Aqmaral Haıdarqyzy ARYSTANBEKOVA týraly aıtqanda, «tuńǵysh» sózin kóp qoldanýǵa týra keledi. Ol – táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh elshisi jáne el tarıhyndaǵy tuńǵysh áıel-elshi. Qazaqstannyń syrtqy ister mınıstri (1989-1991 jj.), Qazaqstan Respýblıkasynyń BUU janyndaǵy tuńǵysh Turaqty ókili (1992-1999 jj.), Fransııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshi (1999-2003 jj.) jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń IýNESKO janyndaǵy Turaqty ókili qyzmetin qosa atqarýshy (1999-2001 jj.) boldy. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń Erekshe tapsyrmalar jónindegi elshisi. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, halyqaralyq qatynastar jáne dúnıejúzilik saıasat máseleleri jónindegi bes monografııanyń, otandyq jáne sheteldik basylymdardaǵy kóptegen jarııalanymdardyń avtory.
Bıylǵy jyldyń 2 naýryzynda elimizdiń álemdegi eń basty uıym – BUU-ǵa tolyqqandy múshe bolǵanyna 22 jyl toldy. Osy oraıda, biz Aqmaral Arystanbekovaǵa Qazaqstan men BUU arasyndaǵy yntymaqtastyq máselelerine, sondaı-aq, Memleket basshysynyń Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy saıasatynyń 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyna qatysty saýaldarymyzdy qoıǵan edik.
– Aqmaral Haıdarqyzy, bıylǵy jyldyń 21 qańtarynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy saıasatynyń 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy týraly Jarlyqqa qol qoıǵan bolatyn. Bul Tujyrymdama «Qazaqstan-2050» Strategııasynda bekitilgen syrtqy saıası ustanymdar aıasynda ázirlengen. Jańa qujat osyǵan deıin daıyndalǵan qujattardan nesimen erekshelenedi?
– Qazaqstan Respýblıkasynyń 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan Syrtqy saıasat tujyrymdamasynda Otanymyzdyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy negizinde qarqyndy ekonomıkalyq damýymen, saıası turaqtylyǵymen, baıypty syrtqy saıası baǵytymen erekshelenetin qalyptasqan memleket retindegi basty qaǵıdattary, maqsattary, mindetteri men basymdyqtary anyqtalǵan. Sondaı-aq, Qazaqstan syrtqy saıasatynyń kópvektorly, teńgerimdi qaǵıdattary men elimizdiń ulttyq múddelerin tabandy qorǵaýǵa negizdelgen sabaqtastyǵy qýattalǵan. Memleket basshysynyń shet memlekettermen qarym-qatynasty halyqaralyq quqyq normalary men qaǵıdattaryna negizdegen bul syrtqy saıası baǵyty táýelsizdik jyldary boıynda Qazaqstandy halyqaralyq qatynastardyń tolyq quqyly jáne jaýapty qatysýshylary qataryna qosty.
Bul qujat elimiz damýynyń jańa kezeńinde Qazaqstannyń syrtqy saıası baǵyty syrtqy saıasattyń basymdyqtaryn josparlaý men júzege asyrýdaǵy pragmatızmmen jáne jumystyń ozyqtyǵymen, eldiń ulttyq múddelerin qamtamasyz etetin ıdeıalar men bastamalardyń usynylýymen de erekshelenetin bolady. Tujyrymdamaǵa tuńǵysh ret keń jarııalylyq sıpat berilýi memleketimizdiń syrtqy saıasatynyń ashyqtyǵy men boljamdylyǵynyń aıǵaǵy bolyp tabylady.
– Syrtqy saıasattyń 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda Qazaqstannyń ulttyq múddelerine sáıkes, syrtqy saıasattaǵy negizgi kúsh-jiger birneshe maqsatqa qol jetkizýge baǵyttalatyny jaıly jazylǵan. Olardyń qataryna elimizdiń qaýipsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qamtamasyz etý, beıbitshilikti, óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtý sekildi qadaý-qadaý máseleler bar. Bul baǵyttaǵy jumystar týraly ne aıtasyz?
– Tujyrymdamada atap kórsetilgenindeı, memleketimizdiń syrtqy saıasatynyń negizgi maqsaty elimizdiń ulttyq qaýipsizdigin, qorǵanys qabiletin, egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn barynsha qamtamasyz etý bolyp tabylady. Basty syrtqy saıası kúsh-jiger ornyqty ekonomıkalyq damý úshin, halyq ómiriniń deńgeıi men sapasyn arttyrý úshin, quqyqtyq memleket pen demokratııalyq ınstıtýttardy nyǵaıtý úshin qolaıly syrtqy jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalady. Qazaqstan halyqaralyq beıbitshilikti, óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtý, Birikken Ulttar Uıymynyń ortalyq jáne úılestirýshilik róli kezinde ádiletti jáne demokratııalyq álemdik rettilik ornatý jónindegi kúsh-jigerin jalǵastyratyn bolady. Qazirgi zamanǵy álemdegi jahandaný jaǵdaıynda jahandyq úderister men problemalardyń kúrdeliligi men san alýandyǵy eldiń damýy men onyń álemdik arenadaǵy ulttyq múddelerin qamtamasyz etýdiń asa mańyzdy quraly bolyp tabylatyn memlekettiń syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttaryn der kezinde boljamdaý men belgileýdi qajet etedi.
– Qazaqstan – BUU, TMD, AО́SShK, UQShU, ShYU, EQYU, sondaı-aq, Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesi jáne basqa da halyqaralyq uıymdar men forýmdar qyzmetiniń jaýapty qatysýshysy. Biz áńgime ózegine aınaldyryp otyrǵan Tujyrymdamada elimizdiń osy uıymdardyń qyzmeti sheńberindegi negizgi mindetteri týraly aıtylady. Qazaqstannyń syrtqy saıası bastamalardy ilgeriletý tóńiregindegi mundaı qadamdaryn qalaı paıymdar edińiz?
– Álem damýynyń qazirgi zamanǵy betalystary, qalyptasyp otyrǵan halyqaralyq-saıası ahýal jahandaný jaǵdaıynda jahandyq problemalardy dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń ortaq múddeleri negizinde sheshýge jańasha turǵydan qaraýdy talap etedi. Osy oraıda, búginde beıbitshilik pen qaýipsizdikti saqtaýda kópjaqty dıplomatııanyń róli, memleketterdiń kópjaqty saıası jáne qarjy-ekonomıka ınstıtýttarynyń qyzmetine, ıntegrasııalyq úderister men óńirlik yntymaqtastyqqa belsene qatysýynyń qajettigi arta túsedi. Al Tujyrymdamada kópjaqty kelisimder men sheshimder belgileý úderisinde Qazaqstannyń ulttyq múddeleriniń esepke alynýyn qamtamasyz etý, óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtý, saıası-quqyqtyq normalardy kemeldendirý, óńirlik jáne halyqaralyq uıymdardyń jumysynyń pármendiligin arttyrý jónindegi halyqaralyq kúsh-jigerge eldiń syndarly qatysýy basty mindetter retinde atap kórsetiledi.
Tujyrymdamada, sondaı-aq, Qazaqstannyń BUU Jarǵysynyń maqsattary men qaǵıdattaryn ustanatyndyǵy, memleketter arasyndaǵy saıası qarym-qatynas pen yntymaqtastyq úshin quqyqtyń ústemdigi qaǵıdatynyń túpnegizdik mańyzy, janjaldardy saıası-dıplomatııalyq tetikter men quraldar negizinde sheshý qajettigi naqtylanǵan. Álemniń ıadrolyq qarýdan azat bolýyna qol jetkizý, osy baǵytpen úderiste Qazaqstannyń sińirgen tarıhı eńbegi men dúnıejúzilik qoǵamdastyq úshin úlgili qyzmeti ıadrolyq jáne jappaı qyryp-joıatyn ózge de qarý túrlerin taratpaý rejimin nyǵaıtý ustanymynyń buljymaıtyndyǵyn qýattaıdy.
Dúnıejúzindegi saıası jáne ekonomıkalyq ózara táýeldiliktiń arta túsýi elimizdiń halyqaralyq ıntegrasııalyq úderisterge qatysýynyń basymdyǵyn da anyqtap otyr. Tujyrymdamada atap kórsetilgenindeı, elimiz ekonomıkasynyń básekege qabilettiligi men ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý, qazaqstandyq bıznes pen ónimniń dúnıejúzilik naryqtarǵa qatysýyn ulǵaıtý úshin qolaıly jaǵdaı jasaý maqsatyndaǵy is-qımyldar ekonomıkalyq jáne saýda dıplomatııasyn odan ári damytýdy kózdeıdi. Qazaqstannyń donor-memleket retinde damýǵa resmı kómektesý jónindegi halyqaralyq qyzmetke qatyspaqshy nıeti de ózine nazar aýdartady.
– Qazaqstan BUU múshesi retinde bul Uıymnyń qyzmetine belsendi qatysyp júr. Máselen, elimiz kótergen birqatar bastamalar álemdik qoǵamdastyq tarapynan qoldaý tapty. Bul 2017-2018 jyldary Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe bolýǵa úmitkerligi zańdy degen oı týǵyzady. Osy rette, elimizdiń Bas uıymnyń qyzmetine jan-jaqty qatysyp kele jatqany Qazaqstannyń halyqaralyq bedelin qalyptastyrýǵa qanshalyqty yqpal etti deı alasyz?
– 1991 jylǵy jeltoqsanda, Qazaqstannyń Táýelsizdigi jarııalanǵan soń eki kúnnen keıin, Memleket basshysy meni elimizdiń Birikken Ulttar Uıymyna kirýin daıyndaý úshin Nıý-Iorkke jiberdi. 1992 jylǵy 2 naýryzda Táýelsiz jańa memleket – Qazaqstan Respýblıkasy Birikken Ulttar Uıymyna múshe bolyp biraýyzdan qabyldandy. Bul – Otanymyz úshin tarıhı kún. Táýelsizdiktiń 20 jyly ishinde Qazaqstan dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń tolyq quqyly múshesi jáne halyqaralyq quqyqtyń syndarly sýbektisi deńgeıine kóterildi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń BUU-daǵy tuńǵysh Turaqty ókili bolyp 8 jyl derlik jumys atqarǵanda men Qazaqstannyń halyqaralyq quqyq normalary men qaǵıdattaryn ustanýǵa negizdelgen dáıekti syrtqy saıası baǵyty arqasynda Táýelsiz jas memlekettiń halyqaralyq bedeliniń nyǵaıǵanyn aıqyn kórdim. BUU-men bizdiń yntymaqtastyǵymyz, tipti, elimiz Uıymǵa múshe bolyp qabyldanbaı turyp bastalǵanyn atap aıtý kerek. Men Qazaq KSR Syrtqy ister mınıstri jáne keńes delegasııasynyń múshesi retinde 1990 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 45-sessııasynyń jumysyna alǵash ret qatysqan bolatynmyn.
Qazaqstan Prezıdenti egemen Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń basym baǵyttarynda dúnıejúzilik tájirıbeni zerdeleý men engizýge óte mańyzdy mán berdi. Osy sebepti, 1991 jyly áleýmettik jáne ekonomıkalyq salalardaǵy respýblıkalyq zańdardy taldap-belgileý kezinde BUU BA 45-sessııasynyń qujattary belsendi paıdalanyldy. Sol jyly jazda Syrtqy ister mınıstrligi tarapynan respýblıkaǵa BUU Transulttyq korporasııalar jónindegi ortalyǵynyń dırektory shaqyrylyp, ol Almaty qalasy men Qaraǵandy oblysynyń kásiporyndarynda naryqtyq ekonomıka máseleleri boıynsha kezdesýler men konsýltasııalar ótkizdi. Ortalyq dırektory, sondaı-aq, Qazaqstan Úkimeti men BUU-nyń atalǵan Ortalyǵy arasyndaǵy Yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıdy, al keıinnen respýblıkanyń syrtqy ekonomıkalyq qyzmeti men erkin ekonomıkalyq aımaqtar týraly alǵashqy zańdarynyń jobalaryna halyqaralyq saraptaý uıymdastyrýǵa kómektesti.
Qazaqstan Birikken Ulttar Uıymynda ıadrolyq polıgondy jabý jáne qýaty jóninen álemdegi tórtinshi ıadrolyq áleýetten erikti túrde bas tartý jónindegi teńdessiz áreketi, óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdik pen turaqtylyqty nyǵaıtýǵa naqty úles qosqany, mádenıetter men dinder arasyndaǵy únqatysýdy damytýǵa den qoıýy arqyly barynsha keńinen tanyldy. О́ńirlik turaqtylyq pen álemdegi qaýipsizdikti nyǵaıtý týraly BUU Jarǵysynyń qaǵıdalaryna saı keletindikten, Bas uıym jas memlekettiń AО́SShK-den bastap basqa da barlyq syrtqy saıası bastamalaryn qoldap keledi.
– Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan beri Qazaqstan Reseı, Qytaı, Ortalyq Azııa memleketteri, AQSh, Eýropa jáne TMD keńistigindegi eldermen tyǵyz dıplomatııalyq baılanys ornatýǵa úlken basymdyq berip keledi. Al jańa saıası Tujyrymdamada dástúrli basymdyqtardyń aıasyn keńeıtý kózdelip qana qoımaı, aldaǵy ýaqytta syrtqy saıasattyń azııalyq vektoryn ilgeriletý máselesi de qarastyrylypty. Qazirgi tańda bul baǵytta qandaı arnaıy baǵdarlamany iske asyrý josparlanyp otyr?
– О́ńirlik yntymaqtastyq salasynda Tujyrymdamada Ortalyq Azııa alǵash ret óńirlik turaqtylyqty qamtamasyz etý, saıası jáne ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń belsendiligin arttyrý, ishki jáne syrtqy syn-qaterlerge birlesip qarsy áreket jasaý turǵysynda bizdiń syrtqy saıasatymyzdyń strategııalyq sıpatynyń negizgi basymdyqtarynyń biri retinde belgilengen. О́ńirlik ıntegrasııany belsene ilgeriletý Ortalyq Azııa óńirindegi áleýmettik-ekonomıkalyq, ekologııalyq, saýda jáne kólik problemalaryn birlesip sheshýdiń pármendiligine septesedi.
Memlekettiń syrtqy saıasatynyń azııalyq vektoryn nyǵaıtýǵa, álemniń basqa óńirleriniń elderimen qatynastar geografııasyn ulǵaıtýǵa mańyzdy mán berilip otyr. Qazaqstan Shyǵys, Ońtústik, Ońtústik-Shyǵys Azııa jáne Tynyq muhıt óńiri elderimen, sondaı-aq, olardyń óńirlik birlestikterimen saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq-tehnologııalyq yntymaqtastyqtyń belsendiligin arttyrmaq. Azııadaǵy dástúrli seriktester – Japonııamen, Koreıa Respýblıkasymen, Úndistanmen, Malaızııamen qatar, Indonezııamen, Vetnammen, Sıngapýrmen, Taılandpen uzaq merzimdi jáne perspektıvaly baılanystar damıtyn bolady. Orta jáne Taıaý Shyǵys, Ortalyq jáne Latyn Amerıkasy, Afrıka kontınenti elderimen yntymaqtastyqty damytý maqsatynda Vetnamda, Ońtústik Afrıka Respýblıkasynda elshilikterimiz ashyldy, Efıopııada, Meksıkada jáne Kýveıtte de elshilikterimiz ashylatyn bolady.
– Sizdiń oıyńyzsha, bul Tujyrymdamada álemdik damýdyń zamanaýı baǵyttary men úrdisteri, halyqaralyq kún tártibinde turǵan túıtkildi máseleler tolyqtaı kórinis tapqan ba?
– Tutastaı alǵanda, Tujyrymdama dúnıejúzilik damýdyń qazirgi zamanǵy betalystaryna, halyqaralyq kún tártibiniń kókeıkesti problemalaryna saı keledi. XX jáne XXΙ ǵasyrlardyń toǵysynda álemdik saıasattyń jańa sýbektileriniń, transulttyq qaterlerdiń paıda bolýy jahandyq problemalardy sheshýge dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń ortaq múddeleri negizge alynǵan jańa kózqaras turǵysynan kelýdi talap etedi.
Qazirgi zamanǵy álemdik saıası úderisterdiń óristeý dárejesi jahandanýdyń yqpalymen aıqyndalady. Álemdik saıasattyń jahandanýyna ilese halyqaralyq qaıshylyqtar jahandanady, basqarýdyń jahandyq qurylymdary qaıta qurylady, álemdik úderisterdiń rettelý dárejesin arttyrý qajet bolady. Bul faktorlar kópjaqty dıplomatııa men halyqaralyq ınstıtýttardyń, eń aldymen, Birikken Ulttar Uıymynyń róliniń edáýir artýyna sebepshi bolady.
Qazaqstannyń geosaıası jaǵdaıy, onyń teńgerimdi jáne baıypty syrtqy saıasaty respýblıkanyń kópjaqty dıplomatııa sheńberinde óńirlik te, jahandyq ta sıpattaǵy ózekti saıası problemalardyń sheshimin tabýǵa naqty qatysýyna jáne buǵan óz úlesin qosýyna múmkindik beredi. Jańa Tujyrymdamada alǵa qoıylǵan maqsattar men mindetterdiń oıdaǵydaı jáne pármendi júzege asyrylýy memleketimizdiń budan ári údemeli damýyna, dúnıejúzilik arenada róli men bedeliniń artýyna múmkindik týǵyzatyn bolady dep senemin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
