Dastarqan berekesi – otandyq ónim

­Prezıdent óz sózinde baǵa bel­gi­leý men azyq-túlik taýarlaryn bó­lýdi baqylaýǵa jańasha qaraý­dy, memlekettik vedomstvolar ara­syndaǵy jaýapkershilik aımaqtaryn ajyratýdy usynyp, jemshóp daıyndaý, mal jaıylymy, veterınarııa jáne tıisti zańnamalyq normalar daıyndaý sııaqty aýqymdy baǵyttardy jaq­sartýdyń mańyzdylyǵyn basa aıtqan bolatyn.

Elimizde qaı kezeńde de ultyq eko­nomıkadaǵy negizgi salalardyń biri bolyp kelgen agroónerkásiptik ke­shen búgingi tańda batyl jáne qar­qyndy oń ózgeristerdi talap etýde. О́ıtkeni sońǵy birneshe jyl boıy bul salada jasalyp otyr­ǵan aýqymdy ekonomıkalyq jáne uıym­dastyrýshylyq sharalar aýyl sharýashylyǵy salasyn kútkendegideı nátıjelerge jetkize almady. Tipti keıbir jekelegen, belgili bir asa iri agrarlyq qurylymdardy qospaǵanda, jalpy aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerdiń ekonomıkalyq jaǵdaıyn tabandy túrde jaqsartý úshin birqatar tyń shara óz kezegin kútip tur. Shynymen-aq, dúken sóre­lerine nazar aýdarsaq: «osy biz birte-birte ózge memleketterdiń azyq-túli­gine táýeldi bolyp bara jatyrmyz-aý!» degen qaýiptiń shyrmaýyna túse­tinimiz de ras. Dastarqanymyz otan­dyq ónimderden ǵana maıysyp tursa, qanekeı!

Búgingi kúni beleń alǵan ónimdi­lik­tiń tómendigi, memlekettik qoldaý quraldary tıimdiliginiń pármensizdigi, resýrstyq áleýetti utymsyz paıdalaný, aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn ótkizý jáne saqtaý júıeleriniń baıaý damýy, tehnıkalyq jabdyqtaý salasynda qordalanǵan problemalar úkimettik deńgeıde sheshýshi qadamdar jasaýdy qajet etedi.

El Prezıdentiniń joǵaryda atal­ǵan Joldaýyn iske asyrý sheńberin­de Senattyń Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıteti «Aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń ózekti máseleleri men perspektıvalary» degen taqyrypta Parlamenttik tyńdaý ótkizý jáne oǵan daıyndyq barysynda birqatar is-shara uıymdastyrdy. Atap aıtqanda, aýyl sharýashyly­ǵy men ekologııalyq ahýaldyń ózek­ti máselelerin sheshý, bıotehnologııa­lar­dy ázirleý máseleleri boıynsha jaǵ­daıdy zertteý jáne aýyl sharýa­shylyǵy janýarlaryna arnalǵan otandyq veterınarlyq preparattar engizý maqsatynda komıtet músheleri Nur-Sultan qalasyndaǵy Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵynda jáne onyń Stepnogor qalasyndaǵy fılıalynda boldy. Sonymen qatar Jambyl oblysyndaǵy Otar eldi mekeninde ornalasqan «Bıologııalyq qaýipsizdik problemalary ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty» RMK-da, Almatydaǵy Qa­zaq veterınarlyq ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynda kóshpeli otyrystar ótkizdi. Osy is-sharalar barysynda jo­ǵaryda atalǵan ortalyqtardyń ǵa­­lym­dary, ǵylymı qyzmetkerler eli­mizdiń agroónerkásiptik keshenine sala ǵylymynyń jetistikterin engizý, aýyl sharýashylyǵy men ǵylymnyń arasyndaǵy iskerlik baılanysty te­reń­detý, osy oraıda asa tıimdi te­tik­terdi qoldaný jónindegi baǵaly usy­nystaryn aıtty. О́te oryndy! Agrar­lyq ǵylym eń aldymen jańa tehnologııalardy transfertteýmen jáne olardy otandyq jaǵdaıǵa beıimdeýmen aınalysady. «Bilim – Ǵylym – О́n­di­ris» úshtaǵany buzylmaǵan jaǵdaı­da ınnovasııalyq ǵylym men ınnova­sııalyq ınfraqurylym jańa deńgeıge kóteriledi.

Komıtettegi meniń áriptesterim bas­tamashy bolyp otyrǵan osy aýqym­dy is-sharalardyń túpki maqsaty – mem­lekettiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Agroónerkásiptik ke­shenniń jaı-kúıi tikeleı el ekono­mıkasyna, halyqtyń ál-aýqatyna jáne tamaq ónimderiniń qoljetimdi­li­gi­ne áser etedi. Qazirgideı pandemııa kezeńinde álemde qalyptasqan azyq-túlik ınflıasııasynyń ósimi bizdiń elge de keri áserin tıgizdi. Máselen, resmı derekter boıynsha jyl basynan beri ınflıasııa deńgeıi únemi ósý ústinde keledi. Osy oraıda baǵanyń jyldyq ósiminiń jartysynan kóbi azyq-túlik ınflıasııasynyń úlesine tıedi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derek­teri bo­ıynsha azyq-túlik taýar­lary jyl basynan beri 11,5%-ǵa qymbattady: onyń ishin­de qant 32,1%-ǵa, maı 31,6%-ǵa, kókónis 25,8%-ǵa ósti.

Aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshiler óz ónimderin satý baǵasyna aıtarlyqtaı áser ete almaıtynyn jáne kóbinese satyp alý uıymdary men qaıta óńdeý kásiporyndarynyń baǵalaryn qabyldaýǵa májbúr bolatynyn atap ótken jón. Basqasha aıtqanda, ónimderdiń baǵasyn qalyptastyrý deldaldardyń bıligine aýysyp ketken syńaıly.

Memleket tarapynan qoıma jáne kólik ınfraqurylymynyń jetis­­peý­shiligi problemasyn sheshý maqsatyn­da kóterme-taratý ortalyqtary baǵ­darlamasy iske qosylǵany bel­­gili. Bul bastama shaǵyn jáne je­ke qo­sal­qy sharýashylyqtarda óz ónim­­derin satý múmkindikteriniń shekte­lýi­ne baılanysty týyndaǵanyn bile­miz. Logıstıkanyń jáne ortalyq­tan­dyrylǵan satyp alýdyń jolǵa qoıyl­maýyna baılanysty jeke qosalqy sharýashylyq ónimderiniń az ǵana bóligi óńdeýge jiberiledi. Ol ónimder deldaldar men alypsatarlar arqyly dúken sórelerine jetkenshe shekten tys joǵary baǵa quraıdy.

Búgingi tańda óndirilgen aýyl sha­rýa­shylyǵy óniminiń 41,5%-y jeke qosalqy sharýashylyqtardyń úlesinde. Sondyqtan endigi mindetimiz – olardyń memlekettik qoldaý, sonyń ishinde kóterme-taratý ortalyǵy tarapynan beriletin múmkindikterge qol jetkizýin qamtamasyz etý. О́ndiris qýatyna nemese kólemine qaramastan, barlyq agroqurylymdar men kóterme-taratý ortalyǵy arasynda jan-jaqty tıimdi yntymaqtastyq qalyptastyratyn jaǵdaı jasalýy qajet dep sanaımyn.

Sońǵy birneshe jyldan beri eli­mizdiń birqatar óńirinde jeke kó­terme-taratý ortalyǵy jumys isteı­di. Ýaqyt óte kele olar memleket­­tik jáne jergilikti atqarýshy organdar, aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshiler jáne jeke qo­sal­qy sharýashylyq arasynda ózara tıim­di is-qımyldyń bolmaýy, kóterme-taratý ortalyǵy mártebesiniń zańna­ma­lyq normalarmen aıqyndalmaýy, sharýashylyqtan bastap ortalyqqa deıingi tizbektiń ár býyny boıyn­sha ónimdi jetkizý tetigi pysyqtalmaýy sal­darynan birqatar qıynshylyq­qa tap boldy. О́ıtkeni kóterme-tara­tý ortalyǵyn qurý ınfraqurylym salýmen ǵana shektelmeıdi. Onyń qyz­meti men quqyqtyq tetikterin je­­­til­dirýge, ákimshilik kedergilerdi joıýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq refor­malar qajet. Agrarlyq salada qan­shalyqty shara josparlanǵanymen qazirgi tańda azyq-túlik baǵasy óse túspese tómendeýi baıqalmaıdy. Osy­ǵan baılanysty kóterme-taratý or­ta­lyǵy jobasyn memlekettik qoldaý úshin onyń ǵımaratynyń qurylysy men jabdyqtarǵa ınvestısııalyq tó­lemderdi óteýdiń 25%-yn sýb­sı­dııa­laǵan áldeqaıda tıimdi bolar edi. Sol sııaqty, memlekettik qol­daýǵa ıe bolǵan sharýashylyq óndi­ril­gen ónimniń belgili bir kólemin kó­terme-taratý ortalyǵyna ákelýdi óz min­detine alsa onyń memleket aldyn­daǵy jaýapkershiligi de artary sóz­siz. Elimizde óndiriletin aýyl sharýa­shylyǵy taýarlarynyń belgili bir tizbesi boıynsha taýar ótkizý júıesi­ne qatysýshylardy qosymsha qun sa­lyǵynan bosatý da agroónerkásipti memlekettik qoldaýdyń tıimdi joly bolary sózsiz.

Memleket basshysy Joldaýda atap ótkendeı, agrarlyq sektordy sýb­­­sıdııalaý tetikterin qaıta qa­raý­­­dy jáne turaqtandyrýdy talap etedi, sýbsıdııalardy resimdeý tártibi túsinikti ári ashyq, shaǵyn jáne orta sharýashylyqtarǵa qoljetimdi bolýy tıis. Alaıda aýyl sharýashylyǵyn sýbsıdııalaýdyń qoldanystaǵy júıe­si tek qana iri agroqurylymdardyń ıgiligi úshin jumys istep otyrǵany belgili. Biraq sondaı memleketik qol­daýdan tys qalyp otyrǵan shaǵyn aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn ón­dirýshiler negizgi aýyl sharýashylyǵy óniminiń 70%-yn óndirip otyr. Shaǵyn jáne orta aýyl sharýashylyǵy qury­lymdaryn memlekettik qoldaý shara­laryna birkelki qol jetkizý maqsa­tynda «Qoldaý» elektrondy júıesi engizilgen. Alaıda bul zamanaýı tehnologııa tolyq kólemde óndiriske enip kete qoımaýy saldarynan agrar­lyq sektor onyń tıimdiligine óz dáre­je­sinde qol jetkize almady.

Taǵy bir mańyzdy máseleniń biri – kóktemgi dalalyq jumystar bastalar shaǵynda aýyl sharýashylyǵyn­da tikeleı jumys istep júrgen, ási­rese shaǵyn qurylymdar túrli qar­jylaı qıyndyqtarǵa kezdesedi. Mine, osyndaı sátterde kóterme-ta­ratý or­ta­lyqtary olarǵa qoldaý kór­set­se, eki seriktes bir-birimen is­ker­lik baı­lanys ornatyp, osy orta­lyq­tar aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilermen forvardtyq mámi­leler jasasa, qajetti azyq-túlik ónim­deri halyqtyń qaltasy kóteretin baǵa deń­geıinen asyp kete qoımas edi. So­nymen birge naryqtaǵy otandyq ónim shyn máninde óz deńgeıine kóterileri anyq.

Azyq-túlik qaýipsizdigin qamta­ma­­syz etý maqsatyndaǵy eń basym min­detter osy dep oılaımyn. Al mem­­lekettiń azyq-túlik qaýipsizdigi ve­te­­rınarlyq qaýipsizdikten bas­taý ala­tynyn osy salada ǵylymı-zert­teýler júrgizgen ǵalymdar, aýyl sha­rýa­shylyǵynyń bel ortasynda júr­gen mamandar jaqsy biledi. Son­dyq­tan Memleket basshysy Q.Toqaev Jol­daýda veterınarııa sala­syn je­til­dirý, osy oraıda ortalyq pen óńir­ler arasyndaǵy mindetter men quzy­retterdi naqty bólý jáne sıfrly tehnologııalardy engizý týraly mindetter júktedi.

Bul baǵytta atqarylar ister aýqy­my óte keń, qordalanǵan máseleler de az emes. Mysaly, «Veterınarııa týraly» zań qabyldanǵan kezden bastap kúni búginge deıingi jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt aralyǵynda veterına­­rııa júıesi jyl saıyn ózgeristerge ushy­rap keledi. Alaıda odan aıtarlyq­taı oń ózgerister bola qoıdy dep aıtý qıyn. Onyń ústine, osy salanyń jaǵ­daıy qazirgi zamanaýı ǵylymı jáne tehnologııalyq jetistikterden artta qalýy saldarynan burynǵydan da kúrdelene tústi. Sondyqtan veterınarııa salasynda úderisterdi sıfr­landyrý, málimetti jınaý ári ony av­tomattandyrý, kadrlardy daıarlaý jáne olardyń jalaqysyn arttyrý mańyzdy.

Elimizdegi veterınarııa budan bu­ryn qalyptasqan, uzaq jyldardaǵy synaqtan ótken is-tájirıbeden alshaq ketpeı, zamanaýı úderisterden qalyp qoımaı qazirgi zamanǵa laıyqty ádis-tásilderdi paıdalanýdy qajet etedi. Sondyqtan veterınarlyq qaýipsizdik salasyndaǵy zańnamalyq negizderdi jetildirý jáne tehnologııalyq úde­risterdi sıfrlandyrý, avtomattan­dyrý, bıologııalyq taldamalyq mate­rıaldardyń ádistemesin jańǵyrtý, vetpreparattardyń sapasy men qol­jetimdiligin uıymdastyrý saladaǵy keshendi sharalar bolyp tabylady.

Myna bir derekke nazar aýdara ketelik. Sońǵy úsh jylda 21,7 mlrd teńgege vetpreparattar satyp alynǵan, sonyń ishinde 49%-y otandyq ónim bolsa, qalǵany ımporttalǵan ónim­der. Árıne elimizde shyǵarylmaıtyn keıbir vetpreparattar da bar, biraq preparattardyń ekiden biri sheteldik ónim ekendigi de ras. Osyǵan baılanys­ty halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keletin otandyq vetpreparattar óndirý úshin ózimizdiń bıoónerkásiptik (bıokombınat) salany qolǵa alsa otandyq ónimderge basymdyq beriledi, ózgege táýeldi bolmaımyz. Ol úshin bizde ǵylymı áleýet te, ekonomıkalyq qýat ta jeterlik.

Burynnan qalyptasyp qalǵan óte oryndy mynadaı bir qaǵıda bar: qaı salany da basqarýdy uıymdastyrý jáne fýnksıonaldyq mindetterdi tıi­sinshe atqarý kadrlardyń áleýetine tikeleı baılanysty. Alaıda basqasy basqa, al veterınarııa boıynsha osy másele áli de kúrdeli kúıinde qalyp keledi. Mysa­ly, Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligi bergen aqparatqa qaraǵanda, tek qana veterınarlyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıtetiniń aýmaqtyq ıns­peksııalarynda 309 vakanttyq oryn bar eken. Al epızotııalyq jaǵ­daı qazirgideı ýshyǵyp turǵanyna qara­mastan, ortalyq atqarýshy organda aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshiler sýbektileri boıynsha dáıekti aqparat múldem joq deýge bolady.

Tıisti oryndar usynǵan derek­terge qaraǵanda, sońǵy 3 jylda «ve­terınarııa» mamandyǵy boıyn­sha úsh memlekettik joǵary oqý orny­nyń (Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıteti, S.Seıfýllın atyn­daǵy Qazaq agrotehnıkalyq ­ýnı­­­versıteti, Jáńgir han atyndaǵy Ba­­tys Qazaqstan agrarlyq-tehnıka­lyq ýnı­­ver­sıti) 2161 jas maman bi­lim alyp shyq­qan. Olardyń ishinde ­1046-­sy ju­mysqa ornalasqan. Mine, kórip otyr­ǵanymyzdaı, agoroónerkásip­tik keshen salasyndaǵy bilikti kadrlar­dyń tapshylyǵy osyndaı halde. Mun­daı jaǵdaıda tolyqqandy veterınar­­lyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý týra­ly sóz qozǵaýdyń ózi artyqtaý ma dep qalasyń.

Joǵaryda elimizdiń agroóner­ká­siptik kesheninde sheshýin kútken birqatar máseleni sóz ettik. Qo­ryta aıtqanda, menshik nysany­na qaramas­tan, barlyq aýyl sharýashylyǵy ta­ýaryn óndirýshiler men jeke qosalqy sharýashylyqtardy qoldanystaǵy sýbsıdııalaýdyń tetikterine qosý, sýbsıdııanyń keıbir túrleriniń ornyna uzaq merzimge tómen paıyzdyq mólshermen kredıt berý, tabıǵı-klı­mattyq erekshelikterdi eskere otyryp, óńirler bólinisinde sara­lanǵan sýbsıdııalar bólýdi qaras­tyrý, sýbsıdııalaý qaǵıdalary men tetik­terin jyl saıyn ózgertýge jol bermeý, aýyl sharýashylyǵy taýar­laryn óndirýshilerdiń sýbsıdııa­lardy paıdalaný tıimdiligin baǵa­laý tetigin jetildirý týraly má­se­leler sheshimin tapqanda ǵana elimiz­degi agroónerkásiptik keshenniń kúre­ta­myryna qan júgirip, memleketimiz­de azyq-túlik qaýipsizdigin senim­di qam­tamasyz etýge jol ashylady. Kó­ne zamannan bastap agrarlyq ba­ǵyt ustanǵan jáne ony damytýda ja­handyq deńgeıde kóshbasshy bolǵan Uly dala murageri – Qazaq elinde agroónerkásiptik keshen ekonomıkany damytýdyń negizgi draıverine aınalady dep senemiz.

Muhtar JUMAǴAZIEV,

Senat depýtaty