldy. Joǵarǵy Keńestiń biraz depýtattary munan da árige baryp, «erteń Qazaqstandaǵy 17 mıllıon halyqtyń jartysyna jýyq orys halqy bóten memlekette qalyp júrmeı me? Bizdiń respýblıkamyzdyń erekshelikterine oraı bul másele referendýmǵa shyǵarylýy kerek. Biz kimnen jáne neden egemendik almaqpyz? Orys ımperııasynyń ornyna qazaq ımperııasyn ornatqymyz kele me?» degen sııaqty qıturqy sózderimen basqa depýtattardyń kóńilin alańdatýmen boldy. Zań jobasyn talqylaý úsh kúnge sozyldy. 14 jeltoqsanda zań jobasy qyzý talqylanǵan túski úziliske deıin 30 depýtat sóılep, zań jobasynyń redaksııasyn tolyqtyrý týraly 16 adamnan komıssııa quryldy. 15 jeltoqsanda zań jobasyn talqylaý odan ári jalǵasty. 16 jeltoqsandaǵy keshki otyrysta «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań jobasyn da­ıyndaıtyn komıssııa tóraǵasy depýtat S.Sartaev baıandama jasady. Komıssııa usynǵan zań jobasy talqylanyp, 48 depýtat shyǵyp óz usynystaryn aıtty. Talqylaý barysynda Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev 3 ret sóz sóıledi. Osyndaı uzaqqa sozylǵan pikirtalastan keıin Tóraǵa keshki saǵat 18:00-de «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tá­ýel­sizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań jobasyn daýysqa qoıdy. Kópshilik da­ýys­pen zań qabyldandy. Depýtattar, Úkimet músheleri, shaqyrylǵan qonaqtar, jýrnalıster, bar­lyq qatysýshylar oryndarynan turyp, uzaq dý qol shapa­laq­tady. Res­pýb­lı­ka­nyń Ánurany oryn­dal­dy. Barlyq qatysqannyń kóńili erekshe tolqýda boldy. Men ózim júregim dúrsildep, erek­she tolqyp, kózim jasqa to­lyp ketti. Jan-jaǵyma qarasam, bar­lyq depýtat da tolqyp, kózderin súr­tip jatqanyn baıqadym.

Mine, osy tarıhı oqıǵadan keıin res­pýblıkanyń táýelsiz elge tán bolýǵa tıis nyshandaryna qatysty, Qazaq­stan­nyń egemendigin bekemdeı túsetin jáne basqa zańdar birinen keıin biri qa­byldanyp jatty. Sóz retine qaraı táýel­­sizdikti, egemendikti baıandy etetin zań­dar qabyldaýdyń ońaıǵa tús­pe­genin aıta ketken jón. Buǵan deıin qan­daı sheshim qabyldasa da, aldymen Más­keýge jaltaqtap, solardyń yǵy­na jy­ǵylyp úırengendikten bolar, res­pýblıkanyń egemendigine baılanys­ty máseleler qozǵala bastasa-aq óre túregelip, áldeqandaı bir apatqa tap bolǵandaı nemese tap bolatyndaı minez tanytyp, órekpip ketetin depýtattar basym edi. Ondaı halyq qalaýlylary daýryqpalyqqa salynyp, kún tártibine qoıylǵan máseleden qandaı da bir as­tar izdep, áriptesterin mezi qylatyn. Jáne ondaılar ádette jalǵyz-jarym emes. Sondyqtan ózderinshe shep quryp alyp, árbir otyrys saıyn búırekten sıraq shyǵarýmen shuǵyldandy. Munyń ózi egemendigimiz úshin aýadaı qajet zańdardyń der kezinde qabyldanýyna aıtarlyqtaı kedergi keltirdi. Mine, osyndaı qıyn jaǵdaıda Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qandaı da bir máselege baılanysty bolsyn dáleldi de tegeýrindi pikirleri depýtattyq korpýstaǵy Salyq Zımanov, Jabaıhan Ábdildın, Sultan Sartaev, Ábish Kekilbaev, О́mirbek Joldasbekov, О́mirbek Baıgeldıev, Oralbaı Ábdikárimov sııaqty jáne basqa úlken ǵalym, bilikti mamandardyń oılarymen astasyp, ortaq iske oń áserin tıgizetin. О́ıtkeni álgindeı «jer astynan jik shyqty, eki qulaǵy tik shyqty» deıtindeı bosteki daýryqpalyqtarǵa olar óziniń bultartpas dáleldi pikirlerin qarsy qoıyp, býynsyz jerge pyshaq urýshylardyń kóńilderin sý sepkendeı basyp otyrdy. Sonyń nátıjesinde, respýblıkamyzdyń egemendigin baıandy etetin kóptegen zań der kezinde qa­byldanyp, ómirge joldama aldy. Qazir sol kezde osyndaı zańdardyń qabyldanýyna qarsy daýys bergen depýtattar sanynyń edáýir bolǵanyna kóp adamnyń senbeýi múmkin. Biraq ol solaı boldy. Biz ony kózimizben kórdik. Qoǵamnyń ala-qulalyǵy, basym kópshiliktiń keńestik kezeńde baýyr basqan ádetterden aryla almaı júrgeni anyq baıqalatyn. Munyń bárin táptishtep aıtyp otyrǵan sebebim – Táýelsizdikti baıandy etý kim-kimge de ońaı tıgen joq. Qınalǵan kezde ty­ǵy­ryq­tan shyǵar jol izdeý barysynda ártúrli kelispeýshilik oryn aldy. Eń bastysy, osyndaı kelispeýshilikterdi daǵdarysqa ulastyrmaı, ýaqtyly sheship otyrý, el bolashaǵyna qatysy bar durys sheshimder qabyldaı bilý kóregendikti, damý zańdylyqtaryn eskere otyryp dál sheshim qabyldaýdy talap etetini sózsiz. Bul oraıda, Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń ekonomıkany jolǵa qoıýdy birinshi orynǵa shyǵaryp, qandaı isti qolǵa alsa da, osy baǵytty ustana otyryp is-qımyl jasaýy jasandy kedergilerden oıdaǵydaı ótýge múmkindik týǵyzdy.

Prezıdent ne istese de, neni qolǵa alsa da, eń aldymen onyń elge tıgizetin paıda-zııanyn qatar bezbendep, ábden ólshep-piship, elep-ekshegennen keıin ǵana jurtshylyqtyń talqysyna usynyp otyrdy. Máselen, astanany aýystyrýdy ala­ıyq. Elordany munda kóshirýdiń astarynda, meniń oıymsha, resmı derekterde aıtylatyn málimetterden de basqa, Memleket basshysynyń ultymyzdyń qamyn tereńnen oılaǵan josparlary jatqan bolar. Soltústik oblystardaǵy jergilikti halyqtyń sany astanany kóshirer qarsańda 15-20%-dyń ol jaq, bul jaǵy ǵana bolatyn. Qazaqtyń osy bir quıqaly ólkesine ishten de, syrttan da kóz alartýshylardyń az bolmaǵanyn nesine jasyramyz. Mine, osyndaı al­ma­ǵaıyp sátte Prezıdent qabyldaǵan shuǵyl sheshim búginde óz nátıjesin berip otyr. Bir kezde tyń ólkesiniń astanasy atanǵan Selınograd kóshelerinen qazaqty kezdestirý neken-saıaq bolsa, búgingi elorda turǵyndarynyń basym kópshiligi – jergilikti ult ókilderi. Búgin­de Saryarqa tósindegi alyp qurylys ala­ńyna aınalǵan astananyń kelbetine qa­rap, súısinetinder de, tańyrqap, bas shaıqaıtyndar da jeterlik. Súısinetin sebebi, aınaldyrǵan 22-23 jyl bederinde qala adam tanymastaı ózgerip, ondaǵy jupyny ǵana tirshilik kóz aldyńda qulpyrǵan ǵajap kóriniske ulasty. Ta­ńyr­qaıtyn sebebi, osynyń bári mınýt, saǵat saıyn ósip, aı, jyl ótkende alyp bolyp shyǵa keletin ertegidegideı qysqa merzimde júzege asty. Elimizdiń táýelsizdik jyldarynda qol jetkizgen tabystary qomaqty. Sanamalaı bastasaq, kóńil marqaıar sátter barshylyq. Al 2010 jyldyń jeltoqsan aıynda ótkizilgen EQYU-nyń Astana sammıti el halqynyń ómirinde este qalar aıtýly oqıǵa boldy. Túrkitildes memleketter arasynda, musylman memleketteri arasynda tuń­ǵysh ret EQYU-ǵa tóraǵalyq etý mártebesine ıe bolǵan Qazaqstan EQYU-ǵa múshe 56 memlekettiń basshylaryn Astanada toqaılastyryp, on bir jyldan beri ótkizilmegen keleli jıynnyń joǵary dárejede ótýine uıtqy bola bildi. Bul, árıne, úlken mártebe. Bul – Qazaqstannyń jeńisi.

Táýelsizdigimizdiń 30 jyly, tarıh ólshemimen alyp qarasaq, qas qaǵym sátteı-aq. Biraq osy ýaqyt aralyǵynda elimizde ǵasyrdan astam ýaqytta atqa­ry­latyn ister tyndyryldy. Tarıhı qys­­qa merzim ishinde elimiz josparly ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa ótý, halyqtyń ómir súrý deńgeıin arttyrý, quqyqtyq jáne demokratııalyq mem­le­ket­ti qalyptastyrý, memlekettik ege­men­dik­ti, qaýipsizdik pen turaqtylyqty odan ári nyǵaıtý jolynda zor tabystarǵa qol jetkizdi.

Táýelsizdik jyldary Qazaqstanǵa 350 mlrd dollar tikeleı sheteldik ın­­ves­­tısııa tartyldy, bul Ortalyq Azııa óńirine keletin jalpy ınvestısııalar aǵynynyń 70%-yn quraıdy, IJО́ kólemi 20 ese ósti, 2 mln-nan astam jumys orny ashyldy. Qazaqstan azamattarynyń ortasha jalaqysy 17 ese, al zeınetaqy mólsheri 15 ese ósti. Qazaqstandyqtardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 72 jasqa deıin ulǵaıdy, bala týý deńgeıi 60%-ǵa ósti. 100 mıl­­­­lıon sharshy metrden astam turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. 1500 mektep jáne 2700-den astam balabaqsha men 1800 densaýlyq saqtaý nysany salyndy.

Qazaqstan kópjaqty jáne beıbit syrtqy saıasatty damytyp, álemniń 183 memleketimen dıplomatııalyq qatynas ornatty. Qazaqstan saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, ǵylymı-tehnıkalyq jáne mádenı salalardaǵy ortaq maqsattarǵa qol jetkizý maqsatynda BUU, EQYU, Dúnıejúzilik saýda uıymy, Islam yntymaqtastyǵy uıymy, TMD, ShYU, EAEO, UQShU sekildi halyqaralyq qoǵamdastyq qurǵan negizgi úkimetaralyq uıymdardyń quramyna kiredi jáne aradaǵy yntymaqtastyqtyń artýyna kúsh salady.

Kúni keshe jáne bir tarıhı oqıǵanyń kýási boldyq. Ystanbul qalasynda ta­myry bir, tarıhy tereń túrki el­de­riniń Túrki keńesiniń qanaty qataıyp, Túr­ki memleketteriniń uıymy bolyp qaıta quryldy. Bul búkil túrki jur­tyn ta­myr­las­tyqpen ortaq múddege birik­ti­redi.

2015 jyldan bastap elimizde asa ma­ńyzdy Bes ınstıtýttyq reforma júzege asyryla bastady. Bul jańǵyrtýlar kásibı memlekettik apparat qurýǵa, zań­nyń ústemdigin qamtamasyz etýge, ın­dýs­trııalandyrý men ekonomıkalyq ósimge, qazaqstandyqtardy bolashaqtyń birtutas ultyna toptastyrý men mem­le­kettiń ashyqtyǵy men eseptiligin qamtamasyz etýge baǵyttalyp otyr. «100 naqty qadam» ult jospary qabyldanyp, ony júzege asyrý úshin zańnamalarǵa ózgerister engizildi. Elimizde ómir súretin san etnos ókilderiniń teń dárejede damýy­na qolaıly jaǵdaı týǵyza otyryp, qazaq halqynyń óz jerinde tiliniń, dininiń, mádenıetiniń órkendeýine qol jetkizdik. Bir kezderi óz elindegi sany 29%-ǵa deıin quldyraǵan halqymyzdyń sany qazirgi kezde respýblıka turǵyndarynyń 72%-ynan asty. Ulttyq mádenıetimizdi qaıta túletý úshin «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy jasaldy.

Joǵaryda aıtylǵandaı, táýelsizdik jyldary Qazaqstan nebir qıyn-qystaý kezeńderden súrinbeı ótip, tolaǵaı tabystarǵa jetti, qarqyndy damý jolyna tústi. El de, zaman da, qoǵam da, adam da jańardy. Qazaqstandy búkil álem tanydy. Buryn biz kim edik, qazir kimbiz? Árbir qazaqstandyq ózine osy suraqty qoıyp, oılansa, bizdiń eldiń búgingi jetistikteri kóz aldymyzǵa keledi, kókiregińdi óz elińe, otanyńa degen rızashylyq sezim men maqtanysh kerneıdi.

Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýynda Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev: «Biz tuǵyry myǵym el bolý jolynda kedergilerdi eńserip, qıyn­dyqtardy jeńip kelemiz. Munyń bárine berekeli birlik pen eseli eńbek arqyly jettik» degen bolatyn.

Elimiz táýelsizdik jylnamasynyń tórtinshi onjyldyǵyna qadam basqaly tur. Bul kezeńniń ońaı bolmaıtyny qazirdiń ózinde aıqyn baıqalýda. Son­dyq­tan kez kelgen syn-qaterge daıyn bolýǵa tıispiz. Tynymsyz izdenip, udaıy alǵa umtylýymyz qajet», dep, alda tur­ǵan maqsattarǵa keńinen toqtalyp, ony oryndaý joldaryn aıqyndap berdi. Bul maqsattarǵa qol jetkizý úshin bárimiz bir kisideı jumylyp, elimizde birlik pen turaqtylyqty saqtap, Prezıdentimizdiń tóńiregine toptasyp, aıanbaı ter tógip eń­bek etýimiz kerek. Bul bizdiń táýel­siz­dikti nyǵaıtýǵa qosqan úlesimiz bolady.

Qýanysh AITAHANOV,

qoǵam qaıratkeri